Θα μας απασχολήσουν πτυχές του θέματος όπως:



• Τι είδους υποδομές είναι απαραίτητες για να ενσωματωθούν τέτοια μηχανήματα στις καθημερινές διαδικασίες παραγωγής και τι αντίκτυπο θα είχε αυτό στην οικονομία μιας χώρας;
• Πώς μπορούμε να αξιολογήσουμε τη βιωσιμότητα της τεχνολογίας αυτής βάση των διαφόρων τομέων που μπορεί να συσχετιστεί, από καλλιτεχνικές επεμβάσεις σε απτές εφαρμογές στην αρχιτεκτονική αναπτυσσόμενων χωρών και από διακοσμητικές λειτουργίες σε ιατρικές πρακτικές;
• Ο τρισδιάστατος εκτυπωτής ως νέο μέσο παραγωγής και ως συνέχεια του ομότιμου κινήματος και της μεταφοράς της κουλτούρας του ανοικτού λογισμικού στην παραγωγή φυσικών αγαθών. Τι μοντέλα και σχέσεις παραγωγής αναδύονται; Ποιες οι απειλές, τα προβλήματα και οι ψευδαισθήσεις;
• Επιστρέφοντας στο «τώρα», ποια θα ήταν η θέση της τεχνολογίας αυτής στη κλίμακα της εξέλιξης και κατά πόσο η λειτουργία της μπορεί να παρέχει οτιδήποτε το χρήσιμο και πρακτικό; Ή μήπως για την ώρα περιορίζεται σε καθαρά ερευνητικό επίπεδο έως ότου καταφέρει να έχει σημαντικό αντίκτυπο στις ανάγκες του σύγχρονου ανθρώπου;


Το τεύχος αυτό θα προσπαθήσει να εστιάσει στις κοινωνικές, οικονομικές, πολιτιστικές και πολιτικές εκφάνσεις της τεχνολογίας της τρισδιάστατης εκτύπωσης, ως η εξέλιξη του μοντέλου “Do It Yourself” (DIY) σε “Design and Do It Yourself” (DADIY) καθώς και τις μελλοντικές επιδράσεις που θα μπορούσε να έχει.


Στείλτε τα άρθρα σας (έως 2.000 λέξεις) σε .odt ή .doc format στην ηλεκτρονική διεύθυνση:



mfountouklis@gmail.com


Προθεσμία υποβολής άρθρων: 31 Μαΐου 2012


Υπεύθυνοι αφιερώματος:

Μιχάλης Φουντουκλής & Βασίλης Κωστάκης

Το 2ο μέρος του αφιερώματος διερευνά τη δυναμική της σύγχρονης ευρωπαϊκής ακροδεξιάς και αξιολογεί κριτικά τις αντι-ρατσιστικές πρακτικές που προσπαθούν να αντιμετωπίσουν την επιρροή της. Η επιρροή της ακροδεξιάς εξαπλώνεται σε όλη την Ευρώπη με πολλαπλές μορφές. Aκροδεξιά πολιτικά κόμματα έχουν πρόσφατα συμμετάσχει σε κυβερνητικούς συνασπισμούς. Ο ακροδεξιός εξτρεμισμός έχει γίνει εκρηκτικός, υιοθετώντας δράσεις όπως οι βίαιες επιθέσεις εναντίον μεταναστών και μελών εθνοτικών μειονοτήτων σε πολλές Ευρωπαϊκές χώρες και οι πρόσφατες μαζικές δολοφονίες στη Νορβηγία. Ακροδεξιά πολιτικά κόμματα και ομάδες έχουν κατορθώσει να καθορίζουν όλο και περισσότερο την Ευρωπαϊκή ατζέντα για τις πολιτικές διαχείρισης των μεταναστευτικών ροών. Αν και η άνοδος των ακροδεξιών κινημάτων στην Ευρώπη έχει προσελκύσει την έντονη προσοχή και έχει προκαλέσει ποικίλες αντιδράσεις από τις φιλελεύθερες, σοσιαλδημοκρατικές και αριστερές πολιτικές δυνάμεις, αυτές φαίνεται να έχουν αποδειχθεί σχετικά αναποτελεσματικές.


Μία από τα βασικές ελλείψεις του αγώνα κατά της άκρας δεξιάς στην Ευρώπη (και στο πεδίο της έρευνας και στο πεδίο της πολιτικής) είναι η αποτυχία του να αντιμετωπιστεί πλήρως η πολύμορφη συγκρότησή της. Η ακροδεξιά στην Ευρώπη έχει καταφέρει να συνδυάσει ρατσιστικές (στη βάση της ιεραρχίας των βιολογικών φυλών) με νεο-ρατσιστικές (εστιάζοντας στην ασυμμετρία των πολιτισμικών διαφορών) πεποιθήσεις, να θέσει το “πρόβλημα” της μετανάστευσης ως μία από τις κύριες απειλές για τις ευρωπαϊκές δημοκρατίες, και να αναγνωριστεί ταυτόχρονα σαν ένα νόμιμο πολιτικό σχήμα που μετέχει στην δημοκρατική δημόσια σφαίρα και ως ένας από τους κύριους επικριτές της.

Υπάρχουν πολλές μονογραφικές μελέτες, δημοσιευμένοι τόμοι και άρθρα εφημερίδων από πολλούς διακεκριμένους ειδικούς από όλη την Ευρώπη που εξετάζουν την ανάπτυξη της ακροδεξιάς. Το πεδίο αυτό έχει γίνει ένα θέμα με θαυμαστό επίπεδο τεχνογνωσίας και ο ακαδημαϊκός χώρος μπορεί να γεννήσει έναν εξονυχιστικό έλεγχο υψηλής ποιότητας για τις ακροδεξιές οργανώσεις, αξιολογώντας τα κεντρικά μηνύματα και αποτιμώντας την πολιτική επίδρασή τους, ακόμη και διακινδυνεύοντας εικασίες σε πιθανές τροχιές. Ως τέτοιος, ο λόγος των ειδικών παρέχει πολλές απαντήσεις σε καίρια ερωτήματα. Εκτός όμως από την ανάλυση θεμάτων συζήτησης όπως πώς ακριβώς να ορίσουμε τη ʺριζοσπαστικήʺ, ʺεξτρεμιστικήʺ ή απλώς ʺάκραʺ δεξιά και να καθορίσουμε τη στροφή της προς την ισλαμοφοβία, ως το ʺ άλλοʺ που επιτρέπει στην ιδεολογία να εναρμονιστεί με ένα νέο κοινό, οι ειδικοί πρέπει επίσης να ασχοληθούν με χιλιάδες πρακτικά προβλήματα που γεννούν αυτές οι ιδεολογίες. Αυτό που μας λείπει είναι περισσότερη εξερεύνηση που να συνδέει τη γνώση που αποκτάται από την εστίαση σε μια σειρά γνωστικών αντικειμένων- συμπεριλαμβανομένης της Ιστορίας μετά το 1945, των Πολιτικών Επιστημών, της Κοινωνιολογίας, της Ψυχολογίας και της Εγκληματολογίας- με τις επαφές που αυτά τα κινήματα έχουν με ευρύτερες κοινότητες στον ʺπραγματικό κόσμοʺ. Μολονότι οι ακαδημαϊκοί αναλυτές συμφωνούν ότι σαφώς  η ακροδεξιά είναι από τη φύση της άνομη και αποτελεί δυνητικά έναν κίνδυνο για την ευρύτερη κοινωνία, μας λείπει μια ερευνητική ατζέντα που να μας επιτρέπει να δώσουμε ευθείες απαντήσεις σε ερωτήματα όπως: τί μπορεί να γίνει για να αντιμετωπίσουμε αποτελεσματικά την ακροδεξιά;


Πράγματι, η ανάλυση της ακροδεξιάς έχει γίνει περίπλοκη. Μιλώντας για ένα νέο και πιο πετυχημένο κύμα ακροδεξιών κινημάτων, πολλοί από τους κυρίαρχους σχολιαστές παίρνουν το ρίσκο είτε να ελαχιστοποιούν την απειλή, περιγράφοντας το νέο κύμα των νέων ακροδεξιών κινημάτων ως περιθωριακό και ασήμαντο είτε να υπερβάλλουν και να υπερεκτιμούν την εμβέλεια αυτών των οργανώσεων, υποστηρίζοντας μάλιστα ότι η ακροδεξιά μπορεί να αποτελέσει σύντομα ουσιαστική απειλή για την πολιτική τάξη. Είναι πιθανό επίσης να πιστεύουν ότι η ακροδεξιά στην Ευρώπη αποτελεί πράγματι σημαντικό κίνδυνο για τις δημοκρατικές αξίες σε όλη την ήπειρο. Μολονότι η σφαγή του Μπρέιβικ το περασμένο καλοκαίρι στη Νορβηγία αποκάλυψε για άλλη μια φορά τα άκρα αυτής της ιδεολογίας στο ευρύτερο κοινό, αυτό το σημαδιακό γεγονός συνδυάστηκε με πολλά κινήματα της Νέας Ακροδεξιάς που έλκονται από έναν λαϊκίστικο υπερπατριωτισμό και την ισλαμοφοβία. Πρόκειται ασφαλώς για μια ενοχλητική και ανησυχητική εξέλιξη, πώς πρέπει όμως να αντιδράσουν οι ακαδημαϊκοί;


Παρόλο που υπάρχει μια σαφής αύξηση της δραστηριότητας τα τελευταία είκοσι χρόνια, όταν ασκούμε κριτική στην ακροδεξιά πρέπει να παραμένουμε προσγειωμένοι. Εάν κάποιος περιηγηθεί στα ευρωπαϊκά έθνη μπορεί να ανησυχήσει – βλέποντας, για παράδειγμα, το Κόμμα της Ελευθερίας του Geert Wilder να συμμετέχει σε έναν χαλαρό κυβερνητικό συνασπισμό στην Ολλανδία, σχολιάζοντας το ρόλο της Λέγκας του Βορρά και της Εθνικής Συμμαχίας στον κυβερνητικό συνασπισμό στην Ιταλία, δίνοντας έμφαση στο γεγονός ότι το γαλλικό Εθνικό Μέτωπο προετοιμάζεται για μια νέα προεδρική προεκλογική εκστρατεία με υψηλό προφίλ. Μολονότι σε όλη την ήπειρο, μπορούμε να δούμε πολύ περισσότερα κόμματα και κινήματα που επωφελούνται πολιτικά από την οικονομική κρίση, τα μεταναστευτικά θέματα και τα λαϊκίστικα αντιμουσουλμανικά συναισθήματα- δεν πρέπει να υπερεκτιμήσουμε την κατάσταση. Παρά τον Μπρειβικ και τους ισχυρισμούς που προβάλλει στο μανιφέστο του για μια Ευρώπη, που υφίσταται μια μεταμόρφωση σε μια μετα-φιλελεύθερη ʺπολιτισμικά συντηρητικήʺ κοινωνία, η σημερινή εποχή δεν αποτελεί μια επαναστατική στιγμή και η ακροδεξιά είναι ακόμη, τελικά, μια περιθωριακή δύναμη έναντι των καθιερωμένων εθνών κρατών στην Ευρώπη.


Πράγματι, σημαντικοί παράγοντες περιορίζουν την απειλή που θέτουν αυτά τα κινήματα, όπως και τη δυναμική της οργάνωσής τους. Στη Βρετανία, ενώ υπάρχει ένα σαφές τμήμα του εκλογικού σώματος που αναζητά μια λαϊκίστικη ακροδεξιά ατζέντα, οι σημερινές οργανώσεις υπολείπονται θλιβερά σε ό,τι αφορά την ικανότητά τους να εκμεταλλευθούν αυτό το γεγονός. Σε αντίθεση με τη φαγωμάρα που υπάρχει σήμερα στο BNP, βλέπουμε πως μια πιο πετυχημένη παραλλαγή της ακροδεξιάς ιδεολογίας, το Κόμμα της Ελευθερίας του Wilder, διοικείται ως σφιχτή, συγκεντρωτική οργάνωση. Ωστόσο, κι αυτό το μοντέλο έχει όρια, ιδίως σε ό,τι αφορά την ικανότητα του Wilders να επεκτείνει το κίνημα εάν θέλει να διατηρήσει πλήρη έλεγχο. Όταν το έκανε, αυτό οδήγησε σε προβλήματα διατήρησης της πειθαρχίας στο κόμμα. Ακόμη κι οι πιο πετυχημένες παραλλαγές αυτής της ιδεολογίας έχουν λοιπόν περιορισμούς. Οι σχολιαστές πρέπει να προσέχουν να μην προσαγορεύουν την τωρινή στιγμή ως ένα είδος συνειδησιακής περιόδου, που παρέχει ευρέως αξιοπιστία στην ακροδεξιά μετα-αφήγηση για τη μετάβαση από έναν παλιό κόσμο που διοικείται από παρακμιακούς φιλελεύθερους και αριστερές μορφές σε έναν νέο ʺαναζωογονημένοʺ κόσμο όπου το έθνος κατά κάποιο τρόπο ξαναγεννιέται. Παραλλαγές αυτού του δίπολου είναι καίριες για την κατασκευή όλων των ιδεολογιών της ακροδεξιάς, και το κίνημα μπορεί να ευδοκιμήσει όταν υπάρχει ανασφάλεια σχετικά με το μέλλον.


Παρά τις σημερινές εμπειρίες μας από την οικονομική κρίση, η τωρινή κατάσταση δεν έχει σχέση με το σημείο αναφοράς του μεσοπολέμου. Ιδίως όταν πολιτικοί ή σχολιαστές κάνουν γενικευμένες αναφορές στο παρόν, συνδέοντάς το με τα χρόνια του μεσοπολέμου, οι ιστορικοί της ακροδεξιάς οφείλουν να τονίζουν ότι δεν ζούμε σε ένα περιβάλλον που σχετίζεται με αυτή την εμπειρία του μεσοπόλεμου, όπου οι φασίστες και τα ακροδεξιά κόμματα ενισχύθηκαν. Πράγματι, αυτό οφείλετο συχνά στην ικανότητά τους να προσφέρουν εναλλακτικά οράματα για τη διαμόρφωση των ευρωπαϊκών κρατών, σε μια στιγμή που το μέλλον της φιλελεύθερης δημοκρατίας βρισκόταν σε πραγματικό κίνδυνο. Έπειτα, υπήρχε μια σαφής αίσθηση αμφιβολίας στο πολιτιστικό κυρίαρχο ρεύμα για το κατά πόσο τα πολιτικά και οικονομικά συστήματα των φιλελεύθερων δημοκρατικών κρατών εναρμονίζονταν με τη σύγχρονη εποχή. Μπορούσαν λοιπόν πιο εύκολα να λένε ότι υπήρχε ανάγκη για εντελώς νέα είδη κρατών που θα υπερίσχυαν του φιλελεύθερου δημοκρατικού μοντέλου. Για την άκρα αριστερά, η Σοβιετική Ένωση παρείχε ένα μοντέλο, ενώ για την άκρα δεξιά τα φασιστικά κράτη της Γερμανίας και της Ιταλίας πρόσφεραν έναν “τρίτο δρόμο” ανάμεσα στον φιλελευθερισμό και τον κομμουνισμό. Σε εκείνη την εποχή πειραματισμού με τη σύσταση του κράτους, γνήσια φασιστικά καθεστώτα αντιγράφονταν από στρατιωτικές δικτατορίες όπως στην Ισπανία του Φράνκο, για να δημιουργήσουν ʺπαρα-φασιστικάʺ κράτη.


Στη δεκαετία του 1930 η Ευρώπη βρέθηκε αντιμέτωπη με μια πραγματική υπαρξιακή κρίση. Αντίθετα, η σημερινή ανάπτυξη της ακροδεξιάς είναι μια πολύ πιο περιορισμένη υπόθεση, μολονότι πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι αποτελεί απειλή για ορισμένες κοινότητες κι έχει αρκετά βαθιά επιρροή σε μερικές συγκεκριμένες τοποθεσίες. Πιστεύω λοιπόν ότι η περαιτέρω κατανόηση για το πώς η ακροδεξιά προσαρμόζεται σε διάφορες τοποθεσίες, σε περιοχές που αισθάνονται ότι ʺαφέθηκαν πίσωʺ από την ευρύτερη οικονομική πρόοδο και την κυρίαρχη πολιτική σκηνή, είναι ένα καίριο θέμα που χρειάζεται πιο λεπτομερή ανάλυση. Επιπλέον, τα νέα μέσα ενημέρωσης επιτρέπουν σε ακροδεξιές ομάδες να επιχειρούν με έναν θεμελιακά νέο τρόπο. Στη Βρετανία, η γρήγορη ανάπτυξη της English Defence League μέσω ομάδων στο Facebook και των ιστολογίων αποτελεί εντυπωσιακό παράδειγμα, ενώ η ταχύτατη διάδοση του μανιφέστου του Μπρέιβικ το περασμένο καλοκαίρι, για τη μεγιστοποίηση της διαφήμισης των ʺιδεώνʺ του, αποτελεί ένα άλλο.


Επιστρέφουμε λοιπόν στο καίριο ερώτημα: ποιά είναι τα βασικά μηνύματα που οι ακαδημαϊκοί σχολιαστές, όπως και οι συνάδελφοι που συνεισφέρουν σε αυτό το διπλό αφιέρωμα για την ανάπτυξη της ακροδεξιάς, πρέπει να στείλουν σε ένα μη ακαδημαϊκό αναγνωστικό κοινό; Με ποιό τρόπο θέλουμε να ασχοληθούμε με την ευρύτερη κοινωνία μέσω της ανάπτυξης των πολύ αναγκαίων συμβουλευτικών προγραμμάτων, του σχολιασμού των κυρίαρχων μέσων ενημέρωσης και των πολιτικών συζητήσεων; Πώς θέλουμε να παρουσιάσουμε το θέμα σε ανθρώπους που δεν έχουν την πολυτέλεια του δικού μας εντατικού διαβάσματος και ευκαιριών, προκειμένου να αναπτύξουν ένα ευρύ υπόβαθρο γνώσης πάνω σ’ αυτό; Με δυό λόγια, ποιά είναι η υπεύθυνη αντίδραση του ακαδημαϊκού κόσμου απέναντι στην ακροδεξιά;


Θα πρότεινα ότι πρέπει το μήνυμά μας, εμάς των ακαδημαϊκών, για τη ʺμεγάλη εικόναʺ, να τονίζει ότι αντίθετα με αυτό που συνέβη στη δεκαετία του 1930, οι θεσμοί της κυρίαρχης πολιτικής δεν βρίσκονται τελικά σε κρίση και ότι η ακροδεξιά δημιουργεί συχνά εντυπώσεις που ξεπερνούν την πραγματικότητα. Επιπλέον, πρέπει να παραδεχτούμε πως δεν κατανοούμε ακόμη ικανοποιητικά τη δυναμική της καταπολέμησης της ακροδεξιάς. Με δυο λόγια, δεν γνωρίζουμε καλά ποιες στρατηγικές λειτουργούν αποτελεσματικά και ποιες προσεγγίσεις μπορούν να έχουν αντιπαραγωγικά αποτελέσματα. Συχνά, ερευνούμε το εθνικό παράδειγμα, ενώ οι έρευνές μας θα έπρεπε να ασχολούνται περισσότερο με τον εντοπισμό των μηνυμάτων της ακροδεξιάς και την εγγενή προσαρμοστικότητά τους. Μολονότι η ακροδεξιά σκέφτεται συχνά σε παγκόσμιο επίπεδο, οι ακτιβιστές της επιχειρούν σε τοπικό. Για παράδειγμα, στη Βρετανία, παρόλο που το μεγαλύτερο ακροδεξιό κόμμα, το British National Party δεν αποτέλεσε ποτέ απειλή για την εθνική πολιτική, σε ορισμένες τοποθεσίες όπως το Barking, το Dagenham και το Stoke-on-Trent, απέκτησε σημαντική παρουσία. Παρομοίως, το πρόσφατο βρετανικό κίνημα διαμαρτυρίας στους δρόμους, η English Defence League, μπόρεσε να αναπτυχθεί στη μεγάλη πόλη Luton ως ένα είδος ʺπατρίδαςʺ για τους οπαδούς του. Ένας τέτοιος τοπικισμός αποτελεί δυνητικά μικρότερη απειλή για την εθνική πολιτική, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι αυτές οι οργανώσεις έχουν πιο περιορισμένη επίδραση per se. Μολονότι δεν έχουν μεγάλη σχέση με τις εθνικές ατζέντες, αυτά τα κινήματα έχουν περιφερειακές επιτυχίες και πρέπει να λάβουμε σοβαρά υπόψη τα θέματα που προκύπτουν απ’ αυτό.


Πράγματι, η ανάλυση του Stuart Wilks-Heeg, στη μελέτη του για την κατάσταση στη Βρετανία, ερευνά πολλές περιοχές- κλειδιά όπου το BNP κατάφερε να βάλει πόδι, κυρίως ως αποτέλεσμα μιας πιο γενικής αποτυχίας της κυρίαρχης πολιτικής σκηνής στην τοπική αρένα. Σημειώνει πώς ομάδες ακροδεξιών ψηφοφόρων αναπτύχθηκαν σε γειτονικές εκλογικές ζώνες και προτείνει μια γεωγραφία της άκρα δεξιάς, η οποία επιδρά σε ορισμένες περιοχές. Η αναγνώριση αυτής της περιφερειοποίησης αποτελεί κλειδί, καθώς μπορεί τότε μια εστιασμένη ανάλυση να αρχίσει να ξηλώνει τους παράγοντες που επιτρέπουν στην ακροδεξιά να αναπτύσσεται σε ορισμένες περιοχές και όχι σε άλλες. Μολονότι μερικοί απ’ αυτούς μπορεί να είναι προφανείς, όπως ένα υψηλό ποσοστό μεταναστών και οι κακές οικονομικές συνθήκες, άλλοι είναι ίσως λιγότερο σαφείς. Ο Wilks-Heeg τονίζει ότι η επίδραση μιας αποτυχίας της κυρίαρχης πολιτικής σε τοπικό επίπεδο παίζει επίσης σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη της ακροδεξιάς στη Βρετανία. Πράγματι, παρουσιάζει την περιορισμένη αλλά σημαντική ανάπτυξη του BNP ως μέρος μιας ευρύτερης ανάκαμψης της μη κυρίαρχης πολιτικής σε τοπικό επίπεδο. Αυτή η ευρύτερη τάση δίνει γενικά στα μικρότερα κόμματα νέες ευκαιρίες, γεμίζοντας το κενό που αφήνει το κυρίαρχο ρεύμα.


Παρομοίως, η πρόσφατη ανάπτυξη της English Defence League φανερώνει ένα ενδιαφέρον για την πολιτική της ακροδεξιάς στη Βρετανία, αλλά τελικά το κίνημα αυτό έχει περιορισμένη επίδραση στην ευρύτερη πολιτική ατζέντα, καθώς είναι δομημένο ως κοινωνικό κίνημα και όχι ως πολιτικό κόμμα. Επιπλέον, ενώ οι διαδηλώσεις του έχουν συγκεντρώσει μερικές χιλιάδες οπαδούς κι έχουν προκαλέσει το ενδιαφέρον των μέσων ενημέρωσης, δεν πρέπει να υπερβάλουμε την επίδραση ομάδων όπως το EDL. Παρόλ’ αυτά, πρέπει να μας προβληματίσει η επίδραση τέτοιων οργανώσεων στους νέους, στις περιοχές όπου έγιναν αυτές οι διαδηλώσεις, γιατί μπορεί να συνεχίσουν να ακολουθούν την ομάδα μέσω διαδικτύου. Ως αντίδραση, πρέπει να αναπτύξουμε μια εμπειρική ανάλυση, με περισσότερες αποχρώσεις, για το πώς ακριβώς αυτές οι οργανώσεις μπορούν να εξομαλύνουν ή να ενισχύσουν τις υπάρχουσες ρατσιστικές απόψεις μεταξύ των νέων. Πρέπει επίσης να κατανοήσουμε καλύτερα πώς διάφορες τοπικές υπηρεσίες, που έχουν πρόσβαση στους νέους και είναι επηρεάσιμοι, μπορούν να διασφαλίσουν ότι μια σειρά θεσμών με τους οποίους οι νέοι αυτοί έρχονται σε επαφή- όπως η κυρίαρχη και εναλλακτική εκπαίδευση, η παροχή εγκαταστάσεων αναψυχής, πτυχές του δικαστικού συστήματος κ.α.- θα μπορούν να έχουν ενεργή επίδραση όταν αμφισβητούν ανάλογες στάσεις και συμπάθειες. Και πάλι τίθεται το θέμα για εντοπισμένους, εστιασμένους τρόπους καταπολέμησης της ακροδεξιάς, που πρέπει να γίνει καταρχάς αντιληπτή ως κοινωνική και όχι ως συνταγματική απειλή.


Στην απόκρουση της ακροδεξιάς, οι ακαδημαϊκοί έχουν ένα ρόλο. Εδώ, η ερευνητική ατζέντα έχει πρωτίστως να κάνει με την κοινή δουλειά με μια ευρεία ποικιλία επαγγελματιών που είναι σε θέση να αναπτύξουν την υποδομή της τοπικής κοινότητας. Πρέπει να προωθήσουν την ανάλυση για τις καλές και τις λιγότερο αποτελεσματικές πρακτικές και την κατανόηση για το πώς οι θεσμοί, όπως η εκπαίδευση, μπορούν να περιορίσουν (ή ακουσίως να προωθήσουν μέσω της αποξένωσης) τη συμπάθεια για την ακροδεξιά. Η δημιουργία μιας αντίληψης με περισσότερες αποχρώσεις για το πώς μπορεί να καταπολεμηθεί αποτελεσματικά η ακροδεξιά σε τομείς που έχουν να κάνουν με το κοινό, είναι ένας σημαντικός ρόλος που οι ερευνητές πρέπει να αναλάβουν.


Αυτό είναι λοιπόν το έργο: να βεβαιωθούμε ότι η ακαδημαϊκή ανάλυσή μας έχει πράγματι ευρύτερη επίδραση. Σε ό,τι με αφορά, με την ανάπτυξη μιας ερευνητικής ατζέντας για την αντιμετώπιση του κοινού, συνεισφέρω στις δημόσιες συζητήσεις για την απειλή του εξτρεμισμού, όπως και σε ακαδημαϊκές διαλέξεις, ενώ τα συμπόσια που συνδιοργανώνω με θέμα την ανάπτυξη της ακροδεξιάς επιδιώκουν να φέρουν ένα κοινό ακτιβιστών, κοινοτικών εργαζόμενων, επαγγελματιών του νόμου και της τάξης, μαζί με ακαδημαϊκούς. Τέτοια γεγονότα θέτουν νέες προκλήσεις και δείχνουν το σημαντικό κενό που υπάρχει ανάμεσα σε αυτά που οι ακαδημαϊκοί γνωρίζουν για τη δομή και τη δυναμική των καίριων ακροδεξιών οργανώσεων και την καθιέρωση της καλύτερης πρακτικής ανάμεσα στους επαγγελματίες που αντιμετωπίζουν την ακροδεξιά σε πιο καθημερινή βάση. Επιπλέον, η ερευνητική ομάδα που διευθύνω μαζί με συναδέλφους στο πανεπιστήμιο του Northampton ασχολείται με την ανάπτυξη εκπαιδευτικών σεμιναρίων για τους επαγγελματίες, κατά παραγγελία, όπως και με άλλα προγράμματα που συνδυάζουν την ακαδημαϊκή τεχνογνωσία με θέματα πρώτης γραμμής. Εκείνοι που θέλουν να μάθουν περισσότερα, μπορούν να επισκεφτούν την ιστοσελίδα μας www.radicalism-new-media.org. Ανυπομονούμε να ακούσουμε κι άλλους ακαδημαϊκούς που ενδιαφέρονται για μια συνειδητή ανάπτυξη της ερευνητικής ατζέντας για την αντιμετώπιση του κοινού που σκιαγραφείται σε αυτό το σύντομο άρθρο.

Η δολοφονική βιαιοπραγία του Άντερς Μπρέιβικ δεν μπορεί να γίνει κατανοητή αν αποκοπεί από την κοινωνική και πολιτική συγκυρία που τη γέννησε: Την άνοδο της ακροδεξιάς, των ρατσιστικών και ισαλομοφοβικών σχολίων, ιστότοπων και οργανώσεων, την αυξανόμενη εισαγωγή αυτών των θεμάτων στις κυρίαρχες συζητήσεις και τις κυβερνητικές πολιτικές που επικεντρώνονται στον ατέλειωτο πόλεμο, την εθνική ασφάλεια, τον έλεγχο των συνόρων και την αστυνόμευση των μειονοτικών κοινοτήτων.


Είναι σημαντικό να αποδομήσουμε τα κυρίαρχα επιχειρήματα που έχουν να κάνουν με το πώς ανταποκρινόμαστε σε αυτό το πλαίσιο. Εδώ ασκώ κριτική στις προσεγγίσεις που έχουν κάνει την εμφάνισή τους για το πρόβλημα της βίας, σε σχέση με την πολιτική γλώσσα- προκειμένου να σκιαγραφήσω μια εναλλακτική λύση βασισμένη στην αντιμετώπιση του Μπρέιβικ και της κυρίαρχης σκληρής Δεξιάς πολιτικά.


Η κυρίαρχη αντίδραση για τον Μπρέιβικ από συμβατικούς και δεξιούς σχολιαστές ήταν να τον χαρακτηρίσουν παράφρονα -ο οποίος έδρασε για παθολογικούς λόγους και όχι από πολιτική πεποίθηση. Αυτό υποστηρίχθηκε από μια δικαστική ψυχιατρική έκθεση που διέγνωσε στον Μπρέιβικ ʺπαρανοϊκή σχιζοφρένειαʺ. Μια θύελλα αμφισβήτησης ακολούθησε αυτή την έκθεση που καθοδηγήθηκε από μια πρόχειρη εφαρμογή ψυχιατρικών κατηγοριοποιήσεων και μια άγνοια της υποκουλτούρας και ιδεολογίας της ακροδεξιάς που διαμόρφωσε τις πεποιθήσεις του Μπρέιβικ.


Ακόμη και στην απίθανη περίπτωση που ο Μπρέιβικ είναι ψυχωτικός, η εστίαση στην τρέλα εξυπηρετεί έναν πολιτικό στόχο για εκείνους που δεν θέλουν να αντιμετωπίσουν την αυξανόμενη επιρροή της ακροδεξιάς. Πίσω απ’ αυτή την ʺυπεράσπιση της παραφροσύνηςʺ υπάρχει η ιδέα ότι η πολιτική είναι εγγενώς μια ζώνη λογικής όπου όσο φλογερός κι αν είναι ο λόγος, οι ενέργειες που γεννούν παρόμοιες ιδέες παραμένουν με ασφάλεια σε αποδεκτά όρια. Έτσι, εκείνοι που αναλαμβάνουν δράση που βασίζεται στην ανοιχτή συζήτηση για ʺπολέμουςʺ με καθορισμένους ʺσυμμάχουςʺ και ʺεχθρούςʺ, εξαιτίας της ανάγκης να χρησιμοποιήσουν ʺβίαʺ ως προστασία απέναντι στις ʺ υπαρξιακές απειλέςʺ που θέτουν η πολυπολιτισμικότητα, η μουσουλμανική μετανάστευση και η απώλεια εθνικής και εθνοτικής κυριαρχίας, ξεφεύγουν από τα όρια της λογικής και πρέπει να αποκηρύσσονται ανάλογα.


Μπαίνει κανείς στον πειρασμό να πει ότι το επιχείρημα αυτό είναι παράδοξο. Γιατί αν η κυρίαρχη σκληρή Δεξιά προτείνει μια στρατευμένη μάχη ζωής και θανάτου ενάντια στους Μουσουλμάνους, τους πολυπολιτισμικούς και τους μαρξιστές, όταν κάποιος όπως ο Μπρέιβικ τους παίρνει κατά γράμμα τον απορρίπτουν λέγοντας ʺΚοιτάξτε τι τρελός που είναι αυτός ο άνθρωπος, μας πήρε στα σοβαρά! Πώς μπορεί κανείς να μας κατηγορήσει γι’ αυτό;ʺ


Μια δεύτερη αντίδραση προέρχεται από ένα ψευδοκίνημα που αναπαράγει ακατέργαστες εκδοχές θεμάτων του Διαφωτισμού, που ο Βρετανός συγγραφέας Dan Hind αποκαλεί ʺΛαϊκό Διαφωτισμόʺ. Οι πρόγονοί του μοιράζονται μια λυσσαλέα δέσμευση για στενά καθορισμένα κριτήρια ορθολογικής έρευνας που διεξήχθη με την υπόθεση ότι το ʺstatus quoʺ του καπιταλισμού των αγορών που επικεντρώνεται στην τεχνολογία είναι το μεγαλύτερο ανθρώπινο επίτευγμα και οι απελευθερωτικές επιδράσεις του καθυστερούν εξαιτίας μιας οπισθοδρομικής πρόληψης. Ένα παράδειγμα είναι ο φιλελεύθερος ιστότοπος Spiked, που εδρεύει στο Ηνωμένο Βασίλειο και θεωρεί ότι η κατάρρευση του παλαιού δίπολου της Αριστεράς και της Δεξιάς σηματοδοτεί μια στροφή στην αντιδραστική τροπή της εποχής πριν από τον Διαφωτισμό.


Ο Brendan O’Neill και οι συνεργάτες του στο Spiked επικεντρώνονται σε αιτήματα για απόλυτο δικαίωμα στην ελευθερία του λόγου, υποστηρίζοντας ότι ακόμη και περιπτώσεις ʺυποκίνησηςʺ δεν αποτελούν αιτία για τον περιορισμό αυτού του δικαιώματος. Μια τόσο ακραία άποψη υποστηρίζεται από έναν πλήρη φιλοσοφικό διαχωρισμό ανάμεσα στις ιδέες και τις πράξεις.

Όσο δεν κάνουμε φυσική επίθεση ενάντια σε κάποιον ή κάτι, πρέπει να είμαστε ελεύθεροι να το μισούμε όσο θέλουμε και να λέμε στον κόσμο ότι το μισούμε. Το μίσος δεν χρειάζεται πάντα να είναι μεγάλο κι έξυπνο…αλλά είναι κάτι που βρίσκεται στη σφαίρα της σκέψης και της ομιλίας και οι αρχές δεν έχουν καμιά δουλειά μ’ αυτό.


Για να διατηρήσει τη συνέπειά του, το Spiked έχει την εμμονή να αρνείται κάθε σχέση ανάμεσα στην άνοδο των ισλαμοφοβικών ιδεών που προέρχονται από τα στόματα των πολιτικών και των αυθεντιών και τις επιπτώσεις της διάκρισης ή της βίας. Για παράδειγμα, χρησιμοποιούν επιλεκτικά τις αστυνομικές και δικαστικές στατιστικές του Ηνωμένου Βασιλείου για να ʺαποδεικνύουνʺ ότι δεν υπάρχει άνοδος της ισλαμοφοβίας στην πράξη, σαν αυτές να έχουν αρχίσει να περιγράφουν την εμπειρία των Βρετανών Μουσουλμάνων μετά την 11η Σεπτεμβρίου.


Οι αναγκαίες διαστρεβλώσεις για την εξήγηση της θηριωδούς πράξης του Μπρέιβικ αξίζουν χρυσό μετάλιο. Να θεωρηθεί η σφαγή σαν μια από τις σημερινές τρομοκρατικές πράξεις οργής; Ο O’ Neill απέρριψε τις διασυνδέσεις ανάμεσα στην ιδεολογία του δολοφόνου και τον αυξανόμενο θόρυβο του ακροδεξιού εξτρεμιστικού λόγου και υποστήριξε ότι η άποψή του, όπως κι εκείνη των εισβολέων της 7/7, μοιάζουν να μορφοποιούνται από την αποξένωση που προκαλείται από την πολιτική της πολυπολισμικότητας:


Το υποτιθέμενο μίσος του Μπρέιβικ για την πολυπολιτισμικότητα μοιάζει να καθοδηγείται από την πεποίθηση ότι δεν σέβεται αρκετά την πολιτισμική ταυτότητά του. Η βίαιη ενέργειά του μπορεί να γίνει αντιληπτή ως μια τρελή, βάρβαρη απόπειρα να επεκτείνει την αποστολή της πολιτικής της πολυπολιτισμικότητας.


Για την περίπτωση που βγάλουμε λάθος συμπέρασμα, ο O’Neill παρενθετικά προσέθεσε, ʺΔεν μπορούμε να ισχυριστούμε ότι το EDL ή οι διανοητές που είναι εναντίον της μετανάστευσης έχουν οποιαδήποτε ευθύνη για τη βία του Μπρέιβικ. Δεν έχουνʺ. Η λογική του Spiked αντιφάσκει: οι λέξεις δεν οδηγούν σε πράξεις, αλλά ο λόγος της πολυπολιτισμικότητας οδηγεί σε φανατικές μάχες ταυτότητας από όλες τις πλευρές, με τη διαφορά ότι δεν το κάνει.


Σημαίνει όμως αυτό ότι πρέπει να περιοριστεί η ʺομιλία του μίσουςʺ λόγω της δυναμικής της βίας που εμπεριέχει; Το ερώτημα αυτό τέθηκε ύστερα από τον τουφεκισμό της γερουσιαστού των Δημοκρατικών στην Αριζόνα, Gabrielle Giffords, από τον Jared Lee Loughner, στις αρχές του 2011. Ο Loughner, μολονότι πολύ πιθανώς ήταν άρρωστος διανοητικά, επηρεάστηκε από τη φλογερή δεξιά ρητορική κατά της Giffords, και οι αριθμοί παρουσιάστηκαν σε διαφημίσεις με την Σάρα Πέιλιν που στόχευαν τους Δημοκρατικούς (συμπεριλαμβανομένης της Giffords) με τη μορφή κινούμενων σχεδίων. Αντιδρώντας, ο Μπαράκ Ομπάμα υποστήριξε:


Και εάν, όπως συζητήθηκε πρόσφατα, ο θάνατός τους βοηθά στην εισαγωγή μεγαλύτερης ευγένειας στον δημόσιο λόγο μας, ας θυμηθούμε πως δεν οφείλεται σε έλλειψη ευγένειας αυτή η τραγωδία -δεν ισχύει αυτό- αλλά στο γεγονός ότι ένας πιο πολιτικός και έντιμος δημόσιος λόγος μπορεί να μας βοηθήσει να αντιμετωπίσουμε τις προκλήσεις απέναντι στο έθνος μας, με τρόπο που να μας κάνει περήφανους.


Παρομοίως, έξι μήνες αργότερα, ο Νορβηγός πρωθυπουργός Jens Stolenberg είπε στο λαό του ότι δεν μπορούσε να αντιμετωπίσει τη φωτιά με τη φωτιά, σε ό,τι αφορά την αντι-πολυπολιτισμική Δεξιά:


Η νορβηγική απάντηση στη βία είναι περισσότερη δημοκρατία, περισσότερη ανοιχτότητα και μεγαλύτερη πολιτική συμμετοχή… Οφείλουμε να είμαστε σαφείς και να διακρίνουμε ανάμεσα στις εξτρεμιστικές απόψεις, που είναι εντελώς νόμιμες, νομιμοποιημένες. Αυτό που δεν νομιμοποιείται είναι να προσπαθούμε να εφαρμόσουμε αυτές τις εξτρεμιστικές απόψεις χρησιμοποιώντας βία.


Τι μπορούμε όμως να κάνουμε γι’ αυτές τις εξελίξεις εκτός από το να τις επικρίνουμε και να ζητήσουμε περισσότερη ευγένεια; Οι αντιδράσεις των ακροδεξιών ιδεολόγων στο ξεκίνημα της Utoya δείχνουν πως κλείνουν τ’ αυτιά τους σε αυτές τις εκκλήσεις. Γράφοντας στο Newsweek, o Asne Seierstad έθεσε το ερώτημα στον ιδρυτή ενός ακροδεξιού νορβηγικού ιστότοπου:


Ο [Hans] Rustad, απ’ την πλευρά του, έχει τρομοκρατηθεί από την επίσημη αντίδραση της Νορβηγίας στις επιθέσεις. ʺΣυναντώντας τον τρόμο με τριαντάφυλλα και αγάπη…ʺ λέει σαρκαστικά. ʺΟ πρίγκιπας διάδοχος Haakon ανακοίνωσε ότι οι δρόμοι του Όσλο ήταν γεμάτοι αγάπη. Τι είναι αυτό; Το Woodstock; Η εξουσία των λουλουδιών; Συναισθανθείτε τον πόνο μου! Περνάμε από τον ίδιο σωρό ιστοριών των θυμάτων, ξανά και ξανά. Πόσες επιμνημόσυνες τελετές μπορούμε να αντέξουμε;ʺ Κοπανάει το ποτήρι με το νερό στο τραπέζι, όταν αναφέρομαι στη συζήτηση γι’αυτό που περιγράφηκε ως συγκεκαλυμμένη Ισλαμοποίηση. ʺΔεν είναι καν συγκεκαλυμμένη!


Μπροστά σε τόση αδιαλλαξία, πρέπει η Αριστερά να προχωρήσει πιο πέρα και να ζητήσει ένα είδος κρατικής δράσης ενάντια στη Δεξιά;


Στην Αυστραλία, η άνοδος της δεξιάς ρητορικής συνέβη την ίδια στιγμή που ο Τύπος του Μέρντοχ διεξήγαγε μια υστερική εκστρατεία ενάντια στο αριστερό κόμμα των Πρασίνων. Η ναυαρχίδα του δήλωσε ότι ήθελε τους Πράσινους ʺνα καταστρέφονται στην κάλπηʺ και έλεγε ότι το κόμμα είχε μια ατζέντα που συγγένευε με τον φασισμό ή τον σταλινισμό. Σε απάντηση, ο ηγέτης των Πρασίνων Bob Brown ζήτησε μια πιο αυστηρή ρύθμιση για τα μέσα ενημέρωσης, για να περιορίσει εν μέρει τις ρητορικές υπερβολές.


Ωστόσο, δεν χρειάζεται κανείς να είναι φιλελεύθερος, τύπου Spiked, για να δει πώς τέτοιες εκκλήσεις μπορούν να παίξουν ρόλο για μια μεγαλύτερη κρατική ρύθμιση που θα μπορούσε εύκολα να στραφεί κατά της Αριστεράς και των κοινωνικών κινημάτων.


Ένα τέτοιο πρόβλημα προέκυψε στα βόρεια το φθινόπωρο του 2011 όταν κάποιοι αντιρατσιστές ζήτησαν κυβερνητική απαγόρευση για την English Defense League που προέλαυνε μέσα από τον πολυεθνικό δήμο του Tower Hamlets του Λονδίνου. Η σχεδόν ομόφωνη επιθυμία να σταματήσει η EDL ήταν υγιής, αλλά το πώς θα γινόταν αυτό οδήγησε σε (ακούσιους) περιορισμούς της Αριστεράς. Όχι μόνο υπήρξε απαγόρευση, αλλά ο υπουργός απαγόρευσε επίσης όλες τις διαδηλώσεις για μια περίοδο 30 ημερών, συμπεριλαμβανομένης της προγραμματισμένης αντιφασιστικής διαμαρτυρίας. Ευτυχώς οι αντιρατσιστές μπόρεσαν να οργανώσουν μια σημαντική διαμαρτυρία κατά της απαγόρευσης, παρά τα επιχειρήματα κάποιων ότι η εκστρατεία είχε εκπληρώσει τους σκοπούς τους και άρα όλοι έπρεπε να μείνουν στα σπίτια τους.


Πώς μπορούν λοιπόν τα προβλήματα που έχουν να κάνουν με αυτές τις αντιδράσεις να ξεπεραστούν;


Οποιαδήποτε εφαρμόσιμη Αριστερή στρατηγική πρέπει να απορρίψει την απλουστευτική έννοια ότι δεν υπάρχει διασύνδεση ανάμεσα σε δεξιά ιδεολογία και βία, αλλά και την ιδέα ότι υπάρχει μια απλή και άμεση αιτιακή αλυσίδα που τις συνδέει. Το γεγονός ότι ο Μπρέιβικ εντυπωσιάστηκε από την πολιτική του Αυστραλού συντηρητικού πρώην πρωθυπουργού John Howard δεν σημαίνει ότι ο Howard ήταν άμεσα υπεύθυνος για τις σφαγές στη Νορβηγία.


Για να καταλάβει κανείς ποιές μπορεί να ήταν οι διασυνδέσεις μεταξύ αυτών των δυο, πρέπει να αναλογιστεί τη συζήτηση για τις ʺεπιδράσεις των μέσων ενημέρωσηςʺ. Στη δεύτερη έκδοση του επίσημου απολογισμού τους γι’αυτή τη διαμάχη, Ill Effects: The Media/Violence Debate, οι Martin Baker και Julian Petley υποστηρίζουν ότι οι μελέτες που επιδιώκουν να δείξουν έναν μετρήσιμο σύνδεσμο ανάμεσα στις μιντιακές απεικονίσεις της βίας και τη βίαιη προσβολή αρχίζουν πάντα με το λάθος ερώτημα. Εστιάζοντας επιλεκτικά στο κοινό σημείο ανάμεσά τους -την παρουσία της ʺβίαςʺ (που συνήθως δεν προσδιορίζεται σαφώς)- συρρικνώνουν τις δυο πλευρές του προβλήματος σε έναν μοναδικό παράγοντα. Αυτή η προσέγγιση προϋποθέτει την επιδιωκόμενη απάντηση.


Έχει να κάνει με τις περιπλοκότητες του περιεχομένου και του νοήματος, το πώς οι καταναλωτές της μιντιακής δραστηριότητας ερμηνεύουν την μορφή και το περιεχόμενό της και το πώς ειδικές συνθήκες (προσωπικές και ιστορικές) συνδυάζονται για να διαμορφώσουν αυτή τη δυναμική διαδικασία που η κατανόηση των διασυνδέσεών της μπορεί να ξεδιαλύνει.


Το ίδιο ισχύει για την ʺομιλία μίσουςʺ και τις στρατευμένες ιδεολογίες που διαδίδονται από την αντι-πολυπολιτισμική Δεξιά. Δεν μπορεί ο καθένας που ακούει ή διαβάζει τα λόγια τους να τις ερμηνεύσει με τον ίδιο τρόπο ούτε μπορεί να εκλάβει την πράξη ως αποτέλεσμα. Οι κωδικοποιημένες αντιμουσουλμανικές λέξεις και πράξεις κυρίαρχων πολιτικών μπορεί να νομιμοποιούν ακόμη περισσότερες εξτρεμιστικές ιδέες, αλλά δεν ισχύει το ίδιο για τις ακροδεξιές εκκλήσεις για πολιτικές αποκλεισμού ή για τα φασιστικά επιχειρήματα για την οργάνωση βίας στους δρόμους. Ο καθένας πρέπει να γίνει κατανοητός σε σχέση με τις διασυνδέσεις του με τις κοινωνικές συνθήκες.


Παρόμοιες ιδέες είναι πιο πιθανό να ξεπεράσουν την περιθωριακή θέση τους σε συνθήκες οικονομικής και κοινωνικής κρίσης, όπου ʺκανονικάʺ θεσμικά στηρίγματα αρχίζουν να διασπώνται και τμήματα της μεσαίας τάξης και της κυρίαρχης ελίτ αναπτύσσουν κοσμοθεωρίες για την αποκατάσταση της εθνικής ενότητας στη βάση του αποκλεισμού και της εξάλειψης όσων ρυπαίνουν, εθνικά, θρησκευτικά ή πολιτικά.


Η σκληρή Δεξιά δεν αρκείται σε ένα ευγενικό πισωγύρισμα αλλά προσπαθεί να κτίσει τη δική της δύναμη με ένα μίγμα συγκόλλησης της εμπιστοσύνης των υποστηρικτών της και εκφοβισμού των αντιπάλων μέσω υβριστικών και ακραίων ισχυρισμών, που αποτελούν φυσιολογικό συμπλήρωμα στη φυσική βία που χρησιμοποιούν ομάδες, όπως το EDL. Η ʺπολιτικήʺ συζήτηση με την ακροδεξιά το μόνο που κάνει είναι να δίνει σε αυτές τις ιδέες ευπρέπεια. Με αυτό δεν θέλουμε να πούμε πως η συζήτηση με όποιον έχει ρατσιστικές ή εθνικιστικές ιδέες είναι μάταιη, αλλά οι σκληροί ιδεολόγοι της Δεξιάς δεν ενδιαφέρονται να ρυθμίζουν τα θέματα μέσω ευγενικής συζήτησης. Η Αριστερά οφείλει να εκθέτει ανηλεώς την πραγματική φύση της Δεξιάς και του αυταρχικού της σχεδίου. Η ακροδεξιά πρέπει να αντιμετωπίζεται και να απομονώνεται, στερημένη από ευπρέπεια και νομιμότητα, με τσακισμένη την αυτοπεποίθηση και τη συνοχή της.


Για ορισμένους μια τέτοια προσέγγιση μπορεί να μοιάζει αντιδημοκρατική, αλλά στην πραγματικότητα ισχύει το αντίθετο. Η ακροδεξιά και οι φασίστες έχουν ένα σχέδιο που στοχεύει ρητά στην υπονόμευση των δημοκρατικών δικαιωμάτων των κοινωνικών ομάδων που στοχεύουν. Η υπεράσπιση της δημοκρατίας βασίζεται στην περιθωριοποίηση των αντιδραστικών δυνάμεων που επιδιώκουν να οδηγήσουν εκφοβιστικά τους αντιπάλους τους στην υποταγή.


Η διατήρηση πραγματικών σχέσεων και δομών κοινωνικής εξουσίας σημαίνει αντιπαράθεση όχι μόνο με την ακροδεξιά αλλά και με το ρόλο του κράτους σε ό,τι αφορά τη διαιώνιση των ιεραρχιών, των ανισοτήτων, των αδικιών και των διακρίσεων. Το πρόβλημα με την ακροδεξιά δεν έγκειται στο ότι είναι υπερβολικά ʺακραίαʺ- σαν ένας θεωρητικά μεσαίος τόπος να είναι πάντα καλύτερος- αλλά στο ότι θέλει να εντείνει τις ήδη υπάρχουσες καταπιέσεις. Είναι λοιπόν επικίνδυνο για την Αριστερά να επιδιώκει μια συμμαχία με δυνάμεις που ευθύνονται γι’ αυτές τις καταπιέσεις. Το κράτος είναι που διώχνει εκείνους που ζητούν άσυλο από τα σύνορά του, το κράτος είναι που στρώνει το έδαφος για βόμβες στις μουσουλμανικές χώρες και το κράτος είναι που περιορίζει τις νόμιμες και πολιτικές ελευθερίες των ανθρώπων.


Για να αρνηθεί να δώσει βήμα στην ακροδεξιά ή στους φασίστες χρειάζεται ένα ριζικά διαφορετικό τρόπο, που θα επιδιώκει να ενώνει τους ανθρώπους για να στερούν από τους αντιδραστικούς χώρο για να οργανώνονται. Είναι μια πολιτική που πρέπει να ενεργοποιηθεί από τους ίδιους τους ανθρώπους, καθώς η πραγματική δημοκρατία εξαρτάται από το κατά πόσο οι άνθρωποι κινητοποιούνται φυσικά και διανοητικά. Κατά καιρούς, αυτό θα εκθέτει την Αριστερά σε ισχυρισμούς ότι είναι ʺακραίαʺ ή τόσο κακιά όσο οι φασίστες. Κατά καιρούς, η αστυνομία, όπως έχει κάνει τόσες φορές στο παρελθόν, θα παρεμβαίνει για να υπερασπίσει τα δημοκρατικά ʺδικαιώματαʺ των ακροδεξιών κακοποιών, σε πλήρη αντίθεση με την μεταχείριση που επιφυλάσσει στις αριστερές διαμαρτυρίες.


Οποιαδήποτε όμως σοβαρή στρατηγική για την αντιμετώπιση της ακροδεξιάς πρέπει να βασίζεται στο να σπάσει το πλέγμα ανάμεσα στη θεωρία και την πρακτική τους, να απομονώσει τις λέξεις τους στο περιθώριο και να καταστήσει αδύναη την οργάνωσή τους για βίαιες πράξεις. Μόνο μέσα από μια στρατηγική που δεν κατευνάζει τη Δεξιά, αλλά εκθέτει την αντιδραστική, αντιδημοκρατική φύση της και κινητοποιεί τους ανθρώπους για να της αντιπαραθετούν, μπορούν αυτοί οι σύνδεσμοι να σπάσουν.


Το κείμενο αυτό είναι μια επεξεργασμένη εκδοχή ενός δοκίμιου που εμφανίστηκε στο πρόσφατο e-book On Utøya: Anders Breivik, Right Terror, Racism, and Europe.

Περίπου σαράντα χρόνια πέρασαν από τότε που τα πρώτα κόμματα της νέας ευρωπαϊκής ακροδεξιάς (Fremstegspartiet, [FrP] στη Νορβηγία και Fremskridtspartiet στη Δανία) εισήλθαν στο κοινοβούλιο το 1973. Στη διάρκεια αυτής της περιόδου, άλλα παρόμοια κόμματα κατόρθωσαν να έχουν θεσμική εκπροσώπηση στις περισσότερες χώρες της Δυτικής Ευρώπης. Αυτός ο νέος εξτρεμισμός της Δεξιάς, ο οποίος λειτουργεί εντός δημοκρατικού πλαισίου, προκάλεσε μια ευρεία ακαδημαϊκή δημόσια συζήτηση, ενώ χρησιμοποιήθηκαν πολλές ορολογίες για να τον κατονομάσουν: ʺεξτρεμισμός του κέντρουʺ, ʺμετα-βιομηχανική ακροδεξιάʺ, ʺεθνικός λαϊκισμόςʺ ή ʺνέος λαϊκισμός της Δεξιάςʺ.


Σε κάθε περίπτωση, αυτά τα κόμματα έχουν σαφώς έναν κοινό παρονομαστή: διαμορφώνουν ένα κίνημα κατά της παγκοσμιοποίησης από τη σκοπιά της πολιτικής Δεξιάς. Διατυπώνουν το μήνυμά τους γύρω από δυο κεντρικούς άξονες: την υπεράσπιση της ʺεθνικής ταυτότηταςʺ και τη διαμαρτυρία κατά των ελίτ. Οι ηγέτες τους, όπως επισημαίνει ο πολιτικός επιστήμονας Pierre-Andre Taguieff, απευθύνονται στο “λαόʺ με δυο έννοιες: ως ʺδήμοʺ (οι φορείς της εθνικής κυριαρχίας εναντίον των πολιτικών ολιγαρχιών που μεσολαβούν και εκβιάζουν την κυριαρχία) και ως ʺέθνοςʺ (μια ομοιογενή κοινότητα χωρίς εσωτερικές διαιρέσεις). Με αυτόν τον τρόπο, ο αντι-ελιτίστικος λόγος τους βασίζεται σε δυο αντιθέσεις: από τη μια πλευρά, οι ʺμικροίʺ κατά των ʺμεγάλωνʺ ή οι ʺπάνω εναντίον των κάτωʺ, και από την άλλη πλευρά, οι ʺγνήσιοι άνθρωποιʺ που ενσαρκώνουν την εθνική ταυτότητα[…] ενάντια στους ʺκοσμοπολίτεςʺ, ʺτο κόμμα των ξένωνʺ.[1]


Αυτή η λαϊκίστικη δεξιά ισχυρίζεται ότι γίνεται ο συνήγορος του ʺαπλού ανθρώπου στο δρόμοʺ ενάντια στις “διεφθαρμένες” ελίτ και τις απειλές της παγκοσμιοποίησης, είτε αυτές είναι οικονομικές (μεταναστευτικές ροές, βιομηχανικές μετατοπίσεις), είτε πολιτικές (απώλεια κρατικής κυριαρχίας προς όφελος υπερεθνικών οργανώσεων) ή πολιτιστικές (πολυπολιτισμικότητα). Επίσης, μετά τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου 2001, στη Νέα Υόρκη, αυτός ο λόγος δίνει αυξανόμενη έμφαση στην απόρριψη του ισλαμισμού.


Η σταθεροποίηση της ακροδεξιάς θέτει δυο περίπλοκα ερωτήματα: Συνάδει το μήνυμά της με τις δημοκρατικές αξίες; Είναι δυνατό να εμπεριέχει την εκλογική της ανέλιξη;


Ένας δύσκολος γάμος: Δημοκρατία και αποκλεισμός


Σε ό,τι αφορά το πρώτο ερώτημα, το πιο εντυπωσιακό χαρακτηριστικό της ακροδεξιάς είναι ότι έχει ενσωματώσει μερικώς την κληρονομιά του Διαφωτισμού.[2] Η αλλαγή αυτή αντανακλάται σε τρείς τομείς:


Πρώτον, η νέα λαϊκίστικη Δεξιά απορρίπτει τον ρατσισμό στον επίσημο λόγο της και υιοθετεί το ʺεγκώμιο της διαφοράςʺ. Τα κόμματά της υπογραμμίζουν την ανάγκη διατήρησης της πολιτισμικής ποικιλίας ως ένα είδος πλούτου και υποστηρίζουν επίσης ότι οι μεταναστευτικές εθνικές κοινότητες πρέπει να αποφεύγουν την επιμιξία για να μπορούν στο κοντινό μέλλον να επιστρέψουν στις πατρίδες τους, όπου υποτίθεται ότι θα είναι καλύτερα.


Δεύτερον, η νέα λαϊκίστικη Δεξιά απορρίπτει τον ολοκληρωτισμό και εξυμνεί την αντιπροσωπευτική δημοκρατία. Με αυτή την έννοια, τα κόμματά της εμφανίζονται να υπερασπίζονται μια ʺεθνικιστική οχλοκρατίαʺ. Οι ηγέτες της καταγγέλλουν το γεγονός ότι το κοινοβούλιο και τα παραδοσιακά πολιτικά κόμματα υπονομεύουν και εκβιάζουν τη λαϊκή βούληση. Την ίδια στιγμή, ενθαρρύνουν τη μόνιμη εκλογική κινητοποίηση και τα δημοψηφίσματα ως την πιο άμεση έκφραση της εθνικής κυριαρχίας.


Τρίτον, η απόρριψη του Ισλάμ από τη νέα λαϊκίστικη Δεξιά έχει οδηγήσει τα κόμματά της σε μια φιλελεύθερη στροφή, με την ενσωμάτωση θεμάτων όπως η υπεράσπιση των δικαιωμάτων των γυναικών.[3] Συγκεκριμένα, εμφανίζονται περισσότερες γυναίκες στο προσκήνιο σ’ αυτά τα κόμματα (Siv Jensen, Marine Le Pen, Pia Kjaergaard, ενώ ο δολοφονημένος Pim Fortuyn ήταν ομοφυλόφιλος).


Με δυο λόγια, η νέα λαϊκίστικη Δεξιά έχει απομακρυνθεί από τον ρατσισμό και τον ολοκληρωτισμό και έχει κάνει τη δημοψηφισματική δημοκρατία σημάδι της ταυτότητάς της. Αυτό δημιουργεί ένα παράδοξο: εάν τον 19ο και 20ο αιώνα η καθιέρωση της καθολικής ψηφοφορίας συνδεόταν με την επέκταση των ελευθεριών και την ιδέα της κοινωνικής προόδου, σήμερα μπορεί να έχει έναν αντιδραστικό χαρακτήρα με τη νομιμοποίηση της πολιτικής του αποκλεισμού. Ένα παράδειγμα αυτής της διαδικασίας ήταν το δημοψήφισμα που προώθησε το ελβετικό Λαϊκό Κόμμα [Schweizerische Volkspartei-SVP/UDC] τον Μάρτιο του 2000 στο Εμμέν. Σ’ αυτό το δημοψήφισμα, οι πολίτες του Εμμέν ρωτήθηκαν εάν δέχονταν τις αιτήσεις για υπηκοότητα ανθρώπων που ζητούσαν να πολιτογραφηθούν και ψήφισαν υπέρ της απόρριψης των αιτήσεων οικογενειών που προέρχονταν από την πρώην Γιουγκοσλαβία.


Είναι δυνατό να περιοριστεί η άνοδος της νέας λαϊκίστικης Δεξιάς;


Στη δεκαετία του 1980, η άνοδος του Εθνικού Μετώπου στη Γαλλία οδήγησε στην εφαρμογή διαφορετικών στρατηγικών με σκοπό τον περιορισμό της ανόδου της νέας ακροδεξιάς, που αργότερα υιοθετήθηκαν σε άλλες χώρες και που ο Taguieff συστηματοποίησε εννοιολογικά.[4] Θα αναλύσω τα αντίσχοιχα πολιτικά τους κόστη και οφέλη πιο κάτω.


Νε τεθεί εκτός νόμου η ακροδεξιά. Το μέτρο αυτό είναι αντιπαραγωγικό για πολλούς λόγους: βάζει αυτά τα κόμματα στο επίκεντρο μιας εντατικής ιδεολογικής και μιντιακής πολεμικής. Πλαισιώνει μια μάλλον ηθική παρά πολιτική δημόσια συζήτηση, που εμποδίζει την αντιμετώπιση σημαντικών θεμάτων (ανασφάλεια των πολιτών, πολιτική διαφθορά, πατριωτισμός) και κινητοποιεί τους ακροδεξιούς ψηφοφόρους. Έτσι, όταν το 2004 το Flemish Block [Vlaams Blok-VB] απαγορεύτηκε, συνέχισε τη δραστηριότητά του με νέο όνομα -Vlaams Belang- και κατάφερε να αυξήσει τη δημοτικότητά του.[5]


Να υπάρξει σιωπή των μέσων ενημέρωσης για την ακροδεξιά. Αυτή η επιλογή μετατοπίζει τα ακροδεξιά κόμματα από το επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης, τους επιτρέπει όμως να υπερασπίζονται το λόγο τους χωρίς αντιπολίτευση. Την ίδια στιγμή, οι ηγέτες τους μπορούν να εμφανίζονται ως θύματα ενός κατεστημένου που επιθυμεί να τους κάνει να σωπάσουν. Επιπρόσθετα, η κοινή γνώμη παύει να έχει σημαντική πληροφόρηση για να κατανοήσει μια ενδεχόμενη άνοδο αυτών των κομμάτων.


Να επιτευχθεί μια υπολογισμένη ʺμίμησηʺ του ακροδεξιού λόγου από τα παραδοσιακά κόμματα. Η επιλογή αυτή μπορεί να μειώσει την έλξη προς την ακροδεξιά βραχυπρόθεσμα, αλλά υιοθετώντας την ατζέντα της, η συντηρητική Δεξιά μπορεί να της παράσχει νομιμοποίηση και να συμβάλει στην ʺομαλοποίησήʺ της.


Να ενσωματωθεί η λαϊκίστικη Δεξιά στην κυβέρνηση. Όταν τα λαϊκίστικα κόμματα ενσωματώνονται στην κυβέρνηση χάνουν τον χαρακτήρα διαμαρτυρίας που έχουν και τείνουν να εκδηλώνουν εσωτερικές εντάσεις και αντιφάσεις. Στα παραδείγματα συμπεριλαμβάνονται οι εσωτερικές διαιρέσεις που υπέστη η Λέγκα του Βορρά [LN] το 1994 και το Freiheitliche Partei Osterreichs [FPO] το 2005, που συμμετείχαν στις αντίστοιχες κυβερνήσεις, όπως και η γρήγορη πτώση του Lijst του Pim Fortuyn, μόλις έλαβε μέρος στην ολλανδική κυβέρνηση το 2002.


Η στρατηγική αυτή, ωστόσο, δεν έχει πάντα αποτέλεσμα, καθώς τα δεξιά λαϊκίστικα κόμματα υιοθετούν διάφορες τακτικές για να προβάλουν ταυτόχρονα μια εικόνα κυρίαρχης και αντιπολιτευτικής δύναμης. Για παράδειγμα, η Λέγκα του Βορρά, στη διάρκεια της δεύτερης θητείας του Μπερλουσκόνι, λειτούργησε ως κανονικό κόμμα στην κυβέρνηση που υποστήριζε τον Μπερλουσκόνι και παράλληλα ενήργησε ως αντιπολιτευτικό κόμμα που ασκούσε κριτική στα άλλα μέλη του κυβερνητικού συνασπισμού, όπως η Alleanza Nazionale και η Unione dei Democratici Cristiani e di Centri.[6] Παρομοίως, το SVP/UDC στην Ελβετία παίζει το ρόλο του κόμματος διαμαρτυρίας που προωθεί δημοψηφίσματα ενάντια στις πολιτικές της ομοσπονδιακής κυβέρνησης, ενώ αποτελεί σήμερα το μεγαλύτερο κόμμα στην ομοσπονδιακή βουλή και είναι, επομένως, συνυπεύθυνο για τις αποφάσεις της.[7] Με δυο λόγια, τα λαϊκίστικα κόμματα μπορούν να συμμετέχουν στους κυβερνητικούς συνασπισμούς χωρίς να υφίστανται σημαντική υποχώρηση όταν καταφέρνουν να διατηρούν το χαρακτήρα της διαμαρτυρίας. Τελικά, αυτή η στρατηγική έχει ακόμη ένα αποτέλεσμα: η συμμετοχή της ακροδεξιάς στην κυβέρνηση μετατοπίζει την πολιτική σκηνή προς τα δεξιά, ενώ ταυτόχρονα κάνει πιο δημοφιλή την πολιτική ατζέντα της.[8]


Να εγκαθιδρυθούν “ζώνες προστασίαςʺ ή πολυκομματικές συμμαχίες προκειμένου να αποτραπεί η πρόσβαση αυτών των κομμάτων στη διακυβέρνηση. Οι συμμαχίες αυτές απομονώνουν την ακροδεξιά από τη διακυβέρνηση. Σε αντάλλαγμα, επιτρέπουν στους ηγέτες να υιοθετούν ένα λόγο θυματοποίησης και να καταγγέλουν όλα τα υπόλοιπα πολιτικά κόμματα ως ʺ ίσαʺ. Ακόμη περισσότερο, τα μέτρα αυτά μπορούν να ωθήσουν το θέμα των διαφορών ανάμεσα στη Δεξιά και την Αριστερά στο υπόβαθρο του πολιτικού συστήματος.


Με δυο λόγια, δεν υπάρχουν περιοριστικές στρατηγικές χωρίς υψηλά κόστη για τους αντιπάλους της λαϊκίστικης Δεξιάς και η τελευταία συνήθως ωφελείται από όλα αυτά, σε μικρό ή μεγάλο βαθμό. Σε αυτή την κατάσταση, όπως ο Taguieff σημείωσε ήδη το 1995, πρέπει να επιλέξουμε παρεμβάσεις των δημοσίων δυνάμεων που να αντιμετωπίζουν τις κοινωνικές αιτίες που ενισχύουν την άνοδο της λαϊκίστικης Δεξιάς (ανεργία, ανασφάλεια για τις θέσεις εργασίας, ανασφάλεια των πολιτών, υποβάθμιση των προαστείων), παρά την τρέχουσα οικονομική κρίση. Και πάνω απ’ όλα πρέπει να επιλέξουμε μια ʺδιανοητική μάχηʺ που θα τονίζει τις αντιφάσεις και τις απάτες του ακροδεξιού λαϊκίστικου λόγου.[9] Η τελευταία επιλογή μπορεί να έχει περιορισμένη επίδραση, ανακτά όμως την παιδαγωγική λειτουργία της πολιτικής, πράγμα ουσιαστικό σε μια εποχή επανεφεύρεσης των δημοκρατικών συστημάτων.


Η λαϊκιστική παλίρροια αυξάνεται


Το 2000, ο Paul Hainsworth εξέδωσε ένα συλλογικό έργο για τη νέα λαϊκίστικη Δεξιά, με τίτλο From the Margins to the Mainstream (Από τα περιθώρια στην ενσωμάτωση).[10] Μια δεκαετία αργότερα, η δήλωση αυτή μοιάζει να είναι πραγματικότητα. Όπως σημειώνει ο Piero Ignazi, η πολιτική μας εποχή ʺχαρακτηρίζεται από την προοδευτική διάδοση της ατζέντας της ακροδεξιάς στον πολιτικό χώροʺ, ιδίως στο εσωτερικό των μετριοπαθών και συντηρητικών κομμάτων. [11]


Στην πραγματικότητα ο λαϊκισμός τείνει να επεκταθεί σε όλο το πολιτικό φάσμα. Με αυτή την έννοια, ακόμη κι αν το κίνημα των ʺαγανακτισμένωνʺ μπορεί να είναι η εμβρυακή μορφή μιας ʺνέας Αριστεράςʺ, είναι επίσης φορέας ενός δημοψηφισματικού και αντι-ελιτίστικου λαϊκισμού. Καθοδηγούμενοι από αυτή την επέκταση του λαϊκισμού, θα έπρεπε ίσως να θεωρήσουμε τη νέα ακροδεξιά ως το αρχικό σύμπτωμα ενός λαϊκίστικου ρεύματος στην ευρωπαϊκή πολιτική της παγκόσμιας εποχής.


Σημειώσεις

[1] P.-A. Taguieff, “Populismes et antipopulismes: le choc des argumentations”, Mots, 55 (Ιούνιος 1998), σσ. 5-6.

[2] Y. Mény, Y. Surel, Par le peuple, pour le peuple. Le populisme et les démocraties (Fayard, La Flèche, 2000), σ. 305.

[3] J. P. Zúquete, “The European extreme-right and Islam: New directions?”, Journal of Political Ideologies (October 2008), 13 (3), 321-3:4.

[4] Ύστερα από εισήγηση του P.-A. Taguieff, ʺ Antilepenisme: les erreurs a ne plus commettreʺ, in D. Martin –Castelarnau (ed), Combattre le Front National, (Editions Vinci, Paris, 1995), σσ. 213-230

[5] L. de Wienter, “The Vlaams Blok: the Electorally best Performing Right-extremist Party in Western Europe”, en X. Casals (ed.), Political survival on the Extreme Right (ICPS, Barcelona, 2005), p. 118.

[6] D. Albertazzi, D. McDonnell, “La botte piena e il militante ubriaco. La Lega Nord al governo”, Trasgressioni, 46 (Ιανουάριος-Απρίλιος 2008), σσ. 25-43.

[7] D. Skenderovic, “Los partidos populistas de extrema derecha en Suiza: de la marginalidad a la corriente principal”, στο M. Á. Simón (επ.), La extrema derecha en Europa desde 1945 hasta nuestros días (Tecnos, Madrid, 2007), σ. 462.

[8] W. T. Bau, Populisme de droite en Europe: Phénomène passager ou transition vers un courant polítique dominant? (Friedrich Ebert Stiftung-Bureau de Paris, abril 2011), σ. 14.

[9] P.-A. Taguieff, “Antilepénisme: les erreurs à ne plus commettre”, οπ.π., σσ. 223-230.

[10] P. Hainsworth (επ.), The politics of the Extreme Right. From the margins to the Mainstream (Pinter, London-New York, 2000).

[11] P. Ignazi, “Les partis d’extrême droite en l’Europe de l’Ouest”, en VV.AA., Les extrêmes droites en Europe: Le retour? Actes du colloque du 5 novembre 2010 (Les Cahiers du CEVIPOF Avril 2011 n° 53), σσ. 59-67.

Ο Χριστόφορος Βερναρδάκης αναλύει την εκλογική συμπεριφορά του ΛΑΟΣ εξηγώντας τους τρόπους σταθεροποίησης του εντός του ελληνικού πολιτικού συστήματος και πως καταφέρνει να επιβιώνει σε αυτό. Εξηγεί την κοινωνική διαστρωμάτωση της εκλογικής του βάσης και την αντίθεση του στο να κατατάσσεται ως ακροδεξιό κόμμα, υποστηρίζοντας πως “η στρατηγική του είναι η μετατόπιση θέσεων και η εναλλαγή των ρόλων, οι οποίοι, ανάλογα με τη συγκυρία, είναι διαφορετικοί και συχνά αντιφατικοί, πράγμα που εξηγεί και την πολυσυλλεκτικότητά του”.


ΖΣ – ΠΧ: Αφορμή του αφιερώματος ήταν οι πρόσφατες επιθέσεις στην Νορβηγία. Νομίζετε ότι το συγκεκριμένο γεγονός ήταν πρωτόγνωρο όσον αφορά το γεωγραφικό πλαίσιο αλλά και τον στόχο της επίθεσης που δεν ήταν οι μετανάστες αλλά ο εσωτερικός εχθρός;


Χριστόφορος Βερναρδάκης: Σίγουρα είναι πρωτόγνωρο…αφού δεν έχει συμβεί ξανά στο παρελθόν. Το χαρακτηριστικό αυτού του γεγονότος είναι ότι εμφανίζεται σε μια ιδιαίτερη γεωγραφία, δηλαδή σε μια Σκανδιναβική χώρα, που είναι πιο ισορροπημένη κοινωνικά και πιο ειρηνική στην καθημερινότητα της, στην λειτουργία των πολιτικών θεσμών αλλά και στην λειτουργία της δημοκρατίας συνολικότερα. Πρόκειται για ένα ακραίο γεγονός με έναν άνθρωπο που δρα μόνος του, όμως, το ερώτημα είναι αν αυτό το περιστατικό έχει πολιτική σημασία.


Είναι προφανές ότι τα ιδεολογήματα που παρακίνησαν τον συγκεκριμένο δράστη τα μοιράζονται πολλοί άνθρωποι. Φαίνεται ότι έχουν πλέον αναπτυχτεί σε όλη την Ευρώπη, απόψεις που «κατασκευάζουν» τον εσωτερικό εχθρό σαν έναν συμπαγή εχθρό. Πρόκειται για μια πολιτισμική αλλαγή ή, για να το πω διαφορετικά, για ένα στοιχείο της πολιτικής κουλτούρας που βρίσκεται σε αναθεώρηση και η οποία, ουσιαστικά, εσωτερικεύει ψυχολογικά και ερμηνεύει ιδεοληπτικά την σοβαρότητα της κρίσης του κοινωνικού κράτους και, γενικότερα, την οικονομική κρίση που μαστίζει στην Ευρώπη. Το πρόβλημα δεν είναι τόσο η ακραία ψυχοπαθολογική ενέργεια του ενός ανθρώπου αλλά το ότι αυτή γίνεται συμμέτοχος σε μια περιρρέουσα συζήτηση που έχει αναπτυχθεί ανά την Ευρώπη και η οποία προσπαθεί να ανακαλύψει τις αιτίες της οικονομικής κρίσης και να τις ερμηνεύσει με αυτόν τον τρόπο. Δεν γνωρίζω αν θα συμβεί κάτι τέτοιο σε άλλες χώρες ή με την ίδια ένταση αλλά είναι προφανές πως όσο διευρύνεται η παρακμή λόγω της κοινωνικής και οικονομικής κρίσης, θα υπάρχουν παρόμοιες ενέργειες, όχι ίσως με τέτοια ακρότητα, αλλά πιθανόν με την μορφή καθημερινών κοινωνικών αυτοματισμών.


ΖΣ – ΠΧ: Ανάμεσα στην εγχώρια και την ευρωπαϊκή ακροδεξιά, θεωρείτε πως υπάρχουν συγκλίσεις ή αποκλίσεις σε ότι έχει να κάνει με την οργάνωση και την ιδεολογία τους;


Χριστόφορος Βερναρδάκης: Από την δική μου σκοπιά, στην Ελλάδα, εάν θεωρήσουμε ως τυπική ακροδεξιά το κόμμα του ΛΑ.Ο.Σ. , πράγματι εμφανίζονται διαφοροποιήσεις όχι τόσο ιδεολογικές αλλά σχετικές με τη διαχείριση συμβόλων. Ο ΛΑ.Ο.Σ., κατά τη γνώμη μου, είναι περισσότερο ένα κόμμα του «μεσαίου χώρου» παρά της ακροδεξιάς: ο ΛΑ.Ο.Σ αποφεύγει να προσδιορίζεται ως κόμμα της ακροδεξιάς και μεταμφιέζει τις αναφορές του, ενώ σε άλλες χώρες η ατζέντα και η πολιτική τοποθέτηση των ακροδεξιών κομμάτων είναι σαφής, ακολουθώντας μια συνειδητή ακροδεξιά στρατηγική. Αν γυρίσουμε στη δεκαετία του ‘80 στην Γαλλία και στην εμφάνιση του Εθνικού Μετώπου του Λεπέν, θυμάμαι πως η «λεπενική» παράταξη αυτοπροσδιοριζόταν ως αντισυστημική ακροδεξιά, κρατώντας μια απόλυτα κριτική στάση απέναντι στο πολιτικό σύστημα. Αυτή η σαφής αντι-συστημική ταυτότητα της έδινε και την πολιτική, εκλογική και οργανωτική της δύναμη.


Στην ελληνική περίπτωση δεν συμβαίνει κάτι παρόμοιο. Αντιθέτως, ο ΛΑ.Ο.Σ πολιτεύεται μέσω συνεχών μεταλλάξεων στην πολιτική του στρατηγική (την τελευταία περίοδο, π.χ., αρχικά στηρίζει το ΠΑ.ΣΟ.Κ και το Μνημόνιο / μετά δηλώνει αντίθετο με το ΠΑ.ΣΟ.Κ., ταυτίζεται σε ορισμένα ζητήματα και με τα κόμματα της Αριτεράς, επιζητά την ένωση των δυνάμεων της δεξιάς μέσω της θεωρίας της «πολυκατοικίας» / μετά συμμετέχει στην «κυβέρνηση σωτηρίας», κ.ο.κ.). Η άμεση πολιτική στρατηγική του ΛΑ.Ο.Σ φανερώνει, στην πραγματικότητα, μια συστημική πολιτική δύναμη και αυτή είναι μια διαφοροποίηση του από τα ευρωπαϊκά κόμματα της ακροδεξιάς. Βεβαίως, επί της ουσίας, ο ΛΑ.Ο.Σ δεν παύει να είναι ένα κόμμα που τοποθετείται στο χώρο της άκρας δεξιάς, υπό τη έννοια ότι η ατζέντα του, η ιδεολογία του και η εκφορά των πρωτογενών πολιτισμικό-ιδεολογικών του αναφορών είναι ακροδεξιά, όμως η διαχείριση αυτών είναι περισσότερο συστημική παρά αντι-συστημική. Με αυτή την οπτική, η Χρυσή Αυγή είναι ένα πολύ πιο τυπικό ακροδεξιό μόρφωμα από ότι ο ΛΑ.Ο.Σ., με ένα περισσότερο σαφές ακροδεξιό πολιτικό στίγμα.


ΖΣ – ΠΧ: Κάνοντας την σύγκριση ΛΑ.Ο.Σ. και Χρυσής Αυγής, μπορείτε να αναφερθείτε στα κοινωνικο-οικονομικά χαρακτηριστικά της εκλογικής τους βάσης;


Χριστόφορος Βερναρδάκης: Οι μελέτες που έχουν γίνει για την εκλογική βάση του ΛΑ.Ο.Σ. δείχνουν πως είναι ένα πολυσυλλεκτικό κόμμα. Ο ΛΑ.Ο.Σ δεν είναι ένα κόμμα που προσομοιάζει στην εκλογική γεωγραφία της ευρωπαϊκής ακροδεξιάς. Όπως έχει δείξει και η Βασιλική Γεωργιάδου, στην Ευρώπη η παραδοσιακή εκλογική βάση των ακροδεξιών κομμάτων ήταν άνεργοι και, γενικότερα, χαμηλά οικονομικο-κοινωνικά στρώματα. Στην Ελλάδα δεν παρατηρούμε μία αντίστοιχη τάση. Αντιθέτως, βλέπουμε ότι ο ΛΑ.Ο.Σ. έχει μια οριζόντια και ισορροπημένη εκλογική βάση (που περιλαμβάνει εύπορους, τμήματα της αστικής τάξης που είναι υπέρ της απελευθέρωσης της αγοράς, οπαδούς του νεοφιλελευθερισμού, κοκ).


Ένα βασικό επίσης χαρακτηριστικό της ακροδεξιάς, για παράδειγμα, είναι ότι επιθυμεί ισχυρό κράτος και οικονομικό παρεμβατισμό. Στην Ελλάδα, όμως ο ΛΑ.Ο.Σ. διαφοροποιείται από αυτή τη θέση. Στον πολιτικό λόγο του ΛΑ.Ο.Σ γίνονται πολλές αναφορές υπέρ ενός ισχυρού παρεμβατικούς κράτους, γίνονται όμως και άλλες που υποστηρίζουν την ανάγκη για λιγότερο κράτος. Ο ΛΑ.Ο.Σ κατάφερε να κερδίσει ένα τμήμα ψηφοφόρων της Νέας Δημοκρατίας, που κανείς θα μπορούσε να το κατατάξει ως νεοφιλελεύθερο και όχι ως ακροδεξιό. Δηλαδή, αν παρατηρήσουμε την εκλογική γεωγραφία της ψήφου στις τελευταίες βουλευτικές εκλογές, βλέπουμε ότι ο ΛΑ.Ο.Σ ακολουθεί την κλασσική γεωγραφία που είχε η παραδοσιακή δεξιά (με εκλογική δύναμη στις εύπορες περιοχές της Αττικής), χωρίς όμως να σημαίνει πως δεν βρήκε υποστήριξη και σε λαϊκά στρώματα. Ο ΛΑ.Ο.Σ., εν κατακλείδι, είναι πολυσυλλεκτικό, πράγμα που σημαίνει πως δεν έχει έναν σαφή εκλογικό-κοινωνικό πυρήνα.


Επιπλέον, μια άλλη διαφοροποίηση σε σχέση με την Ευρωπαϊκή ακροδεξιά είναι η οργάνωση του ΛΑ.Ο.Σ. Ο οργανωτικός μηχανισμός του είναι χαλαρός και ασαφής: δεν πρόκειται για ένα στρατευμένο μαζικό κόμμα όπως πολλά ευρωπαϊκά ακροδεξιά κόμματα που είναι πειθαρχημένα και συγκεντρωτικά ή δεν έχει παρόμοια χαρακτηριστικά με τη συγκρότηση της Χρυσής Αυγής. Είναι δύσκολο να αναλύσουμε, αντίστοιχα, την εκλογική σύνθεση της Χρυσής Αυγής, καθώς δεν έχουμε επαρκές δείγμα της πραγματικής εκλογικής της επιρροής. Στην περίπτωση που στις επόμενες εκλογές η Χρυσή Αυγή κερδίσει κάποιο σημαντικό εκλογικό ποσοστό, τότε νομίζω ότι θα μπορούσαμε να την κατατάξουμε στην τυπική «οικογένεια» της ευρωπαϊκής ακροδεξιάς, περισσότερο απ’ ότι τον ΛΑ.Ο.Σ., που συγκεντρώνει ένα αμάλγαμα πολιτικών στοιχείων: και λίγο συστημικά, και φιλελεύθερα, και λαϊκά, και αστικά, και αντιδραστικά. Τον ΛΑ.Ο.Σ θα τον χαρακτήριζα χρησιμοποιώντας ένα νεολογισμό σαν ένα κόμμα του «ακροδεξιού μεσαίου χώρου».


ΖΣ – ΠΧ: Θα μπορούσαμε να μιλήσουμε για μια γενικότερη ευρωπαϊκή τάση που ίσως και να σχετίζεται με την οικονομική κρίση; Για παράδειγμα αν εξετάσουμε την περίπτωση της Μαρί Λεπέν, όπως και άλλα Ευρωπαϊκά ακροδεξιά κόμματα, που λόγω της οικονομικής κρίσης τείνουν να τοποθετηθούν προς τον μεσαίο χώρο και να μετριάσουν τα αντι-συστημικά τους χαρακτηριστικά λόγω της εκλογικής ευκαιρίας που τους παρουσιάζεται;


Χριστόφορος Βερναρδάκης: Αυτό είναι πιθανό αλλά κάθε χώρα έχει τα δικά της γνωρίσματα και την δική της παράδοση. Σκέφτομαι, πως εκεί όπου τα κόμματα και ο ιστορικός χώρος της ακροδεξιάς είναι πιο ισχυρός, εκεί που έχει μια πολιτική, εκλογική και πολιτιστική παράδοση, είναι και πιο εύκολο η ακροδεξιά να μπορέσει να κινηθεί σε πιο συστημικές θέσεις διότι έχει την «πολυτέλεια» να το κάνει, έχει την «πολυτέλεια» μιας πολύ ισχυρής αφετηρίας. Έχω στο μυαλό μου την περίπτωση της Μαρί Λεπέν, η οποία ηγείται σήμερα ενός πολιτικού μορφώματος με ιστορία πάνω από 30 (αν και η Γαλλία έχει παράδοση ακροδεξιάς και πριν το κόμμα του Λεπέν), και που στηρίχτηκε σε μια πολύ ισχυρή βάση για να προχωρήσει σε μια συστημική μετατόπιση του κόμματός της. Το ίδιο συνέβη και στην Ιταλία, όπου και ο Gianfranco Fini και ο Umberto Bossi, με διαφορετικό μεταξύ τους τρόπο, προερχόμενοι, όμως από τον χώρο της παραδοσιακής άκρας δεξιάς, μετακινήθηκαν σε συστημικές θέσεις.


Πρόκειται για ακόμη μια διαφοροποίηση με την ελληνική περίπτωση. Ο ΛΑ.Ο.Σ δεν μπορεί να στηριχτεί σε μια κρίσιμη εκλογική μάζα που να είναι αδιαπραγμάτευτη, τουλάχιστον όχι ακόμα. Θεωρώ, πως ο Καρατζαφέρης είναι περισσότερο ένας τυπικός πολιτευτής ο οποίος κυνηγά κοινωνικές και εκλογικές ευκαιρίες, παρά ότι έχει μια συντεταγμένη στρατηγική για να δημιουργήσει ένα δυνατό ακροδεξιό κόμμα που να είναι αντι-συστημικό ή αντι-ευρωπαϊκό. Με αυτή την έννοια, υπάρχει η πιθανότητα ο ΛΑ.Ο.Σ να κινδυνεύσει μελλοντικά σαν μόρφωμα από την Χρυσή Αυγή που προσπαθεί να οικοδομήσει ένα πολύ πιο σταθερό και σαφή ακροδεξιό χώρο και, βεβαίως, και από την Ν.Δ. εάν ο Σαμαράς καταφέρει να επανα-ενσωματώσει εθνικιστές ψηφοφόρους του ΛΑ.Ο.Σ., πράγμα που είναι και σχετικά εύκολο.


ΖΣ – ΠΧ: Πώς εξηγείτε την άνοδο της εκλογικής τους δύναμης; Θεωρείτε πως είναι αποτέλεσμα την κρίσης του πολιτικού συστήματος ή πρόκειται για μια θεματική ψήφο;


Χριστόφορος Βερναρδάκης: Η άνοδος των ακροδεξιών μορφωμάτων δεν είναι θεαματική στο πλαίσιο της οικονομικής κρίσης. Ο ορίζοντας του ΛΑ.Ο.Σ κυμαίνεται σήμερα από το 4,5% έως το 9% των εκλογικών προτιμήσεων. Πιστεύω, ότι ο ΛΑ.Ο.Σ προσπαθεί, γενικότερα, να εκμεταλλεύεται στην κρίση του πολιτικού συστήματος και να οικειοποιηθεί τις κοινωνικές αντιδράσεις που αυτή προκαλεί. Ως αποτέλεσμα αυτης της στρατηγικής, ο ΛΑ.Ο.Σ παίζει, ανάλογα με τη συγκυρία, διαφορετικούς και συχνά αντιφατικούς «ρόλους», κι έτσι κατά τη γνώμη μου εξηγείται και η πολυσυλλεκτικότητά του.


Αν σταθούμε, όμως, στην μεγάλη εκλογική επιρροή της Χρυσής Αυγής στις περασμένες δημοτικές εκλογές στην Αθήνα, θα έλεγα ότι πρέπει να ερμηνεύσουμε αυτή την εκλογική πραγματικότητα ξεφεύγοντας από το ιδεολογικό της πλαίσιο. Κατά την γνώμη μου, το βασικό ζήτημα είναι ότι η Χρυσή Αυγή καλύπτει σε συγκεκριμένες αστικές περιοχές το μεγάλο κενό που αφήνει το επίσημο κράτος, οι κρατικές πολιτικές κ.ο.κ., όπως και το κενό που αφήνει η Αριστερά. Η Χρυσή Αυγή κάνει μια «δουλειά πεδίου» πάνω σε αντικειμενικά καθημερινά προβλήματα, παρά έναν αγώνα ιδεολογικής φύσης. Έχει καταφέρει να εγκαθιδρύσει ένα κράτος εν κράτει σε αυτές τις περιοχές προσφέροντας «ασφάλεια» και αυτό για τους κατοίκους είναι ένα απτό αποτέλεσμα, κυρίως όταν κρατικοί φορείς δεν βρίσκονται πουθενά.


ΖΣ – ΠΧ: Η δημιουργία της κυβέρνησης Παπαδήμου, στο πλαίσιο της εθνικής ενότητας, άνοιξε τον δρόμο στην Ακροδεξιά, η οποία κατάφερε να γίνει τμήμα της ελληνικής κυβέρνησης. Πώς το σχολιάζετε;


Χριστόφορος Βερναρδάκης: Η συμμετοχή του ΛΑΟΣ στην κυβέρνηση επιβεβαιώνει τη διπλή στρατηγική που ακολουθεί. Εκφράζει «ακροδεξιές» (ή τουλάχιστον «υπερσυντηρητικές») ιδεολογίες, τις οποίες επιχειρεί να εγγράψει με συστημικό τρόπο, και μάλιστα στα πλαίσια μιας τυπικά νεοφιλελεύθερης κυβέρνησης, όπως είναι η σημερινή τρικομματική κυβέρνηση Παπαδήμου. Ο ΛΑΟΣ αναζητεί στην πραγματικότητα ευκαιρίες ώστε να φαίνεται «υπεύθυνο» και «εθνικά χρήσιμο» κόμμα, χωρίς βεβαίως να εγκαταλείπει τις βασικές ιδεολογικές του συντεταγμένες. Αποτελεί έτσι μια ιδιόμορφη οντότητα στα πλαίσια της ευρύτερης πολιτικής οικογένειας της Ακροδεξιάς.


ΖΣ – ΠΧ: Όσον αφορά, τον δημόσιο λόγο και την δημόσια σφαίρα στην Ελλάδα, πως αποτιμάτε την επιρροή της ακροδεξιάς στην συζήτηση για την οικονομική κρίση και το πρόβλημα του κέντρου της Αθήνας;


Χριστόφορος Βερναρδάκης: Η επί της ουσίας ακροδεξιά οπτική είναι πολύ πιο ευρεία από την εκλογική επιρροή του ΛΑ.Ο.Σ. και της Χρυσής Αυγής. Δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί εύκολα η άποψη «έξω οι ξένοι» από τη χώρα. Η τυπική πρώτη ύλη αυτής της οπτικής είναι η αποσύνδεση αποτελέσματος και αιτίας. Είναι πολλοί άνθρωποι που εμφορούνται από τέτοιου τύπου ιδεολογικά ψήγματα. Γενικά, σε σχέση με τα κοινωνικά και τα πολιτισμικά ζητήματα είναι προφανές πως ο ακροδεξιός λόγος είναι πολύ πιο δυνατός απ’ ότι η άμεση εκλογική του αναφορά.


Σε ότι αφορά την οικονομική κρίση τα πράγματα γίνονται ακόμα πιο δύσκολα γιατί η οικονομική κρίση είναι πολύμορφη και πολυεπίπεδη…δεν είναι εύκολο να την διαβάσει κάποιος. Η ανάλυσή της πρέπει κατ’ ανάγκη να κάνει κάποιες υποθετικές συσχετίσεις. Το ζήτημα της οικονομικής κρίσης είναι ιδιαίτερα ρευστό.


ΖΣ – ΠΧ: Η αποτίμηση σας σχετικά με τις προοδευτικές και αντιρατσιστικές πρακτικές και πρωτοβουλίες;


Χριστόφορος Βερναρδάκης: Δυστυχώς, εδώ υπάρχει πολύ σοβαρό πρόβλημα. Το θέμα είναι να αντιμετωπιστούν τα προβλήματα τα οποία εκμεταλλεύεται ο ακροδεξιός λόγος και να δοθούν συγκεκριμένες λύσεις. Για παράδειγμα, σε περιοχές όπως αυτή του Άγιου Παντελεήμονα ο δήμος θα έπρεπε να είναι ένα πολύ σημαντικό εργαλείο και να παρεμβαίνει στο αίσθημα της ασφάλειας των κατοίκων της περιοχής και να στηρίζει τη συνύπαρξη των διάφορων εθνοτικών ομάδων.


Αντιθέτως, το κενό που αφήνει η έλλειψη πολιτικής σε όλα τα επίπεδα της κρατικής διοίκησης καλύπτεται από την «δουλειά πεδίου» της Χρυσής Αυγής. Η Χρυσή Αυγή επεμβαίνει πάνω σε αυτό το κενό για να επιλύσει το πρόβλημα ασφάλειας με τον τρόπο που το αντιλαμβάνεται αυτή: με το να “προστατεύει” (και με τη χρήση βίας) τους Έλληνες κατοίκους του Αγίου Παντελεήμονα. Αν το ακροδεξιό πείραμα αυτής της περιοχής διευρυνθεί σε όλο το λεκανοπέδιο τότε θα προκύψει μια πραγματική κινηματική και φασιστική άκρα δεξιά στην Ελλάδα.


ΖΣ – ΠΧ: Στο επίπεδο της «δουλειάς πεδίου», πώς θα μπορούσαμε να σκεφτούμε πάνω σε αποτελεσματικές αντι-ρατσιστικές πρακτικές, δεδομένης της απουσίας δράσης των κρατικών φορέων;


Χριστόφορος Βερναρδάκης: Μια κεντρική ιδέα είναι η προσπάθεια αποφόρτισης αυτής της περιοχής. Εάν δηλαδή κατοικούν στην περιοχή, π.χ. 10.000 εξαθλιωμένοι άνθρωποι, είναι πρωταρχική η εξασφάλιση κοινωνικής μέριμνας για την κατοικία τους, την τροφή τους, έστω για κάποιο χρονικό διάστημα. Είναι αναγκαίο, συνεπώς, να δημιουργηθούν κάποιες κοινωνικές συνθήκες που να είναι άμεσες και είναι απαραίτητο οι κάτοικοι της περιοχής να γίνουν συμμέτοχοι στο πρόβλημα, να τους ανατεθεί συγκεκριμένος ρόλος στην προσπάθεια αποφόρτισης της περιοχής τους. Εγώ, τουλάχιστον, δεν έχω συναντήσει καμία τέτοιου τύπου πολιτική πεδίου να υλοποιείται από κανένα αριστερό ελληνικό κόμμα.

———

Ο Χριστόφορος Βερναρδάκης μίλησε στη Ζωή Σαββοπούλου και τον Παύλο Χατζόπουλο τον Νοέμβριο του 2011.

Ο θρίαμβος των Συμμάχων στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο υπήρξε επίσης θρίαμβος και για τη Σοσιαλδημοκρατία στη Δυτική Ευρώπη. Η οικονομική κρίση της δεκαετίας του 1930 είχε σχεδόν εξαλείψει τον παραδοσιακό φιλελευθερισμό και τον ορθόδοξο μαρξισμό, και το τέλος του πολέμου σηματοδότησε τον θάνατο του φασισμού, τον κύριο πολιτικό ανταγωνιστή του από την περίοδο του μεσοπολέμου[1]. Επιπλέον, ως μέρος της πολεμικής προσπάθειας, εισήχθη ένας ισχυρός πολιτικός έλεγχος στην οικονομία και την κοινωνία ως σύνολο και σημαντικά έγγραφα όπως ο Χάρτης του Ατλαντικού (1941) και η έκθεση Beveridge(1942) προώθησαν τη σοσιαλδημοκρατική ατζέντα στο προσκήνιο της δημόσιας συζήτησης.[2] Κατά συνέπεια, η ιστορία του 20ου αιώνα είναι, σύμφωνα με την Αμερικανίδα πολιτική επιστήμονα Sheri Berman, η ιστορία του πώς η Σοσιαλδημοκρατία κέρδισε μια τόσο ηχηρή νίκη που κατέστησε πρακτικά όλες τις άλλες ιδεολογίες άσημες.[3]


Ωστόσο, την προηγούμενη δεκαετία είδαμε την επανεμφάνιση νέων ακροδεξιών κινημάτων στην ευρωπαϊκή πολιτική. Και σαν την παλιά Ακροδεξιά των δεκαετιών του 1920 και 1930, επιφυλάσσει το πιο έντονο μίσος και την περιφρόνηση της για τον κύριο στρατηγικό της εχθρό, τους σοσιαλδημοκράτες, και ελλείψει μιας πειστικής κομμουνιστικής απειλής, την ψευδή έννοια των “πολιτισμικών Μαρξιστώνʺ[4]. Στο κείμενο που ακολουθεί θα εξετάσουμε πρώτα το πώς οι Σουηδοί και οι Νορβηγοί σοσιαλδημοκράτες επέλεξαν να αγωνιστούν κατά της Aκροδεξιάς την περίοδο του μεσοπολέμου. Στη συνέχεια, θα δούμε ποια διδάγματα μπορούμε να αντλήσουμε από εκείνη την εποχή για τους σοσιαλδημοκράτες σήμερα και ποια θα μπορούσε να είναι η σοσιαλδημοκρατική απάντηση στη νέα Ακροδεξιά.


Το “σπίτι του λαού” και η μάχη κατά της ακροδεξιάς


Ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος απέδειξε μια δύναμη κινητοποίησης που είναι εγγενής με τον εθνικισμό. Τη δυναμική αυτή εκμεταλλεύτηκαν σε πολλές χώρες ακροδεξιά κόμματα και κινήματα. Η αντι-στρατηγική της Αριστεράς θα μπορούσε να αφορά πολιτικές για τη σταθεροποίηση της οικονομίας και τη μείωση της κατάφωρης ανισότητας. Το μέγεθος της πρόκλησης αυξήθηκε ακόμη περισσότερο με την έναρξη της οικονομικής κρίσης στις αρχές του 1930, όταν η λαϊκή διαμαρτυρία ενάντια στις συνέπειες του καπιταλισμού και η ανικανότητα των κατεστημένων κομμάτων πήρε μορφή καταιγίδας.[5]


Η πιο ολοκληρωμένη Σοσιαλδημοκρατική αντεπίθεση ενάντια στην Ακροδεξιά έγινε στη Σουηδία με αυτό που έμεινε γνωστό ως το ʺΣπίτι του Λαούʺ. Ο σοσιαλδημοκράτης διανοούμενος Ernst Wigforss ήταν ανάμεσα σ’ εκείνους που εμπνεύστηκαν από την οργανική άποψη που είχε ο συντηρητικός ακαδημαϊκός Rudolf Kjellen για το κράτος.[6] Μετατρέποντας αυτές τις ιδέες σε απτές πολιτικές μεταρρυθμίσεις, ο πρωθυπουργός, Per Albin Hansson, έγινε κεντρική μορφή. Ο Hansson αναζητούσε μια αλληγορία που θα μπορούσε να επιστρατεύσει υποστήριξη, έχοντας συνείδηση της δυναμικής που μπορούσε να έχει η ενοποίηση των ιδεών της πατρίδας, του εθνικισμού και του σοσιαλισμού: ʺΜια στοργική πατρίδα δεν υποστηρίζει ούτε προνόμια, ούτε διακρίσειςʺ, είπε το 1928.[7]


Ύστερα από μια εκλογική καθίζηση το 1932, οι νέες ιδέες άρχισαν σταδιακά να υλοποιούνται. Το 1935, εισήχθη η νομοθεσία για τις κρατικές συντάξεις, και ακολούθησε η άδεια δύο εβδομάδων μετ’ αποδοχών το 1938. Εκείνη η χρονιά σημαδεύτηκε κι από την υπογραφή της συμφωνίας Saltsjöbad ανάμεσα στο συνδικαλιστικό κίνημα και την ένωση των επιχειρηματιών. Η συμφωνία αυτή καθόριζε τους βασικούς κανόνες του παιχνιδιού για τις διαπραγματεύσεις σχετικά με τους μισθούς και τις συνθήκες εργασίες, βάζοντας ένα τέλος στην αστάθεια και το υψηλό επίπεδο συγκρούσεων που είχαν αμαυρίσει τη σουηδική οικονομία από το 1920.


Το 1935 μια παρόμοια συμφωνία στη Νορβηγία, είχε προηγηθεί από την συμφωνία του Saltsjobad. Στις αρχές της δεκαετίας του 1930 υπήρχαν εκτεταμένες διαμάχες στην αγορά εργασίας και τα πολιτικά κόμματα δεν έκαναν πολλά πράγματα για να καθησυχάσουν τους φόβους για αναταραχή και αστάθεια. Τα ηνία είχαν εναλασσόμενες κυβερνήσεις μειοψηφίας της δεξιάς, ενώ το Εργατικό Κόμμα, το μεγαλύτερο κόμμα από το 1927, είχε εξοστρακιστεί. Η λεγόμενη Βασική Συμφωνία (Hovedavtalem) που υπογράφηκε το 1935 σηματοδότησε μια νέα εποχή συνασπισμού και συνεργασίας.[8] Ο ταξικός συμβιβασμός είχε αντανάκλαση και στην πολιτική σκηνή. Το Εργατικό Κόμμα είχε πολεμήσει για την εκλογή του το 1930 με ένα μανιφέστο που ήταν θεωρητικά πιο ριζοσπαστικό σε σχέση με τρία χρόνια πιο πριν. Η απάντηση του εκλογικού σώματος ήταν η μείωση της υποστήριξης, πράγμα που ερμηνεύτηκε ως ήττα για το αριστερό κόμμα και ως δικαίωση εκείνων του κόμματος που επιθυμούσαν να οικοδομήσουν μια συμμαχία με άλλα κόμματα, όπως παρόμοια είχε γίνει στη Σουηδία. Τα επόμενα χρόνια οι ξεχωριστές παρελάσεις στην εθνική γιορτή καταργήθηκαν σταδιακά και οι νορβηγικές σημαίες έκαναν την εμφάνισή τους στην παρέλαση της Πρωτομαγιάς, όπου μπορούσε να δει κανείς ακόμη και εθνικές ενδυμασίες.[9] Το Νορβηγικό Εργατικό Κόμμα εξελισσόταν αθόρυβα σε λαϊκό κόμμα. Στις εκλογές του 1933, η αλλαγή αυτή έγινε εμφανής και το εκλογικό σύνθημα ʺπόλη και ύπαιθρος, χέρι-χέριʺ έγινε μια από τις πιο αξιομνημόνευτες ευρηματικές φράσεις που έχουν εμφανιστεί στη νορβηγική πολιτική.


Ένας επαναλαμβανόμενος αγώνας


Ογδόντα χρόνια αργότερα, τα νέα ακροδεξιά κινήματα κινητοποιήθηκαν, χρησιμοποιώντας την ξενοφοβία και ιδιαίτερα την ισλαμοφοβία ως σημείο συσπείρωσης. Όπως οι πρόγονοί τους στη δεκαετία του 1930, τα νέα κινήματα τείνουν να θεωρούν τους Σοσιαλδημοκράτες ως τον κύριο στρατηγικό εχθρό. Ισχυρίζονται πως οι ʺπολιτιστικοί Μαρξιστέςʺ έχουν μολύνει την κοινωνία με την ιδεολογία της ʺπολυπολιτισμικότηταςʺ, ανοίγοντας το δρόμο για την καταστροφή του δυτικού τρόπου ζωής. Επομένως, η πιο σημαντική μάχη είναι ο πολιτισμικός πόλεμος εναντίον σε αυτό που αντιλαμβάνονται ως ʺΑριστεράʺ γενικά, και ειδικότερα εναντίον των Σοσιαλδημοκρατών. Μολονότι το μέγεθος και η έκταση της ακροδεξιάς δεν συγκρίνονται με τα αντίστοιχα της περιόδου του μεσοπολέμου, εν τούτοις η νέα Ακροδεξιά έχει γίνει την τελευταία δεκαετία μια ανερχόμενη δύναμη.[10] Αυτά τα κινήματα έχουν εξελιχθεί σε όλο και πιο ευμετάβλητα, καθώς έχουν την δυνατότητα να προβάλουν μια εξωτερική εικόνα ενός μεγάλου οργανωτικού δικτύου, ενώ παράλληλα προωθούν μια εσωτερική εικόνα ισχυρής κοινωνικής και πολιτικής συνοχής σε διακρατικό επίπεδο, μέσω αναρίθμητων ιστολογίων (blogs), ηλεκτρονικών φόρουμ συζήτησης, σελίδων του Facebook και ούτω καθεξής. Και ενώ ο πραγματικός αριθμός τους μπορεί να είναι μικρός, αλλά εξαιτίας του επιπέδου του ακτιβισμού τους και της εγγενούς χρήση βίας, τόσο ως ρητορικό εργαλείο όσο και ως επιλεγμένη μορφή πολιτικής δράσης, δεν μπορούν να αγνοούνται πλεόν.


Ίσως, σε καμία άλλη χώρα δεν έγινε τόσο εμφανές όσο στη Γερμανία, όπου η δημοσίευση του βιβλίου του πρώην δημοτικού συμβούλου της πόλης του Βερολίνου για το SPD, Theo Sarrazin “Η Γερμανία αυτοκαταργείται” (Deutschland schafft sich ab), το 2010, πυροδότησε μια τεταμένη και υστερική δημόσια συζήτηση, ιδίως μεταξύ των Σοσιαλδημοκρατών. Προς μεγάλη απογοήτευση και τρόμο της γερμανικής πολιτικής ελίτ, η κριτική του Sarrazin για τη μετανάστευση και την ενσωμάτωση βρήκε απήχηση σε σημαντικά τμήματα της μη-μορφωμένης γερμανικής εργατικής τάξης.[11] Η υποδοχή του βιβλίου του Sarrazin αποτελεί μια σαφή και αυστηρή προειδοποίηση για τις δυνάμεις που μπορούν να τεθούν εκτός ελέγχου εάν οι προειδοποιήσεις αυτές δεν εισακουστούν και δεν ληφθούν οι αναγκαίες πολιτικές δράσεις ή μεταρρυθμίσεις.


Στη Σκανδιναβία, η ανάπτυξη της νέας Ακροδεξιάς ανανέωσε παλιές συζητήσεις για το πώς η κοινωνία πρέπει να καταπολεμήσει αυτά που η έκθεση Beveridge κατονόμασε ως τα πέντε γιγαντιαία δεινά της σύγχρονης κοινωνίας: Θέλω, Νόσος, Άγνοια, Αθλιότητα και Απραξία. Στη δεκαετία του 1940, η εξαθλίωση της εργατικής τάξης ήταν ένα ακόμη σημαντικό πρόβλημα. Στον 21ο αιώνα, η μετανάστευση και η ενσωμάτωση εθνικών μειονοτήτων έχει γίνει μια από τις πιο σημαντικές προκλήσεις. Ο τρόπος αντίδρασης σε αυτές τις νέες προκλήσεις θα καθορίσει πόσο επιτυχής θα είναι η ανανεωμένη μάχη ενάντια στην Ακροδεξιά. Εξαιρετικά υπαρκτά προβλήματα όπως ο κοινωνικός αποκλεισμός, η στέρηση, ο υποσιτισμός και η καταπίεση των μειονοτήτων πρέπει να αντιμετωπιστούν με αποτελεσματικά μέτρα αντιμετώπισης. Για τους Σοσιαλδημοκράτες, ωστόσο, είναι σημαντικό οι λύσεις να βασίζονται σε σαφή θεμέλια αξιών που συνάδουν με την κληρονομιά τους. ʺΡηχά συνθήματα δεν μπορούν να σώσουν τις δημοκρατίες μαςʺ, δήλωνε το μεταπολεμικό πρόγραμμα του Νορβηγικού Εργατικού Κόμματος, που συντάχθηκε στα τέλη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Το ίδιο πρόγραμμα καλούσε τους σοσιαλδημοκράτες να εστιάσουν στις ʺδικές τους αδυναμίες και λάθηʺ, με απώτερο στόχο τη “δημουργία ενός αξιοπρεπούς επιπέδου διαβίωσης για όλους” και τη «διατήρηση της κυριαρχίας του λαού, για τον λαό”. Το πρόγραμμα επίσης προειδοποιούσε ότι το τίμημα της αδράνειας θα ήταν πως: “Εάν δεν λύσουμε αυτά τα προβλήματα με δημοκρατικά μέσα, θα τα λύσουν άλλοι”.[12]


Από το κοινοτικό επίπεδο στην πολιτική δράση


Προς το παρόν, δεν υπάρχει κανένα Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα με μια σαφή στρατηγική για την καταπολέμηση της ανόδου της Ακροδεξιάς. Ωστόσο, οι σοσιαλδημοκράτες του 21ου αιώνα θα ήταν καλό να αντλήσουν διδάγματα από τον επιτυχή αγώνα κατά του ακροδεξιού εξτρεμισμού που δόθηκε στη Σκανδιναβία την περίοδο του Μεσοπολέμου. Με αυτόν τον τρόπο, θα μπορούσε κανείς να δει ότι ο ακροδεξιός εξτρεμισμός δεν αποτελεί αναπόφευκτο αποτέλεσμα του σύγχρονου καπιταλισμού, όπως πολλοί στην άκρα Αριστερά τείνουν να πιστεύουν, αλλά ότι είναι προϊόν της κραυγαλέας ανισότητας και της έλλειψης κοινωνικής συνοχής. Κατά συνέπεια, μπορεί να καταπολεμηθεί με τη μείωση της ανισότητας και με την καλλιέργεια της αίσθησης της κοινότητας και της κοινής μοίρας που περιλαμβάνουν όλους τους πολίτες. Ο εξτρεμισμός είναι αποτέλεσμα πολιτικής αμέλειας και μπορεί να αντιμετωπιστεί μέσα από την πολιτική δράση.


Ένα άλλο κεντρικό δίδαγμα που θα πρέπει να αντληθεί από την ιστορία του σοσιαλδημοκρατικού κινήματος είναι ότι τα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα πρέπει να είναι λαϊκά κινήματα που εγκαθιδρύουν κυβέρνηση από το λαό και όχι μόνο για το λαό. Αυτό φέρνει αντιμέτωπους τους σοσιαλδημοκράτες του 21ου αιώνα με μια σειρά από μεγάλες προκλήσεις. Μια από αυτές είναι η διάβρωση των μαζικών κομμάτων, που αποτελούν το θεμέλιο πάνω στο οποίο κτίστηκε το σοσιαλδημοκρατικό κίνημα. Δεν πρόκειται απλώς για τον αριθμό των μελών του κόμματος ή των ακτιβιστών, αλλά έχει μάλλον να κάνει με την ικανότητα να είναι ανοιχτοί στη συμμετοχή διαφορετικών ομάδων και να διοχετεύσουν διαφορετικές απόψεις σε ένα συνεκτικό πολιτικό κίνημα. Η επαφή με ευρεία στρώματα του πληθυσμού αποτελεί, με πολλούς τρόπους, πηγή ζωής για το σοσιαλδημοκρατικό κίνημα και το ίδιο το κίνημα πρέπει πάντα να βρίσκεται στο προσκήνιο της ανάπτυξης μιας πιο δημοκρατικής κοινωνίας.


Ένα σοσιαλδημοκρατικό κόμμα πρέπει να έχει τα ʺπόδια στο έδαφοςʺ, να συναντά τους ανθρώπους στην καθημερινή τους ζωή. Θα πρέπει να παρουσιάζει συγκεκριμένες λύσεις στα προβλήματα που πολλοί άνθρωποι θεωρούν σημαντικά και να είναι ικανό να διοχετεύει τις απογοητεύσεις τους σε αποτελεσματική πολιτική δράση. Ένα παράδειγμα αποτελούν οι προσπάθειες έρευνας της κοινής γνώμης, του κάθε νοικοκυριού, από το Εργατικό Κόμμα του Όσλο, ενόψει των τοπικών και εθνικών εκλογών. Ωστόσο, η πρόκληση – όπως ο Μπαράκ Ομπάμα ανακάλυψε στις ΗΠΑ- είναι να διατηρείται ο ενθουσιασμός και στις μη εκλογικές χρονιές. Υπάρχει, ωστόσο, και μια άλλη πρόκληση: για να είναι ενωμένοι, πρέπει να καταλήξουν σε συμφωνία σχετικά με τους πολιτικούς στόχους που θα ακολουθήσουν και το πώς θα μπορέσουν να τους πετύχουν αυτούς τους στόχους μέσω της συλλογικής δράσης. Για τους Σοσιαλδημοκράτες, αυτό σημαίνει ότι μια κοινωνία της διαφορετικότητας πρέπει να είναι βασισμένη σε μια συνεκτική ιδεολογία, εστιασμένη στην έννοια της κοινότητας. Σε αυτή την εποχή του ατομικισμού, οι Σοσιαλδημοκράτες πρέπει να ανοίξουν έναν δίαυλο, όπου οι απλοί άνθρωποι να μπορούν να συμβάλουν για το καλό της κοινότητας ως σύνολο, μέσα από την πολιτική δράση.


Σημειώσεις

[1] Cf. Nik. Brandal, Øivind Bratberg & Dag Einar Thorsen. Sosialdemokratiet: Fortid, nåtid, framtid. Oslo: Universitetsforlaget 2011, σ. 48.

[2] Οπ. π., σσ. 70-73.

[3]Sheri Berman. The Primacy of Politics: Social Democracy and the Making of Europe’s Twentieth Century. New York: Cambridge University Press 2006, σσ. 1-3.

[4] Βλ. “Χαρτογράφηση του εχθρού” από το μανιφέστο του Anders Behring Breivik με τίτλο «2083: Μια ευρωπαϊκή Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας», σσ. 805-806.

[5] Cf. e.g. Hermann Weber. Hauptfeind Sozialdemokratie: Strategie und Taktik der KPD 1929–1933. Düsseldorf: Droste Verlag 1981, σ. 40.

[6]span style=”font-size: 10pt; font-family: Arial;” lang=”EN-GB”>Minnen I: Före 1914. Stockholm: Tiden, 1950, σ. 356.

[7]span style=”font-size: 10pt; font-family: Arial;” lang=”EN-GB”> Cited in Anders Isaksson. Per Albin IV: Landsfadern. Stockholm: Wahlström & Widstrand, 2000, pp. 189–191. Translated by the authors. See also Sten O. Karlsson: Det intelligenta samhället: En omtolkning av den socialdemokratiska idéhistorien. Stockholm, 2001, σσ. 468-470.

[8]span style=”font-size: 10pt; font-family: Arial;” lang=”EN-GB”> Finn Olstad. Frihetens århundre. Oslo: Pax 2010, σ. 95.

[9]span style=”font-size: 10pt; font-family: Arial;” lang=”EN-GB”> Hans Fredrik Dahl. Fra klassekamp til nasjonal samling: Det norskearbeiderpartiet og fedrelandet i 1930-årene. Oslo: Pax 1969, σ. 69. Cf. also Gunhild Aaby. «17. maifeiring i mellomkrigstida», in Øystein Sørensen (ed.). Jakten på det norske: Perspektiver på utviklingen av en norsk nasjonal identitet på 1800-tallet. Oslo: Gyldendal, 1998, σ. 197.

[10]span style=”font-size: 10pt; font-family: Arial;” lang=”EN-GB”> Cf. Øyvind Strømmen. Det mørke nettet: Om høyreekstremisme, kontrajihadisme og terror i Europa. Oslo: Cappelen Damm 2011.

[11] span style=”font-size: 10pt; font-family: Arial;” lang=”EN-GB”> Όταν η γερμανική εφημερίδα Tagesspiegel χρησιμοποίησε ένα ανόητο πρωταπριλιάτικο αστείο ότι ο Sarrazin επρόκειτο να ενωθεί με το νεοφιλελεύθερο κόμμα FDP, αυτό αμέσως οδήγησε σε εικασίες ότι αυτό θα αυξήσει την υποστήριξη του κόμματος. Βλέπε. «Sarrazin kandidiert für Berliner FDP» στην Tagesspiegel, 1, Απριλίου 2011.

[12]span style=”font-size: 10pt; font-family: Arial;” lang=”EN-GB”> Haakon Lie et al. Framtidens Norge: Retningslinjer for gjenoppbyggingen. Stockholm: Arbeidernes Faglige Landsorganisasjon and Norsk Sjømannsforbund 1945, p. 14. Η μετάφραση από τους συγγραφείς.

Συνήθως, η μετανάστευση στην Ευρώπη γινόταν αντιληπτή και διαχειρίσιμη σύμφωνα με αντικειμενικά στοιχεία, όπως οι αριθμοί για την απασχόληση, οι πόροι και οι συνοριακοί έλεγχοι. Αντίθετα, συγκινησιακά στοιχεία όπως η αγάπη, η ελπίδα, ο θυμός και ο φόβος γίνονταν αντιληπτά σε μια ιδιωτική και υποκειμενική σφαίρα που πολύ συχνά δεν επικαλυπτόταν από την πολιτική σφαίρα, όπου η λογική και ο υπολογισμός του συλλογικού συμφέροντος υπερέχουν. Οι συγκινήσεις συμβάλλουν σε μια κατάσταση παραλογισμού και υποκειμενικότητας και επομένως πρέπει να τιθασεύονται και να οργανώνονται από την αστυνομική δύναμη, την πολιτική και τις συμβάσεις.


Ωστόσο, είναι αδύνατον πλέον να κατανοήσουμε την μετανάστευση χωρίς να λάβουμε υπόψη τις συγκινήσεις που γεννά στους πολιτικούς και στο εκλογικό σώμα και το πώς οι συγκινήσεις αυτές επιδρούν στις πολιτικές αποφάσεις και καθορίζουν το χαρακτήρα της πολιτικής σφαίρας. Οι πρόσφατες εκστρατείες και δηλώσεις πολιτικών και πολιτών δεν αμφισβητούν μόνο την αποτελεσματικότητα της πολιτικής που βασίζεται στη λογική και τον υπολογισμό του συμφέροντος, αλλά επισημαίνουν επίσης νέους διαύλους επικοινωνίας για την περιγραφή της κοινωνικής αναταραχής και την έκφραση της δυσαρέσκειας. Αυτοί οι νέοι δίαυλοι υποστηρίζονται από τα κόμματα της Νέας Δεξιάς στην Ευρώπη και υλοποιούνται μέσα στην αυξανόμενη σημασία των συγκινήσεων σε σχέση με την πολιτική και τη δημόσια διοίκηση.


Οι πραγματικοί νικητές των ευρωπαϊκών εκλογών του 2004 και του 2009 ήταν τα κόμματα της Νέας Δεξιάς στην Ευρώπη που (επανα)παρουσίασαν επιτυχώς τη μετανάστευση ως ένα πρόβλημα που υπερβαίνει τις εργασιακές ανάγκες και τις οικονομικές συμφωνίες μεταξύ χωρών. Ήταν και παρουσιάζεται ακόμη ως ένα πρόβλημα που έχει να κάνει με τη συγκρότηση και την ταυτότητα των εθνικών λαών, την ασφάλειά τους, την ιστορία τους, τις μνήμες τους και τις παραδόσεις τους. Αυτά τα κόμματα εκδηλώνουν την αντίδρασή τους στην απροθυμία ή ίσως την ανικανότητα της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των κρατών μελών της να διατηρήσουν μια εθνική και πολιτισμική ιεραρχία, στην προσπάθειά τους να εγκαθιδρύσουν μια ισορροπία ανάμεσα στον εναγκαλισμό της ελεύθερης αγοράς και την προστασία της κοινωνικής συνοχής και της εθνικής και πολιτισμικής ομοιογένειας.


Ωστόσο, η πρόταση της Νέας Δεξιάς που υποστηρίζει την εισαγωγή των συγκινήσεων στην πολιτική της μετανάστευσης δεν αντανακλά τις ιδιοσυγκρασίες της αλλαγής αυτής στην ευρωπαϊκή πολιτική. Θα ήταν πιο ακριβές να πούμε ότι η Νέα Δεξιά ξεχωρίζει τον φόβο ως την πιο σημαντική και αποτελεσματική συγκίνηση που μεταδίδει την αγωνία και τη δυσαρέσκεια. Ο φόβος μπορεί να οριστεί ως μια συγκινησιακή αντίδραση απέναντι σε έναν οικείο ή άγνωστο κίνδυνο πραγματικού ή φανταστικού χαρακτήρα. Μια τέτοια συγκινησιακή αντίδραση αποκαλύπτει και ταυτόχρονα συγκροτεί τους μηχανισμούς ταυτότητας και άμυνας τόσο στα άτομα όσο και στις συλλογικότητες σε μια συγκεκριμένη στιγμή.


Ακόμη κι αν ο όρος πολιτική του φόβου συνεπάγεται, όπως υποδεικνύει ο Frank Furedi (2005), ότι οι πολιτικοί κεφαλαιοποιούν τις αγωνίες του λαού και χειραγωγούν τους φόβους του για να πραγματοποιήσουν τους προσωπικούς και ιδεολογικούς στόχους τους, θα ήταν πιο χρήσιμο να αντιληφθούμε την πολιτική του φόβου ως οργανωτική αρχή και ως σύστημα ταξινόμησης. Η Sara Ahmed (2004) υποδεικνύει ότι η γλώσσα του φόβου συμβάλλει σε πρώτο στάδιο στην εντατικοποίηση των απειλών και σε δεύτερο στάδιο στη διάκριση ανάμεσα σ’ εκείνους που απειλούνται και εκείνους που απειλούν. Μπορούμε να συλλάβουμε και να αναλύσουμε τη συγκίνηση του φόβου σε αυτό το πλαίσιο; Μπορούμε να κάνουμε μια ποιοτική ανάλυση για τη χρήση και τη δυναμική του φόβου; Ο Dominique Moïsi (2009) προτείνει μια χαρτογράφηση των συγκινήσεων σύμφωνα με την ιστορική και πολιτισμική διάταξή τους. Μια τέτοια μέθοδος συνεπάγεται μια συλλογή στοιχείων τόσο ποικίλων όπως οι σφυγμομετρήσεις της κοινής γνώμης, οι πολιτικές δηλώσεις κι εκστρατείες και πολιτιστικά τεχνουργήματα όπως ταινίες, τηλεοπτικές σειρές και δημοφιλής μουσική. Μέσα απ’ αυτό το ποικίλο φάσμα πολιτιστικών και πολιτικών δεικτών, οι συγκινήσεις, το πιο προσωπικό και υποκειμενικό απ’ όλα τα θέματα, μπορούν να γίνουν κατανοητές με έναν αντικειμενικό και, θα λέγαμε επίσης, κοινωνικό επιστημονικό τρόπο.


Οι πρόσφατες αντι-μεταναστευτικές εκστρατείες στην Ευρώπη αντλούν την οπτική απεικόνιση του φόβου από μια ευφάνταστη σειρά τηλεοπτικών διαφημίσων και αφισών. Οι λαϊκιστές πολιτικοί και οι αντι-μεταναστευτικές εκστρατείες έχουν κυριαρχήσει στην δημόσια σφαίρα ευρωπαϊκών χωρών, που ορίζονταν προηγουμένως από τις αρχές της Σοσιαλδημοκρατίας. Λόγω του δίκαιου συστήματος αναδιανομής του πλούτου και του αποτελεσματικού κράτους πρόνοιας, η Σουηδία θεωρείται από τους Ευρωπαίους ως δίκαιη και ανεκτική κοινωνία. Ωστόσο, η ενσωμάτωση των μειονοτήτων έχει γίνει αντικείμενο αυξανόμενης ανησυχίας. Ο ηγέτης των Σουηδών Δημοκρατών, Jimmie Akesson, διεξήγαγε το καλοκαίρι του 2010 μια εκστρατεία υπέρ της μείωσης κατά 90% της μεταναστευτικής ροής και περιέγραψε την αύξηση του μουσουλμανικού πληθυσμού ως τη μεγαλύτερη απειλή κατά της χώρας του από τον Β Παγκόσμιο Πόλεμο. Παρόλο που οι Σουηδοί Δημοκράτες παραπονέθηκαν ότι τα κυρίαρχα μέσα ενημέρωσης μποϋκοτάρησαν την εκστρατεία τους, μια συγκεκριμένη τηλεοπτική διαφήμιση είχε υψηλά επίπεδα θεαματικότητας στο You Tube. Η διαφήμιση αναδεικνύει τον κίνδυνο που αποτελεί η μετανάστευση για το κράτος πρόνοιας. Στην οθόνη, μια ενημέρωση για τον φθίνοντα προϋπολογισμό της Σουηδίας δίνει την αντίστροφη μέτρηση του αγώνα δρόμου ανάμεσα σε μια ηλικιωμένη λευκή συνταξούχο που σπρώχνει μια περπατούρα και μια αποπροσωποιημένη ομάδα Μουσουλμάνων γυναικών που φορούν το νικάμπ και σπρώχνουν καροτσάκια. Μεγενθύνοντας τις διαφορές ανάμεσα στα ποσοστά γεννητικότητας, την ηλικία, τη φυσική ικανότητα και τα ρούχα, η διαφήμιση αναφέρεται σε περιστατικά πολιτισμικής και εθνικής κατάρρευσης και στην πρακτική υλοποίηση περιορισμένων κονδυλίων. Η διαφήμιση αφήνει να εννοηθεί ότι το αποτέλεσμα αυτού του αγώνα δρόμου εξαρτάται από τους ψηφοφόρους.


Η πολιτισμική κατάρρευση και η περιορισμένη ικανότητα του κράτους πρόνοιας δεν αποτελούν τη μόνη ανησυχία της πολιτικής του φόβου. Ο ρατσισμός που γίνεται αντιληπτός μέσα από το πρίσμα της βιολογικής ιεραρχίας έχει επανέλθει στην ημερήσια διάταξη στη Γερμανία με ένα βιβλίο που τιτλοφορείται Η Γερμανία αυτοκαταργείται (Germany Does Away With Itself 2010), γραμμένο από έναν σοσιαλδημοκράτη και μέλος του διοικητικού συμβουλίου της Bundesbank, τον Thilo Sarrazin. Η υιοθέτηση της πολιτικής του φόβου από τα σοσιαλδημοκρατικά και μετριοπαθή κόμματα σηματοδοτεί, σύμφωνα με τον Slavoj Žižek (2009) την αποσύνδεση της αντι-μεταναστευτικής πολιτικής από τα κόμματα της Ακροδεξιάς. Σε ολόκληρη την Ευρώπη έχει γίνει κοινωνικά και πολιτικά αποδεκτό ότι η μετανάστευση είναι μια δύναμη αποσταθεροποιητική για τις εθνικές κοινωνίες και ότι ο μεταναστευτικός πληθυσμός που κατοικεί σε αυτές πρέπει να εσωτερικεύει τα εθνικά προσδιορισμένα πολιτισμικά πρότυπα της φιλοξενούσας κοινωνίας. Το κύριο επιχείρημα του βιβλίου είναι ότι το μέλλον της Γερμανίας απειλείται από τη ροή μεταναστών από μουσουλμανικές χώρες. Μολονότι οι απόψεις του Sarrazin απορρίφθηκαν από τον φιλελεύθερο Τύπο και τους κυρίαρχους πολιτικούς ως ρατσιστικές, διχαστικές και εσφαλμένες, το βιβλίο έγινε αμέσως μπεστ-σέλλερ και οι πωλήσεις του έφτασαν το 1.1 εκατομμύρια αντίγραφα. Η επικρατούσα άποψη είναι ότι ο Sarrazin μετέδωσε τα συναισθήματα πολλών Γερμανών για τα αποτυχημένα σχήματα ενσωμάτωσης και τα κακά εκπαιδευτικά κριτήρια. Ο Sarrazin αναφέρθηκε σε ʺολόκληρες φυλέςʺ με μακρά παράδοση ενδογαμίας και κατ’ επέκταση υψηλά ποσοστά ανικανότητας. Συνεπώς, γενετικοί παράγοντες θα μπορούσαν εν μέρει να εξηγήσουν την αποτυχία ορισμένων τμημάτων του τουρκικού πληθυσμού στο γερμανικό εκπαιδευτικό σύστημα.


Ωστόσο, το ευρύτερο πλαίσιο της επικράτησης του φόβου σύμφωνα με ρατιστικές πρακτικές δεν μπορεί να δικαιολογήσει το γεγονός ότι ο φόβος αποκτά πολιτική νομιμοποίηση ως μέσο αντίληψης και ως οργανωτική αρχή. Ένα σημείο εκκίνησης για μια τέτοια νομιμοποίηση είναι η διαφοροποίηση μεταξύ ρατσισμού και ξενοφοβίας. Οι εκστρατείες και οι πολιτικές αντιδράσεις σε σχέση με την απειλή που αποτελεί η μετανάστευση για το κράτος πρόνοιας, το εκπαιδευτικό σύστημα όπως και τη βιολογική τάξη, απορρέουν από ένα αίσθημα ξενοφοβίας που στοχεύει άμεσα στον ξένο. Σ’ αυτή την περίπτωση, ο όρος ξενοφοβία πρέπει να γίνει αντιληπτός ετυμολογικά- ως ο φόβος που προκαλείται από ξένους. Εάν υπάρχουν εχθρικά πρότυπα συμπεριφοράς, απορρέουν από το άτομο ή τις ομάδες των ατόμων που προκαλούν το φόβο και όχι από το άτομο ή τις ομάδες των ατόμων που αισθάνονται το φόβο.


Στην επιφανειακή διάκριση ανάμεσα στον ρατσισμό και την ξενοφοβία αντιπαρατίθεται ο ισχυρισμός ότι ο ξενόφοβος μπορεί να κατηγορηθεί για αδικαιολόγητο φόβο. Ωστόσο, η αυξανόμενη δημοφιλία και η σταδιακή αποδοχή αυτών των ιδεών δείχνει ότι η δικαιολόγηση αυτή δεν αποτελεί ευθύνη των εθνικών υπηκόων- εκείνων που αισθάνονται τον φόβο, αλλά εκείνων που εγκρίνουν τη μετανάστευση και την παρουσία μεταναστών στην Ευρώπη.


Μπορεί η Σοσιαλδημοκρατία να αντιμετωπίσει την αυξανόμενη δημοφιλία της πολιτικής του φόβου; Μέχρι στιγμής ο κοινωνικός μηχανισμός για την αντιμετώπιση, ή για να χρησιμοποιήσουμε την ορολογία του Bauman (2007), ʺτη διαχείριση του φόβουʺ είναι η καλλιέργεια της ανεκτικότητας απέναντι στον μεταναστευτικό πληθυσμό. Η καλλιέργεια της ανεκτικότητας, όπως μεταδίδεται από τις σελίδες των οδηγιών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, τις πολιτικές και τις πολιτικές δηλώσεις, καλεί σε αναγνώριση των δικαιωμάτων του μεταναστευτικού πληθυσμού, πράγμα που με τη σειρά του οδηγεί σε μια ανοιχτή κοινωνία, εργασιακές ευκαιρίες και πολλαπλασιασμό της πολιτισμικής δημιουργικότητας. Παρά τον συμφιλιωτικό χαρακτήρα της, η ανεκτικότητα αποτελεί ενσάρκωση μιας σειράς αντιφάσεων όπως η φιλοξενία και η εχθρότητα, η ανοιχτότητα και η απομόνωση. Η έκκληση για ανεκτικότητα γεννάται από κάτι που δεν θα έπρεπε καταρχήν να υπάρχει και που συνδέεται άμεσα με τη διαχείριση μιας ανεπιθύμητης παρουσίας. Η ανεκτικότητα δεν δίνει λύση στην αυξανόμενη δημοφιλία της πολιτικής του φόβου, αλλά μόνο μια στρατηγική αντιμετώπισης του ξένου. Στην προσπάθειά τους να οικουμενοποιήσουν την ανεκτικότητα, τα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα την παρουσιάζουν ως μετα-πολιτική στρατηγική διαχείρισης της εθνικής και πολιτισμικής ποικιλίας, που αποστασιοποιείται από τις παραδοσιακές ιδεολογικές μάχες.


Από τη άλλη πλευρά, σε αυτό το μετα-πολιτικό, διαχειριστικό περιβάλλον ο φόβος αναπτύσσεται από τη Νέα Δεξιά ως η μόνη στρατηγική για να βρίσκεται σε επαφή με τον κόσμο, να καταλαβαίνει την αγωνία του και να επιχειρεί να δώσει τέλος στις αβεβαιότητές του. Ο φόβος σε αυτή την περίπτωση μοιάζει να είναι το μόνο αποτελεσματικό πολιτικό εργαλείο για την καλλιέργεια συλλογικών συναισθημάτων και την ανοικοδόμηση ενός κατεστραμμένου πολιτικού συστήματος που κυριαρχείται από τεχνοκρατική διαχείριση, έλλειψη εμπιστοσύνης, αδιαπέραστους θεσμούς και, πιο σημαντικό απ’ όλα, δημοκρατικό έλλειμμα.


Μπορεί η Σοσιαλδημοκρατία να προωθήσει μια συλλογική ταυτότητα χωρίς να διολισθήσει στη ρητορική περί εξωτερικών και εσωτερικών εχθρών και να υπερασπιστεί μια εικονική εθνική και πολιτισμική ομοιογένεια; Μια θετική απάντηση σ’ αυτή την ερώτηση έγκειται ενδεχομένως στον τρόπο με τον οποίον τα συναισθήματα ενσωματώνονται στην πολιτική σφαίρα- μόνο που αυτή τη φορά η Σοσιαλδημοκρατία θα πρέπει να κεφαλαιοποιήσει την ελπίδα και να πει στους Ευρωπαίους, πολίτες και μη πολίτες, ότι η ξενοφοβία δεν μπορεί να εξαλειφθεί με το δόγμα της ανεκτικότητας αλλά μέσα από μια πλατφόρμα πάνω στην οποία μια πραγματική πολιτική συμμετοχή μεταξύ ίσων μπορεί να επιτευχθεί.


Η ελπίδα σε αυτό το πλαίσιο συνδέεται πολιτικά και πολιτισμικά με το κοινωνικό φαινόμενο της μετανάστευσης. Η αναδιοργάνωση των πολιτειών μέσω της μετανάστευσης σε συναισθηματικό και θεσμικό επίπεδο παρέχει σε ένα συγκεκριμένο τμήμα του πληθυσμού τις προϋποθέσεις για να επαναβεβαιωθούν ως ενεργοί πολίτες, αμφισβητώντας και αποδομώντας καθιερωμένες έννοιες και ιδεολογίες σε σχέση με τις εθνικές ιεραρχίες και το κοινωνικό στάτους, ενώ οι μετανάστες μπορούν να γίνουν, για πρώτη φορά, πολίτες και να συμμετέχουν ενεργά στους νεοΐδρυθέντες κοινωνικούς και πολιτικούς σχηματισμούς.

Σήμερα, το Freedom Party (PVV) του Geert Wiilders, που ο στόχος του είναι η μάχη κατά του εξισλαμισμού της Ολλανδίας και η αποκατάσταση της ολλανδικής εθνικής ταυτότητας, είναι το τρίτο μεγαλύτερο πολιτικό κόμμα στη χώρα και κατέχει μια μικρή πλειοψηφία στη Βουλή των Αντιπροσώπων. Μολονότι το PVV δεν αποτελεί επισήμως μέρος της ολλανδικής κυβέρνησης -παρέχει κοινοβουλευτική υποστήριξη στην κυβέρνηση μειοψηφίας των Φιλελεύθερων και των Χριστιανοδημοκρατών- ασκεί σημαντική επιρροή στη διαμόρφωση της κυβερνητικής πολιτικής σε σχέση με τα δικαιώματα, τη θέση και το στάτους των Μουσουλμάνων.


Geert Wilders: Πολεμώντας τον εξισλαμισμό της Ολλανδίας


Το PVV υποστηρίζει ότι οι πολιτισμικές διαφορές και το Ισλάμ αποτελούν το μεγαλύτερο εμπόδιο για την επιτυχή ενσωμάτωση των μεταναστών στην ολλανδική κοινωνία και χρησιμοποιεί το ζήτημα της ʺμετανάστευσηςʺ με σκοπό να απειλεί τον κόσμο ότι οι Μουσουλμάνοι μετανάστες μπορεί να θέσουν σε αμφισβήτηση την εθνική ταυτότητα. Ο Wilders κάνει διάκριση ανάμεσα στο λαό και τις πολιτισμικές και θρησκευτικές ομάδες και χρησιμοποιεί συνεχώς το “εμείς” σε αντίθεση με το “αυτοί”. Αυτό απεικονίζεται με σαφήνεια και στο σύνθημα της προεκλογικής του εκστρατείας, το 2010, “Ο Χενκ και η Ίνγκριντ (δυο ολλανδικά ονόματα) πληρώνουν για τον Αλί και τη Φατιμά”. Το “εμείς”, από την σκοπιά του PVV, αναφέρεται αποκλειστικά στον χριστιανοϊουδαϊκό και τον ανθρωπιστικό πολιτισμό της Ολλανδίας, της ολλανδικής ταυτότητας ή των δυτικών αξιών [1]. Η διάκριση που κάνει το PVV ανάμεσα στο “εμείς” και το “αυτοί” είναι ανάμεσα στους ντόπιους και τους μετανάστες από άλλες χώρες της Ε.Ε., αλλά ακόμη μεγαλύτερη διάκριση γίνεται απέναντι στους μετανάστες που δεν έχουν δυτικό υπόβαθρο, ιδίως εκείνων που προέρχονται από ισλαμικές χώρες. Αυτή η ομάδα ανθρώπων εθνοποιείται όλο και περισσότερο και γίνεται πιο ξένη[2]. Ως εκ τούτου, οι διαφορές διατηρούνται τεχνητά και δημιουργούνται στερεότυπα.


Το PVV δεν αναπαράγει άμεσα τις παραδοσιακές φασιστικές ή ρατσιστικές ιδεολογίες. Αντ’ αυτού ο ρατσισμός του μεταφράζεται σε δημόσιες ομιλίες που είναι αποδεκτές (αν και μετά βίας) στο πλαίσο του ισχύοντος φάσματος. Το PVV ʺδεν μιλάει για το μέγεθος του μυαλού της μαύρης φυλής, το σχήμα της μύτης του σημιτικού λαού ή τη φυσική κατωτερότητα των Ασιατών, αντίθετα μιλάει πρώτα απ’ όλα για τον δικό μας λαό και την παύση της μετανάστευσης”.[3] Αυτό μεταφέρει τη συζήτηση έξω από φυσικά ή φυλετικά χαρακτηριστικά, στο πεδίο του πολιτισμού. Στο τέλος, όμως, έχει το ίδιο αποτέλεσμα με τις παραδοσιακές, ή φασιστικές ή ρατσιστικές ιδεολογίες, με την έννοια ότι διαφοροποιεί τη μια ομάδα από την άλλη.


Η ολοκληρωτική απόρριψη του Wilders για τον ισλαμικό πολιτισμό, τους Μουσουλμάνους και τους ξένους, ως εγγενώς βίαιη απειλή απέναντι στον ολλανδικό πολιτισμό και την κοινωνία, είναι μια ξεκάθαρη έκκληση για τον αποκλεισμό ενός μεγάλου πληθυσμού στο όνομα του υποτιθέμενου λαού ή του πολιτισμού ʺμαςʺ. Πολλοί παράγοντες της κοινωνίας των πολιτών έχουν εκφράσει την ανησυχία τους σχετικά με αυτή την εξέλιξη για τον ολλανδικό μουσουλμανικό πληθυσμό, ωστόσο η φωνή της μουσουλμανικής κοινότητας, στην οποία επικεντρώνεται ολόκληρη η συζήτηση, έχει σε μεγάλο βαθμό αγνοηθεί ή εκπροσωπηθεί ελάχιστα. Για παράδειγμα, πώς καταφέρνουν οι Μουσουλμάνοι να ζουν σε ένα περιβάλλον που είναι όλο και πιο αντι-ισλαμικό; Υφίστανται ακόμη μεγαλύτερη διάκριση με την αυξανόμενη δημοφιλία του PVV; Ποιες είναι οι ανησυχίες τους; Πώς βλέπουν το μέλλον τους; Ποιες είναι οι συνέπειες της έμφασης που δίνεται στην ολλανδική εθνική ταυτότητα ως ʺχριστιανική και λευκήʺ στην πολιτικη συζήτηση για την ταύτιση των Μουσουλμάνων με την Ολλανδία; Είναι πιθανό οι δηλώσεις του Wilder να ενθαρρύνουν το μίσος, το φόβο και την έλλειψη εμπιστοσύνης των Μουσουλμάνων απέναντι στον ολλανδικό πληθυσμό; Αυτά τα σημαντικά ερωτήματα έχουν παραμείνει, μέχρι στιγμής, αναπάντητα.


Εξεταζόμενη περίπτωση: Η μουσουλμανική νεολαία στο Άμστερνταμ


Επιχείρησα να ρίξω λίγο φως σ’ αυτά τα ερωτήματα μέσα από από το να εξετάσω την περίπτωση που αφορά τον τρόπο με τον οποίον η μουσουλμανική νεολαία στο Άμστερνταμ βιώνει την άνοδο του PVV στην εξουσία. Προς το παρόν, ο σκοπός μου δεν ήταν τόσο να κάνω μια αντικειμενική ανάλυση πραγματικών γεγονότων και/ή συμβάντων ως αποτέλεσμα της πολιτικής ανόδου του Wilder, όσο το να διερευνήσω το υποκειμενικό νόημα αυτών των γεγονότων και τα συναισθήματα εκείνων που απάντησαν.[4]


Αυτή η περιπτωσιολογική μελέτη αποτελείτο από 20 ημι-δομημένες συνεντεύξεις[5], 2 επικεντρωμένες ομάδες[6] και 100 ερωτηματολόγια.[7] Μουσουλμάνοι από διαφορετικά εθνικά υπόβαθρα, φύλο, επίπεδο εκπαίδευσης, τρόπο ζωής και θρησκευτικές αντιλήψεις πήραν μέρος σε αυτή τη μελέτη, προκειμένου να υπάρχει μια επιτυχημένη εκπροσώπηση της ποικίλης κοινωνικο-πολιτισμικής κοινωνίας του Άμστερνταμ. Η μελέτη εστιάστηκε στη νεολαία (μετανάστες δεύτερης και τρίτης γενιάς) καθώς αναγνωρίζουν περισσότερο τους εαυτούς τους ως ʺΟλλανδούςʺ απ’ ό,τι οι γονείς ή οι παππούδες τους που ήρθαν στην Ολλανδία σε μεγαλύτερη ηλικία και διατήρησαν ισχυρότερους δεσμούς με τις μητέρες πατρίδες τους. Είναι επομένως πιο πιθανό η νεολαία να αντιδρά πολύ πιο έντονα στις πρακτικές αποκλεισμού του PVV. Καθώς οι απόψεις και οι εμπειρίες των Μουσουλμάνων που ζουν σε μουσουλμανικές κυρίως γειτονιές ενδέχεται να διαφέρουν από εκείνων που ζουν σε πιο ανάμεικτες γειτονιές ή σε γειτονιές όπου υπερισχύουν οι λευκοί, αυτή η μελέτη επεδίωξε να συμπεριλάβει Μουσουλμάνους από όλες τις περιοχές της πόλης. Συνοπτικά, τα κριτήρια ένταξης στο ερευνητικό δείγμα ήταν τα εξής: α) να ανήκουν στην ισλαμική θρησκεία, β) να έχουν ολλανδική υπηκοότητα, γ) να είναι από 15-35 χρόνων και δ) να ζουν στο Άμστερνταμ.


Αποτελέσματα της περιπτωσιολογικής μελέτης: Η άποψη των μεταναστών


Τα στοιχεία της περιπτωσιολογικής μελέτης υποδηλώνουν, πρώτα απ’ όλα, ότι παρά τις διαφορές σε ό,τι αφορά το εθνικό υπόβαθρο, την ηλικία, την εκπαίδευση, το φύλο και τη γειτονιά, οι Μουσουλμάνοι είναι στο σύνολό τους πολύ αρνητικοί απέναντι στην πολιτική παρουσία του Wilder. Οι Μουσουλμάνοι με υψηλότερο επίπεδο εκπαίδευσης ήταν πιο ομιλητικοί και οι απόψεις τους είχαν περισσότερες αποχρώσεις από εκείνες των λιγότερο μορφωμένων. Οι τελευταίοι συχνά αμφιβάλλουν για τις γνώσεις τους γι’ αυτόν τον πολιτικό και δεν είναι εντελώς σίγουροι γι’ αυτό που πιστεύουν. Εκείνοι που αυτοχαρακτηρίστηκαν ως ʺευσεβείς Μουσουλμάνοιʺ είχαν συνήθως μεγαλύτερο πρόβλημα με τις επιθέσεις του Wilder εναντίον του Ισλάμ παρά εναντίον συγκεκριμένων εθνικών ομάδων, ενώ εκείνοι που αυτοχαρακτηρίστηκαν ως ʺφιλελεύθεροιʺ δεν έκαναν αυτή τη διάκριση. Συνολικά όμως υπήρξε μια ισχυρή ομόφωνη αρνητική αντίδραση σε σχέση με τον Wilder και την πολιτική του. Η έμφαση του Wilder στην υποτιθέμενη υψηλότερη ηθική τάξη των Ολλανδών είναι τρομερά προσβλητική για τους Μουσουλμάνους και η αδικία που έχουν βιώσει διοχετεύεται σε έναν συλλογικό θυμό εστιασμένο στον Geert Wilders.


Την εποχή που διεξαγόταν αυτή η έρευνα, ο σχηματισμός της κυβέρνησης βρισκόταν σε εξέλιξη. Μολονότι γίνονταν υποθέσεις για μια κυβέρνηση μειοψηφίας με την υποστήριξη του PVV, η επισημοποίηση έγινε όταν η περίοδος των συνεντεύξεων είχε λήξει. Συνολικά, η πλειοψηφία των Μουσουλμάνων με τους οποίους μίλησα, έμοιαζαν να ανησυχούν πραγματικά για το μέλλον τους και το μέλλον της Ολλανδίας. Τι θα κάνει ο Geert Wilders; Μπορούν να με απελάσουν με τα δυο μου διαβατήρια; Θα χρειαστεί να βγάλω το πέπλο μου; Εξακολουθεί να είναι η Ολλανδία ασφαλής τόπος για τους Μουσουλμάνους; Θα γίνει το Κοράνι απαγορευμένο βιβλίο; Θα παραμείνει ανοιχτό το τζαμί; Και τι θα συμβεί τώρα; Πάνω απ’ όλα οι συμμετέχοντες εξέφρασαν τον φόβο ότι το PVV ενθαρρύνει το μίσος και τον ρατσισμό ενάντια στους Μουσουλμάνους και ότι ένα αυξανόμενο τμήμα του πληθυσμού αναπτύσσει εχθρικά συναισθήματα απέναντι στο Ισλάμ και τους Μουσουλμάνους, Δεύτερον, οι συμμετέχοντας ανησυχούσαν για τη θέση της θρησκευτικής και πολιτισμικής κληρονομιάς τους (ο φόβος να χάσουν το δικαίωμα να πιστεύουν ελεύθερα στη θρησκεία τους ή ορισμένα από τα δικαιώματά τους ως εθνική μειονότητα).


Επιπλέον, οι συμμετέχοντες εξέφρασαν συλλογικά την απογοήτευσή τους για τον ολλανδικό πληθυσμό και την κυβέρνηση. Θεωρούσαν ότι η τελευταία προστατεύει το PVV, αντιδρώντας ελάχιστα στον πόλεμο του Wilders κατά του Ισλάμ. Το περίεργο είναι ότι ενώ ένας σημαντικός αριθμός συμμετεχόντων είπε ότι απογοητεύθηκε με τον ολλανδικό πληθυσμό που ψήφισε υπέρ του PVV, εξέφρασαν κατανόηση για την εκλογική συμπεριφορά του. Οι ίδιοι, ωστόσο, αναφέρθηκαν στις κοινωνικο-οικονομικές θέσεις του Wilders και όχι στις απόψεις του για τη μετανάστευση και την ενσωμάτωση. Επίσης, περίπου τα δυο τρίτα των συμμετεχόντων, ιδίως οι Μουσουλμάνοι με το υψηλότερο επίπεδο εκπαίδευσης, συμφώνησαν με την κριτική του Wilders για τους Μουσουλμάνους σε ορισμένα θέματα. Το παράδειγμα που αναφέρθηκε πιο συχνά ήταν το υψηλό ποσοστό εγκληματικότητας στη μουσουλμανική νεολαία. Οι συνεντευξιαζόμενοι συμφωνούν ότι είναι γεγονός και ότι είναι εξίσου δυσάρεστο γι’ αυτούς όσο και για τους ντόπιους Ολλανδούς.


Σχεδόν όλοι οι συμμετέχοντες βίωσαν σε κάποια στιγμή της ζωής τους συναισθήματα αδικίας, στιγματισμού και διάκρισης, που κυμαίνονται από μια μόνο εμπειρία, όπως να τους κοιτάξουν στραβά στο δρόμο, μέχρι τον αποκλεισμό τους από ορισμένα νυχτερινά κέντρα. Παρά το γεγονός ότι η πλειοψηφία των συμμετεχόντων νιώθουν ότι το αντι-ισλαμικό συναίσθημα στην κοινωνία αυξάνεται, θεωρούν το Άμστερνταμ σπίτι τους και πιστεύουν ότι θα έχουν ένα θετικό μέλλον στην Ολλανδία. Το γεγονός ότι οι διασυνδέσεις τους γίνονται κυρίως μέσα από τα δικά τους κοινωνικά δίκτυα, που αποτελούνται είτε από “αλλόχθονες”[8] που μοιράζονται μαζί τους την αδικία ή από “αυτόχθονες”[9] φίλους από τους οποίους αισθάνονται την υποστήριξη, μπορεί να παίζει κάποιο ρόλο σ’ αυτό το αποτέλεσμα.


Επίσης, τα αποτελέσματα της περιπτωσιολογικής μελέτης δείχνουν ότι οι Μουσουλμάνοι αισθάνονται όλο και περισσότερο ότι τους βλέπουν και τους μεταχειρίζονται σαν να είναι μια ομοιογενής ομάδα. Η επίδραση του ισλαμοφοβικού λόγου του Wilders –που αποδίδει σε όλα τα μέλη μιας συγκεκριμένης κοινότητας τα αρνητικά χαρακτηριστικά λίγων- είναι πολύ αισθητή. Το αποτέλεσμα είναι ότι οι Μουσουλμάνοι κρίνονται όλο και περισσότερο από τη φυσική τους εμφάνιση παρά από το περιεχόμενο του χαρακτήρα τους.


Απέναντι στα αυξανόμενα αντι-ισλαμικά συναισθήματα, οι Μουσουλμάνοι έχουν περάσει στην αντεπίθεση. Αυτό ποικίλλει και έχει να κάνει από την οργάνωση ενδο-εθνικών συγκεντρώσεων στις γειτονιές, συζητήσεις και διαδηλώσεις κατά του Wilders, μέχρι δημιουργικές αντιδράσεις όπως η αντιμετώπιση των διακρίσεων στα καμπαρέ, οι αναφορές για ρατσισμό σε τοπικά γραφεία που ιδρύθηκαν γι’ αυτό το σκοπό, ενώ άλλοι αποσύρονται και απομονώνονται πλήρως. Πολλοί Μουσουλμάνοι συμπεραίνουν ότι στην κοινωνική ιεραρχία εξαλουθούν να θεωρούνται ξένοι. Μολονότι οι Μουσουλμάνοι δεν διαθέτουν ανάλογα μέσα για να ξεκινήσουν μια ισχυρή αντιπαράθεση, η απελευθερωμένη δυσαρέσκεια τροφοδοτεί σε μεγάλο βαθμό το εθνικό τους συναίσθημα. Ταυτίζονται περισσότερο με την ομάδα που έχει λιγότερη εξουσία παρά με το κόμμα που ελέγχει την κατάσταση. Ο Wilders και οι Μουσουλμάνοι είναι λοιπόν δεμένοι μεταξύ τους σε μια άνιση σχέση εξουσίας.


Μολονότι οι Μουσουλμάνοι αντιδρούν στον Wilders και τις πρόσφατες κοινωνικές εξελίξεις, με διαφορετικούς τρόπους, είναι όλοι τους από κριτικοί έως πολύ αρνητικοί. Την ίδια στιγμή, αναλαμβάνουν πρωτοβουλία για να προωθήσουν δημόσια τη δική τους, διαφορετική αντίληψη για το Ισλάμ. Οι ισχυρές αντιδράσεις μπορεί να απορρέουν από μια ασυνείδητη αναγνώριση της συμβολικής εξουσίας που φαινομενικά ο Wilders ασκεί πάνω τους. Αυτό μπορεί να σημαίνει ότι οι Μουσουλμάνοι νιώθουν να απειλούνται από τον Wilders σε ό,τι αφορά τη στοργή που νιώθουν για την οικεία κοινότητά τους και την αγαπημένη τους θρησκεία.[10] Για να αντιμετωπίσουν τον φόβο της επίθεσης από τον Wilders και τους δικούς του, οι συμμετέχοντες υιοθέτησαν, μιλώντας για τον Wilders, διάφορες στρατηγικές, προκειμένου να απονομιμοποιήσουν τις οδυνηρές δηλώσεις του και να αποκαταστήσουν την αυτοπεποίθηση και την περηφάνεια τους. Σε αυτές τις τακτικές, η ευνοιοκρατία στην εσωτερική ομάδα [τη μουσουλμανική κοινότητα] εκφράζεται σαφώς σε σχέση με την εξωτερική ομάδα [Wilders και Ολλανδοί].


Όσοι ένιωθαν θυμό έκαναν συχνά τέτοιες δηλώσεις με τη μορφή αστείου ή γελούσαν. Το γέλιο, ως αντίδραση στις δηλώσεις του Wilders, χρησιμοποιείται από τους Μουσουλμάνους για την ακύρωση των λόγων του. Με αυτόν τον τρόπο οι Μουσουλμάνοι τοποθετούνται πάνω απ’ τον Wilder και τις γελοίες ιδέες του.[11] Μην παίρνοντας τον Wilders στα σοβαρά, αισθάνονται ανώτεροι. Ακόμη περισσότερο, περνούν στην αντεπίθεση. Οι αρνητικές αναφορές στους Ολλανδούς μπορούν να θεωρηθούν επίσης ως μια άλλη τακτική που χρησιμοποιούν οι Μουσουλμάνοι για να νιώσουν καλύτερα για τη δική τους ομάδα και να αποκαταστήσουν την αυτοπεποίθηση και την περηφάνεια τους. Ένας εναλλακτικός τρόπος για την απονομιμοποίηση της επιρροής του Wilders είναι να λένε πως δεν είναι ούτε σε θέση ούτε είναι αρκετά γνώστης ώστε να κάνει αξιόπιστες δηλώσεις για το Ισλάμ. Οι συμμετέχοντες σημείωναν συχνά ότι ο Wilders δεν έχει γνώση της θρησκείας και βασίζει απλώς τις ιδέες του σε άσχημες προσωπικές εμπειρίες. Επιπλέον, περιέγραφαν συχνά τον Wilders ως σύμμαχο του Ισραήλ και σιωνιστή. Την ίδια στιγμή, πολλοί από τους συμμετέχοντες δήλωναν ότι έχουν συνηθίσει τις προσβλητικές και σοκαριστικές ομιλίες του Wilders (και προηγουμένως του Hirsi Ali και του Fortuyn) και επομένως έχουν μάθει να αδιαφορούν για οτιδήποτε λέει. Ορισμένοι Μουσουλμάνοι δεν ήθελαν να συμμετάσχουν στη μελέτη γι’ αυτό το λόγο. Αγνοώντας τον Wilders έχουν την ικανοποίηση να νιώθουν ότι ελέγχουν μια άνιση κατάσταση. Την ίδια στιγμή καταπνίγουν τον βίαιο θυμό τους απέναντι στον Wilders, προς όφελος δικό τους, της οικογένειάς τους και της κοινωνικής τους ομάδας. Με αυτή την τεχνική του αυτοέλεγχου, ο θυμός μετατρέπεται σε συγκρατημένη αγανάκτηση.[12]


Τέλος, ενώ η μεγάλη πλειονότητα των συμμετεχόντων, πολιτιστικά, αναγνώριζαν τον εαυτό τους ως Ολλανδό/ή, δεν νιώθουν ότι γίνονται αποδεκτοί ως τέτοιοι. Η συζήτηση για τους Ολλανδούς και το Ισλάμ βασίζεται στην υπόθεση ότι οι Μουσουλμάνοι μπορούν να είναι ʺπραγματικοί Ολλανδοίʺ μόνο αν εγκαταλείψουν τη θρησκεία τους και ότι οι άνθρωποι μπορούν να έχουν μόνο μια εθνικότητα. Το γεγονός ότι οι Μουσουλμάνοι λόγω της θρησκείας τους είναι εξ’ορισμού προσανατολισμένοι διεθνώς, συμπεριλαμβανομένης της επακόλουθης πίστης τους, αγνοείται. Ο συνεχιζόμενος στιγματισμός και ο κοινωνικο-οικονομικός αποκλεισμός από την κοινωνία, οδηγεί τη μουσουλμανική νεολαία να δίνει έμφαση στην ισλαμική της ταυτότητα περισσότερο απ’ ό, τι σε άλλες πλευρές της ταυτότητάς της. Αυτό δείχνει ότι η αναγκαστική προσαρμογή, όπως προωθείται με την πιο πρόσφατη αφομοιωτική πολιτική, έχει το αντίθετο αποτέλεσμα: οι διαφορές ανάμεσα στις μουσουλμανικές και τις μη μουσουλμανικές κοινότητες έχουν γίνει πιο εμφανείς.


Οι υποκρυπτόμενες αιτίες δυσφορίας


Μολονότι οι Μουσουλμάνοι διοχετεύουν τις απογοητεύσεις τους, τον θυμό και το φόβο τους απέναντι στον Wilders στη δημόσια συζήτηση, κατά τη διάρκεια της περιπτωσιολογικής μελέτης έγινε σαφές ότι ο Wilders μπορεί να θεωρηθεί ως σύμβολο των ευρύτερων παραπόνων της μουσουλμανικής κοινότητας. Πολλά αλληλένδετα θέματα, που δεν σχετίζονται άμεσα με τον Wilders, εμφανίστηκαν ως μεγάλες πηγές απογοήτευσης. Πρώτα απ’ όλα, τα μέσα ενημέρωσης αναφέρθηκαν από τα, περίπου, δύο τρίτα των συμμετεχόντων ως η μεγαλύτερη αιτία πίσω από το αυξανόμενο αντι-ισλαμικό συναίσθημα στην κοινωνία. Θεωρούν ότι τα μέσα ενημέρωσης είναι με το μέρος του Wilders και αφιερώνουν μεγάλη προσοχή στη διάδοση των απόψεών του. Φαινομενικά, οι συμμετέχοντες δεν έχουν συνειδητοποιήσει ότι υπάρχει μια μικρή αλλά σημαντική ομάδα δημοσιογράφων, κοινωνικών επιστημόνων, καθηγητών και μπλόγκερς που είναι θεμελιακά αντίθετοι με τον Wilders και το PVV. Δεν γνωρίζουν ότι πολλοί από το κατεστημένο είναι στο πλευρό τους. Πολλοί ένιωθαν ότι η μουσουλμανική άποψη υποεκπροσωπείται από ΜΜΕ κι ότι δεν δίνουν χώρο σε φωνές αντίθετες από εκείνη του Wilders. Οι Μουσουλμάνοι τοποθετούν τους εαυτούς τους σε μια παράδοξη κατάσταση. Από τη μια πλευρά, εφιστούν την προσοχή στην την περιθωριοποιημένη θέση τους στα μέσα ενημέρωσης που υποστηρίζουν τον Wilders. Δίνοντας έμφαση όμως σε αυτή την κατάσταση αποκλεισμού, έχουν το πλεονέκτημα πως διατηρούν μια αντιπολιτευτική θέση. Από την άλλη πλευρά, δεν θέλουν να δώσουν στον Wilders μια εύκολη νίκη, υιοθετώντας το ρόλο του θύματος. Επισημαίνουν, λοιπόν, ότι κατά καιρούς τα μέσα ενημέρωσης δίνουν κάποιο χώρο στις απόψεις των Μουσουλμάνων.


Οι συμετέχοντες θέτουν επίσης επί τάπητος την κριτική για τη δική τους κοινότητα. Περίπου το ένα τρίτο των ερωτηθέντων έριξαν μέρος της ευθύνης στους ορθόδοξους και στους εγκληματίες Μουσουλμάνους, επειδή βάζουν τη μουσουλμανική κοινότητα σε δυσχερή θέση. Οι φιλελεύθεροι Μουσουλμάνοοι βρίσκονται αντιμέτωποι με την κριτική που δέχονται οι συντηρητικοί και ορθόδοξοι Μουσουλμάνοι για τον τρόπο ζωής τους. Την ίδια στιγμή, όμως, δέχονται κριτική από τους Δεξιούς ντόπιους που θεωρούν ότι όλοι όσοι έχουν ισλαμικό υπόβαθρο είναι ίδιοι και δεν δίνουν προσοχή σε ατομικές διαφορές. Οι φιλελεύθεροι Μουσουλμάνοι που τάσσονται υπέρ μιας ανοιχτής προσέγγισης απέναντι στο Ισλάμ, αισθάνονται τώρα εγκλωβισμένοι ανάμεσα στους ορθόδοξους Μουσουλμάνους από τη μια πλευρά και στους δεξιούς ντόπιους, από την άλλη.


Ακόμη περισσότερο, θεωρούν την κυβέρνηση υπεύθυνη για τα σημερινά προβλήματα στην ολλανδική πολυπολιτισμική κοινωνία. Οι συμμετέχοντες κατηγορούν την κυβέρνηση για εθνικό διαχωρισμό στις γειτονιές και τα σχολεία, για ασυνεπείς πολιτικές ενσωμάτωσης και για προστασία ρατσιστικών κομμάτων, όπως το PVV. Το γεγονός ότι η κυβερνητική πολιτική για την ενσωμάτωση έχει αλλάξει σημαντικά με την πάροδο του χρόνου αποτελεί πηγή απογοήτευσης και σύγχυσης. Η λέξη ʺενσωμάτωσηʺ αποτελεί από μόνη της μια αφηρημένη έννοια για τη μεγάλη πλειονότητα των συμμετεχόντων. “Πότε είσαι ενσωματωμένος;” και τί “τι σημαίνει ενσωμάτωση;” είναι κάποια από τα ερωτήματα που διατύπωναν συχνά. Ένα άλλο θέμα που προκαλεί πολλά παράπονα είναι ο διαχωρισμός ανάμεσα στους “αλλόχθονες” και τους “αυτόχθονες”.[13] Ως ʺμη Δυτικοίʺ, οι συμμετέχοντες ένιωθαν πως δεν μπορούσαν ποτέ να απαλλαγούν από τη στάμπα του “αλλόχθονου”, ακόμη κι αν είχαν γεννηθεί στην Ολλανδία.


Τέλος, οι συμμετέχοντες κατηγορούσαν την πολιτική ελίτ ότι δεν παίρνει θέση κατά του Wilders. Έχουν την αίσθηση ότι ο Wilders προστατεύεται ή και υποστηρίζεται από άλλα πολιτικά κόμματα. Ακόμη και η Femke Halsema από την Πράσινη Αριστερά, που ως πολιτικός ενδιαφέρεται από καρδιάς για τον αγώνα των Μουσουλμάνων, θεωρούν ότι έχει χάσει το δρόμο της. Οι συμμετέχοντες δηλώνουν ότι όλοι οι πολιτικοί κάνουν κάποια στιγμή αρνητικές παρατηρήσεις για το Ισλάμ ή για τους Μουσουλμάνους. Έτσι, η εμπιστοσύνη στο πολιτικό σύστημα σιγά-σιγά χάνεται. Πολλοί εξακολουθούν να ψηφίζουν, συχνά όμως η ψήφος τους αποτελεί αντιστάθμιστική ψήφο στο PVV. Σε ό,τι αφορά την ουσία, η πλειονότητα των συμμετεχόντων αισθάνεται ότι κανένα από τα πολιτικά κόμματα δεν εκπροσωπεί τις ανάγκες και τις απόψεις τους ικανοποιητικά.


Συμπέρασμα


Το ολοένα πιο αντι-ισλαμικό κλίμα και οι δημόσιες προσβολές του Geert Wilders έχουν προκαλέσει φόβο, απογοήτευση και θυμό στη μουσουλμανική νεολαία του Άμστερνταμ. Επιπλέον, έχουν ενθαρρύνει τους Μουσουλμάνους να εστιάζονται περισσότερο στην ισλαμική ταυτότητά τους, παίρνοντας αποστάσεις από τους Ολλανδούς, που θεωρούνται ως εξωτερική ομάδα. Εάν οι Μουσουλμάνοι, και ιδίως οι νέοι, απεικονίζονται συνεχώς ως διαφορετικοί ή και ως απειλή απέναντι στην ολλανδική κοινωνία, μακροπρόθεσμα νιώθουν ότι δέχονται επίθεση σ’ αυτό που είναι: την αντίληψη που έχουν για τον εαυτό τους. Ο κίνδυνος που ανακύπτει είναι ότι θα δίνουν ακόμη μεγαλύτερη έμφαση στην πολιτισμική και θρησκευτική κληρονομιά τους, θα αποσύρονται στις δικές τους κοινότητες ή ακόμα χειρότερα θα ριζοσπαστικοποιούνται, ακόμη πιο πολύ απ’ ό,τι σήμερα. Η πολιτική του Wilders έχει λοιπόν ένα παράδοξο: ο Wilders κατηγορεί τους Μουσουλμάνους ότι αρνούνται να αφομοιωθούν, αλλά αυτές οι κριτικές και οι στιγματισμοί καθιστούν την αφομοίωση αδύνατη.


Η αντίδραση των Μουσουλμάνων είναι μέχρι στιγμής ορθολογική και ήρεμη. Μέχρι σήμερα, οι Μουσουλμάνοι έχουν καταφέρει να χειρίζονται αυτές τις εξελίξεις με πολλές τακτικές, όπως με το να αναπτύσσουν αντισταθμιστικές κατηγορίες, αγνοώντας η απονομιμοποιώντας τις δηλώσεις του Wilder. Δεν πρόκειται για ανοιχτή ανταρσία, αλλά μάλλον για αντιπολιτευτικό υπο-πολιτισμό όπου η κατάσταση άνισης κατανομής της εξουσίας δεν θεωρείται δεδομένη. Ωστόσο, αυτή η κατάσταση δεν μπορεί να κρατήσει αιώνια. Μπορεί κανείς να αναρωτηθεί τι θα συμβεί αν η μουσουλμανική κοινότητα δεν αναπτύξει μια ισχυρή αντιπολίτευση και φτάσει στα άκρα μεταξύ αναγκαστικής προσαρμογής και αφορμοίωσης ή απέλασης, όπως υποστηρίζει ο Wilders. Θα επιδεινωθεί η ισλαμοφοβία; Θα υπάρξουν εθνικές συγκρούσεις; Εάν ναι, θα μπορέσει η μουσουλμανική κοινότητα να συνεχίσει να αγνοεί τις αυξανόμενες ισλαμοφοβικές εκδηλώσεις; Το να αγνοούν, να απονομιμοποιούν και να διατυπώνουν κατηγορίες ως αντισταθμιστικό μέτρο, μπορεί να είναι μια τακτική που διατηρεί, μέχρι στιγμής, τις αυξανόμενες εθνικές εντάσεις υπό έλεγχο, αλλά που μπορεί να μην αποδειχτεί βιώσιμη λύση στο μέλλον.


Σημειώσεις

[1] Oner, Selcen. 2004. The limits of European integration: the Question ofEuropean Identity. Ankara Avrupa Calismalari

[2] Οπ.π.

[3] Zemni, Sami,2002. ʺIslam, European Identity and the Limits of Multiculturalismʺ. In Religioyw Freedom and the State: The Position of Islam in the European Union, W.Shadid and P. Van Koningsveld, 158-173.

[4] Καθώς το ερευνητικό δείγμα είναι μικρό, ιδιοσυγκρασιακό και τα στοιχεία που συλλέχθηκαν δεν είναι στο μεγαλύτερο μέρος τους αριθμητικά, είναι αδύνατον να σταθμίσει κανείς κατά πόσο αντιπροσωπεύουν τον ευρύτερο μουσουλμανικό πληθυσμό.

[5] Η πλειονότητα των Μουσουλμάνων που ρωτήθηκαν είχαν μαροκινό υπόβαθρο (11). Οι υπόλοιποι συμμετέχοντες ήταν Τούρκοι (4), Αιγύπτιοι (1), Λιβανέζοι (1), Σουρινάμ (1) Αντιλέζοι (1) και Γιουγκοσλάβοι (1). Αυτή την ομάδα αποτελούσαν 12 άντρες και 8 γυναίκες. Η ηλικία των συμετεχόντων κυμαινόταν από 16 έως 35. Οι συνεντεύξεις έγιναν τον Αύγουστο και τον Σεπτέμβριο του 2010.

[6] Η πρώτη ομάδα εστίασης αποτελείτο από 5 άτομα (όλα από το Μαρόκο) και πραγματοποιήθηκε στο κέντρο της μαροκινής νεολαίας Argan στο Άμστερνταμ. Η δεύτερη ομάδα εστίασης αποτελείτο από 10 άτομα (Μαροκινούς και 1 Σουρινάμ) και πραγματοποιήθηκε στο κέντρο νεολαίας ʺLe Papillonʺ στη Χάγη. Οι ομάδες εστίασης πραγματοποιήθηκαν τον Αύγουστο και τον Σεπτέμβριο του 2010. Οι συμμετέχοντες είχαν διάφορες ηλικίες, ήταν από 20 έως 34 χρόνων. Η ομάδα εστίασης στη Χάγη χρησίμευσε ως δείγμα ελέγχου με ανεξάρτητη μεταβλητή τη συμπερίληψη του PVV στο δημοτικό συμβούλιο. Ο στόχος του δείγματος ελέγχου ήταν να δούμε αν η συμμετοχή του PVV στο δημοτικό συμβούλιο έχει αποτέλεσμα στον τρόπο με τον οποίον η μουσουλμανική νεολαία βιώνει την επίδραση του PVV στις ζωές τους. Καθώς δεν υπήρχαν σημαντικές διαφορές στις απόψεις και τις εμπειρίες της ομάδας ελέγχου σε σχέση με την ομάδα εστίασης, τα ευρήματα της ομάδας ελέγχου θα συζητηθούν σε συνδυασμό με τα ευρήματα της ομάδας εστίασης στο Άμστερνταμ.

[7] Για να τριγωνομετρήσουμε τα ευρήματα της έρευνας, μια πρόσθετη έρευνα με κλειστές ερωτήσεις διεξήχθη κατά τη διάρκεια των πρώτων δυο εβδομάδων του Οκτωβρίου 2010. Αρχικά η έρευνα εστάλη ηλεκτρονικά και κατά τύχη σε μουσουλμάνους νέους κάτω των 25 ετών στο Άμστερνταμ, μέσω του δικτύου κάποιων σημαντικών ιδρυμάτων (Polder Mosque, Youth Center Argan, και κάποιων επικεφαλής της νεολαίας σε διάφορα προγράμματα). Λόγω του περιορισμένου αριθμού απαντήσεων, οι υπόλοιπες απαντήσεις συλλέχθηκαν στο δρόμο, σε καφενεία και πάρκα, σε διάφορες γειτονιές. Συνολικά, στην έρευνα συμμετείχαν 100 άτομα, ηλικίας από 17 έως 30 χρόνων ( 37 γυναίκες και 61 άντρες), που προέρχονται από διάφορες εθνότητες, μολονότι η μεγάλη πλειονότητα έχει μαροκινό (50%) ή τουρκικό (26%) υπόβαθρο. Οι υπόλοιποι είχαν καταγωγή από την Ολλανδία (6), Σουρινάμ (2), Αίγυπτο (8), Ινδουϊστάν (2), Τυνησία (2), Λίβανο (1), ή Ερυθραία (1). Εκτός από τις διαφορές στην ηλικία και τη γειτονιά, οι συμμετέχοντες έδωσαν επίσης ποικίλη εικόνα σε ό, τι αφορά το μορφωτικό υπόβαθρό τους, που κυμαινόταν μεταξύ πανεπιστημιακών διπλωμάτων και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Από τους 100 συμμετέχοντες, 10 είναι άνεργοι, 23 είναι φοιτητές και οι υπόλοιποι 85 εργάζονται σε διάφορους τομείς.

[8] Αλλόχθων ( πληθυντικός Αλλόχθονες), ολλανδική λέξη. ʺΣημειολογικά, η λέξη προέρχεται από τις κλασικές ελληνικές λέξεις ʺ άλλοςʺ και ʺχθόνοςʺ-γηʺ( At home in Europe project, 2010. Muslims in Amsterdam. New York: Open Society Foundations). Σύμφωνα με την Central Strategic Agency(CBS), ʺαλλόχθωνʺ είναι ʺ ένα άτομο που τουλάχιστον ο ένας από τους γονείς του γεννήθηκε στο εξωτερικόʺ. Μια διάκριση γίνεται μεταξύ ατόμων που γεννήθηκαν στο εξωτερικό (πρώη γενιά) και ατόμων που γεννήθηκαν στην Ολλανδία (δεύτερη γενιά). Ακόμη μια διάκριση γίνεται μεταξύ ʺΔυτικώνʺ και ʺη Δυτικώνʺ (CBS Begrippen [definitions] online)

[9] Αυτόχθων (πληθυντικός Αυτόχθονες). Ολλανδική λέξη που αναφέρεται σε ένα άτομο που και οι δυο γονείς του γεννήθηκαν στην Ολλανδία, ανεξάρτητα από τη χώρα που γεννήθηκε ο ίδιος/ίδια (CBS Begrippen {definitions] online). Συνήθως ο όρος αυτός χρησιμοποιείται για ʺτην αναφορά σε ένα άτομο ή λαό του αυτόχθονου πληθυσμού μιας χώρας ή περιοχήςʺ ( At home in Europe project. 2010. Muslims in Amsterdam. New York: Open Society Foundations).

[10] Van Tilbogh, Yolada, 2006. Wij zijn nederland: Moslima’s over Ayaan Hirsi Ali (We are the Nederlands: Muslims about Ayaan Hirsi Ali, Amsterdam: Van Gennep. P. 169-197.

[11] Οπ.π.

[12] Van Tilbogh, Yolada. 2006. Wij zijn Nederland: Moslima’s over Ayaan Hirsi Ali (We are the Netherlands: Muslims about Ayaan Hirsi Ali_. Amsterdam: Van Gennep. P. 198

[13] Βλέπε υποσημείωση 9

Εδώ και λίγους μήνες η κρίση του ευρώ κυριαρχεί στις ειδήσεις σε όλη την Ευρώπη. Όμως, τον Νοέμβριο στη Γερμανία η ειδησεογραφική κάλυψη αυτής της βασικής οικονομικής και πολιτικής κρίσης επισκιάστηκε από την ανακάλυψη μιας νεοναζιστικής τρομοκρατικής ομάδας που σκότωσε εννιά μικροέμπορους, την περίοδο 2000 έως 2006, και μια γυναίκα αστυνομικό, τον Απρίλιο του 2007. Επίσης, σε αυτή την ομάδα αποδίδονται δέκα ληστείες τραπεζών και μια βομβιστική επίθεση στην Κολωνία, το 2004.


Η ιστορία της χρονολογείται από τις αρχές της δεκαετίας του 1990, όταν ύστερα από την ενοποίηση της πρώην Γερμανικής Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας και της πρώην Λαϊκής Δημοκρατίας της Γερμανίας, ένα βίαιο και πολυπληθές νεοναζιστικό κίνημα έκανε την εμφάνισή του στους δρόμους. Η ρατσιστική βία έγινε συχνό φαινόμενο και πραγματοποιήθηκαν χιλιάδες επιθέσεις ενάντια στη ζωή και τα υπάρχοντα μεταναστών και αιτούντων άσυλο. Στις πόλεις Σόλινγκεν και Μελν της Δυτικής Γερμανίας οκτώ Τούρκοι σκοτώθηκαν σε εμπρηστικές επιθέσεις στα σπίτια τους. Οι πόλεις Χογιερσβέρντα και Ρόστοκ της Ανατολικής Γερμανίας υπήρξαν η αρένα πολυήμερων ρατσιστικών επιθέσεων από εκατοντάδες ρατσιστές. Η αστυνομία ήταν ανίκανη ή απρόθυμη να τις σταματήσει.


Ύστερα από την απομάκρυνση πολλών νεοναζιστικών ομάδων από τις κρατικές αρχές το πρώτο μισό της δεκαετίας του 1990, οι νεοναζί συγκεντρώθηκαν ξανά και οργανώθηκαν σε μικρότερες, χαλαρά συνδεδεμένες μεταξύ τους, ομάδες. Το περιβάλλον, του οποίου είχαν αποτελέσει μέρος, δεν είχε κρύψει την εθνικοσοσιαλιστική κοσμοθεωρία του και τη βούλησή του για βίαιη δράση κατά των αριστερών, των μη κομφορμιστών νέων και των μεταναστών. Η κατοχή πυροβόλων όπλων και εκρηκτικών ήταν δεν ήταν ατομική περίπτωση.


Μια ομάδα τριών ατόμων, γνωστή ως “National-Socialist Underground” (NSU), κατέφυγε το 1998 στην παρανομία με σκοπό να αποφύγει τη σύλληψή της από την αστυνομία και την φυλάκιση. Μέρος της παράνομης δράσης τους αποτέλεσαν -τουλάχιστον- δέκα ληστείες τραπεζών και οι δολοφονίες 9 Τούρκων και 1 Έλληνα μαγαζάτορα. Πιθανώς, υπάρχουν ακόμη πιο σοβαρά εγκλήματα για τα οποία ευθύνεται αυτή η ομάδα.


Στην τρέχουσα δημόσια συζήτηση κυριαχεί το ερώτημα του τί ρόλο διαδραμάτισαν οι φορείς για την προστασία του συντάγματος. Αυτός ο φορέας υπάρχει σε ομοσπονδιακό και κρατικό επίπεδο και είναι στην πραγματικότητα μια μυστική υπηρεσία που παρέχει στο νεοναζιστικό περιβάλλον, έναν σχετικό αριθμό από πληροφοριοδότες. Δυστυχώς, δεν ελέγχονται πάντα σωστά και αρκετές φορές τα χρήματα που έδινε η μυστική υπηρεσία έναντι των πληροφοριών χρησιμοποιήθηκαν για τη χρηματοδότηση ακροδεξιών δραστηριοτήτων. Ένα άλλο μεγάλο ερώτημα είναι επίσης, γιατί οι ανακριτές της αστυνομίας δεν έλαβαν σοβαρά υπόψη ότι η δολοφονία δέκα μεταναστών θα μπορούσε να οφείλεται σε ρατσισμό.


Το σημερινό νεοναζιστικό κίνημα στη Γερμανία χρησιμοποιεί αρκετές ιστοσελίδες που περιέχουν υλικό μίσους και υποστηρίζουν πράξεις βίας. Ένα από τα μεγάλα θέματα είναι η μετανάστευση. Σωματικές επιθέσεις εναντίον μεταναστών δικαιολογούνται ως προάγγελοι ενός επικείμενου εμφύλιου πολέμου, στη διάρκεια του οποίου η Γερμανία θα καθαριστεί από τους μετανάστες. Το NSU δεν ανέλαβε την ευθύνη για κανένα από τα εγκλήματα που διέπραξε. Μόνο ύστερα από την αυτοκτονία δυο μελών τους, στις αρχές Νοεμβρίου 2011, προκειμένου να αποτρέψουν τη σύλληψη τους από την αστυνομία, έστειλαν ένα βίντεο στο οποίο η ομάδα αναλάμβανε την ευθύνη. Ωστόσο, οι δολοφονίες από μόνες τους εμπεριείχαν ένα σαφές μήνυμα που έγινε απόλυτα κατανοητό από τις μεταναστευτικές κοινότητες: Υπάρχει κάποιος εκεί πέρα που σκοτώνει ανθρώπους απλώς και μόνο επειδή είναι μετανάστες. Η δημιουργία φόβου είναι ένα χαρακτηριστικό των τρομοκρατικών πράξεων. Σε αυτή την περίπτωση, οι δράστες είχαν την πρόθεση να προκαλέσουν φόβο στους καλά ενσωματωμένους μετανάστες, μια ομάδα που βρίσκεται στον αντίποδα των προσωρινών εργατών. Αυτή είναι η λογική της νεοναζιστικής βίας. Και δεν είναι η μοναδική περίπτωση.


Στα τέλη Νοεμβρίου, οι ψυχίατροι που είχαν οριστεί από το νορβηγικό δικαστήριο και είχαν εντολή να αξιολογήσουν τον Αντερς Μπέρινγκ Μπρέιβικ, δήλωσαν ότι έπρεπε να χαρακτηριστεί ως non compos mentis. Ο Μπρέιβικ κρατείται από τις 2 Ιουλίου του τρέχοντος έτους, γιατί πυροδότησε μια βόμβα κοντά στα κυβερνητικά κτίρια στο Όσλο, σκοτώνοντας οκτώ ανθρώπους. Στη συνέχεια, πυροβόλησε 67 συμμετέχοντες στη θερινή κατασκήνωση του νορβηγικού Σοσιαλιστικού Κόμματος στην Ουτόγια, ένα νησί που απέχει τριάντα λεπτά με το αυτοκίνητο από τη νορβηγική πρωτεύουσα.


Έγιναν πολλές υποθέσεις για το αν ο Μπρέιβικ αποτελούσε μέρος ενός πολύ ευρύτερου παράνομου δικτύου ή δρούσε ως “μοναχικός λύκος”. Από το 1999 ως το 2007 ήταν μέλος του αντι-μεταναστευτικού Προοδευτικού Κόμματος στη Νορβηγία και είχε αρχίσει να προετοιμάζεται για τις επιθέσεις του ήδη από το 2002. Αφιέρωσε πολύ χρόνο για να γράψει ένα μανιφέστο 1.500 σελίδων με τίτλο “2083: Μια Ευρωπαϊκή Διακήρυξη Ανεξαρτησίας”. Πέρα από τη βιογραφία του και τη λεπτομερή περιγραφή μιας μακράς προετοιμασίας για απροσδιόριστες επιθέσεις, το έγγραφο αυτό παρέχει πολλά στοιχεία για την κοσμοθεωρία του Μπρέιβικ, πριν από τη σκιαγράφηση ενός σεναρίου εμφυλίου πολέμου.


Ο Μπρέιβικ περιέγραψε τον εαυτό του ως μέρος ενός “Πανευρωπαϊκού Πατριωτικού Αντιστασιακού Κινήματος” και επικαλέστηκε Χριστιανούς φονταμενταλιστές και ακροδεξιούς διανοητές. Δυο απόψεις κυριαρχούν στην εισήγησή του. Η μία είναι ο ρατσισμός κατά των μουσουλμάνων που κορυφώνεται ξανά και ξανά σε σενάρια αποκάλυψης και η άλλη είναι η επίκληση αυτού που αποκαλεί “πολιτισμικό Μαρξισμό”. Με αυτό εννοεί την καταστροφή των παραδοσιακών ρόλων των φύλων και των οικογενειακών θεμάτων, όπως και τη μετανάστευση στην Ευρώπη, στο δεύτερο μισό του 20ου αιώνα. Όπως πολλοί άλλοι ακροδεξιοί, δαιμονοποιεί τους πρωταγωνιστές της κριτικής θεωρίας γι’ αυτή την υποτιθέμενη εξέλιξη. Ακόμη και τα συντηρητικά κόμματα στην Ευρώπη κατηγορούνται ότι αποτελούν μέρος αυτού του παιχνιδιού και συνεπώς κηρύσσονται εχθροί σε έναν πόλεμο που ήδη άρχισε.


Μολονότι ο Μπρέιβικ κρατά αποστάσεις από τον Χίτλερ και προειδοποιεί τους ομοϊδεάτες του να μην χρησιμοποιούν φανερά ρατσιστικά επιχειρήματα για να αποφύγουν να στιγματιστούν ως ρατσιστές ή Ναζί, χρησιμοποιεί ευρέως τον “πολιτισμό” και τη “θρησκεία” ως ιστορικά καθορισμένες και σταθερές οντότητες. Δικαιολογεί τη δολοφονική επιχείρησή του ως μέρος μιας μάχης αιώνων ανάμεσα στο Ισλάμ και τη Χριστιανοσύνη, κατά την οποία η τελευταία, όπως λέει, βρίσκεται σε άμυνα. Οι αντίστοιχες ιστορικές αναφορές είναι πιο εμφανείς στο εξώφυλλο του φυλλάδιού του, με έμφαση στην εικονογραφία των Ναϊτών Ιπποτών. Ο Μπρέιβικ τους ειδωλοποιεί ως πρότυπα για μια ελιτίστικη εθνοφρουρά που βρίσκεται σε μια αιώνια σταυροφορία και σχηματίζει τον πυρήνα μιας μελλοντικής πατριαρχικής κοινωνίας που συμπεριλαμβάνει τους ευγενείς.


Μολονότι πολλοί δεν συμμερίζονται ότι η κτηνωδία και η ασπλαχνιά που ο Μπρέιβικ αποδίδει σε αυτή την εθνοφρουρά αντιπροσωπεύει το Ισλάμ, δεν είναι τυχαίο που ο Μπρέιβικ αναφέρθηκε εκτενώς σε δημοφιλείς αντι-μουσουλμάνους μπλόγκερς όπως στον Peder Are Nøstvold Jensen, γνωστό με το ψευδώνυμο Fjordman. Σύμφωνα με την πολιτική λογική τους, η χριστιανική Ευρώπη πρέπει να υπερασπιστεί τον εαυτό της ενάντια στο Ισλάμ. Η στερεότυπη κοσμοθεωρία τους, χωρίς αποχρώσεις και διαφοροποιήσεις, ενθαρρύνει την προκατάληψη και το μίσος εναντίον των Μουσουλμάνων.


Μολονότι κανείς δεν μπορεί να πει ότι υπάρχει γραμμική σύνδεση μεταξύ στάσης και δράσης, υπάρχει παρόλα αυτά κάποια ευθύνη για το πολιτικό κλίμα και την εχθρότητα κατά των μεταναστών και των Μουσουλμάνων, στο οποίο οι νέο-Ναζί και οι αντι-μουσουλμάνοι ρατσιστές συμβάλλουν. Οι πράξεις βίας είναι η λογική έκφραση μιας εγγενούς λογικής που βασίζεται στον ρατσιστικό εθνικισμό και απεικονίζει τον παραδοσιακό ευρωπαϊκό κόσμο και τρόπο ζωής ως ευρισκόμενο υπό υπαρξιακή απειλή. Η υπεράσπισή του με ένα βίαιο modus operandi θεωρείται, συνεπώς, από ορισμένους ως αναγκαίο βήμα.


Την ίδια στιγμή, όμως, αυτό το είδος της λογικής έχει ορισμένα παραπληνητικά στοιχεία. Η κάθαρση της Γερμανίας ή της Ευρώπης από μετανάστες και Μουσουλμάνους ηχεί σαν τρέλα, εάν λάβει κανείς υπόψη ότι η παλιά μεταναστευτική διαδικασία από μη ευρωπαϊκές χώρες και από κοινωνίες με μουσουλμανική πλειονότητα, που γίνεται εδώ και δεκαετίες αν όχι αιώνες, δεν μπορεί να αντιστραφεί. Οι ρατσιστές και οι νεοναζί που είναι πραγματικά αφοσιωμένοι στον σκοπό τους δεν αποδέχονται λογικά επιχειρήματα και γεγονότα. Ερμηνεύουν κάθε πτυχή ανάλογα με την ήδη υπάρχουσα κοσμοθεωρία τους και αγνοούν οτιδήποτε μπορεί να δημιουργήσει αμφιβολίες. Με αυτή την έννοια, πρόκειται για μια παραληρητική πεποίθηση, που έχει όμως μια ισχυρή εγγενή λογική μέσα στα ίδια της τα όρια.

Στις αρχές της δεκαετίας του ογδόντα κίνημα των σκίνχεντς (“capezas rapads”) [1] έκανε την εμφάνιση του εντός του Ισπανικού κράτους. Το κίνημα γεννήθηκε στο πλαίσιο της ανάδειξης νέων ταυτοτήτων από την Ισπανική νεολαία την περίοδο της μετάβαση στη δημοκρατία (1975-1982) μετά την πτώση του Φράνκο. Η εμφάνιση της κουλτούρας των σκίνχεντς, που είχε αρχικά συνδυαστεί ως προέκταση της πανκ υποκουλτούρας στην Ιβηρική Χερσόνησο, δεν χαρακτηρίζονταν από οποιεσδήποτε ιδεολογικές προεκτάσεις μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του ογδόντα.


Τότε ήταν που οργανώθηκαν οι πρώτες φατρίες νεαρών νέο-φασιστών οι οποίοι υιοθέτησαν την αισθητική των σκίνχεντς.[2] Αυτή η διαδικασία εντάχθηκε στην αυξανόμενη διαδικασία «πολιτικοποίησης» που υπέστη αυτή η υποκουλτούρα σ’ εκείνα τα χρόνια. όταν διασπάστηκε ανάμεσα στους αντιφασίστες ή μη πολιτικοποιημένους σκίνχεντς ενάντια στους ακροδεξιούς σκίνχεντς, μία διαμάχη που εξελίχθηκε παράλληλα με την ανάπτυξη αυτής της κουλτούρας.


Αυτές οι πρωτοπόρες ομάδες ακροδεξιών σκίνχεντς ρίζωσαν σε τρεις μεγάλες αστικές περιοχές: τη Βαρκελώνη, τη Μαδρίτη και τη Βαλένθια. Ξεκίνησε, λοιπόν, ως ένα κατ’ εξοχήν αστικόφαινόμενο που συνδεόταν στενά με την κουλτούρα της Βρετανικής εργατικής τάξης. Αυτές οι τρεις Ισπανικές πόλεις μετατράπηκαν σε επίκεντρα της δράσης των Ισπανών νεοναζί σκίνχεντ, υποδεχόμενες τις πρώτες συμμορίες, εκδόσεις και οργανώσεις τους και αποτελώντας τις κύριες εστίες διάχυσης της κουλτούρας αυτής.


Η εμφάνιση των ακροδεξιών σκίνχεντς ευνοήθηκε από την παρακμή των παραδοσιακών δυνάμεων της ακροδεξιάς. Ύστερα από τις διαδοχικές εκλογικές πανωλεθρίες που είχαν υποστεί οι αποκαλούμενες «εθνικές δυνάμεις», οι ομάδες των ακροδεξιών βρέθηκαν καταδικασμένοι σε μια κρίση που τους είχε περιορίσει στο πολιτικό περιθώριο. Αυτή η παρακμή προήρθε από την γήρανση της εκλογικής τους βάσης και από τη διάλυση της βασικής πολιτικής τους αναφοράς, το Νοέμβριο του 1982, του κόμματος Fuerza Nueva (Νέα Δύναμη) υπό την αρχηγία του Blas Piñar,[3] ύστερα από το αποτυχημένο πραξικόπημα της 23ης Φεβρουαρίου του 1981.[4] Σ’αυτό το πλαίσιο, οι νεοφασίστες σκίνχεντς δεν αποτέλεσαν ένα απλό παράρτημα της παλιάς ακροδεξιάς, αλλά αναδείχτηκαν σε πρωταρχικό στοιχείο ανανέωσής της. Σύντομα μετατράπηκαν σε ένα διάσπαρτο φαινόμενο και για τις υπόλοιπες Ευρωπαϊκές χώρες, το οποίο αποτέλεσε έναν βασικό παράγοντα που εκκαθάρισε το νοσταλγικό χαρακτήρα της παραδοσιακής ακροδεξιάς. Ο καινοτόμος χαρακτήρας του κινήματος έγινε ορατός στην εικονογραφία του (πιο κοντινή στο νεοναζισμό από το συμβολισμό του φρανκισμού που είχε προηγηθεί), η οποία χαρακτηριζόταν από την πληθώρα εμβλημάτων που είχαν ελάχιστα διαδοθεί μέχρι εκείνη τη στιγμή όπως ο Κέλτικος σταυρός ή οι ρούνοι από τη Σκανδιναβική μυθολογία όπως αυτή που χρησιμοποιούσε το Κίνημα Αντίστασης Afrikaner της Βορείου Αφρικής. Όπως και στις εκδόσεις τους (φανζίν με κόμικ αισθητική που αποκαλούσαν skinzines και κυκλοφορούσαν σε φωτοτυπίες) και στις καινούριες κοινωνικές σφαίρες επέκτασής τους, όπως ο αθλητισμός και η μουσική (ποδόσφαιρο και ροκ νεοναζί μουσική επίσης γνωστή ως μουσική RAC)[5], αλλά και στην ρατσιστική ιδεολογία τους (απομακρυσμένη πλέον από τον καθολικισμό της παραδοσιακής Ισπανικής ακροδεξιάς που αποδεχόταν την ισότητα όλων των ανθρώπων κι εμπόδιζε την υιοθέτηση των ρατσιστικών και ξενοφοβικών μηνυμάτων που διακήρυσσαν οι Ισπανοί ακροδεξιοί σκίνχεντς – περιέργως όταν ο αριθμός των μεταναστών στην Ισπανία δεν ήταν ακόμη σημαντικός).


Πέρα από την παραβατική εικόνα τους, οι Ισπανοί σκίνχεντς βασίστηκαν σε ένα μήνυμα ευθές και έντονο, κάτι τελείως πρωτόγνωρο για το αγκυλωμένο πανόραμα της Ισπανικής ακροδεξιάς που ήταν ελάχιστα συνηθισμένη στις αλλαγές και στις καινοτομίες. Ο ριζοσπαστικός τους λόγος, που μπορούμε να τοποθετήσουμε στην επονομαζόμενη «περιφέρεια της πολιτικής»,[6] συμπεριλάμβανε όρους σαν τον προαναφερθέντα ρατσισμό ή τη μετανάστευση, που ως τότε δεν ήταν καθόλου συνηθισμένοι στους ακροδεξιούς κύκλους.[7] Μέσω της εμφάνισής τους, οι Ισπανοί σκίνχεντς αναδείχτηκαν σε αυθεντικούς κληρονόμους των ρατσιστικών θέσεων που υποστήριζε από τα μέσα της δεκαετίας του εξήντα η Ισπανική νεοναζιστική οργάνωση CEDADE.


Η στρατηγική που υιοθετήθηκε από τους σκίνχεντς δεν υπερέβαινε την απλή αναπαραγωγή σλόγκαν, τη χρήση μιας βέβηλης γλώσσας, την ανάδυση μιας παραβατικής συμπεριφοράς και την επιδεικτική προβολή νεοναζιστικών συμβόλων και σλόγκαν σε συνδυασμό με μια ανεπαρκή ιδεολογική δομή. Παρόλα αυτά, η ανάπτυξη του κινήματος των νεοναζί σκίνχεντς επέφερε την ανανέωση της Ισπανικής ακροδεξιάς, η οποία ξεπεράστηκε από τέτοιου είδους προκηρύξεις κι από το βίαιο ακτιβισμό του δρόμου των συμμοριών των σκίνχεντς. Με αυτό τον τρόπο, και χάρη στην μηντιακή τους εικόνα, οι σκίνχεντς κατέλαβαν τον ιδεολογικό χώρο που προηγούμενα μονοπωλούσε η παραδοσιακή ακροδεξιά που είχε αναλωθεί σε μία νοσταλγία του φρανκισμού.


Σημειώσεις

[1] Ισπανικός όρος με τον οποίο αποκαλούν τους σκίνχεντς και προέρχεται από την κυριολεκτική μετάφραση του πρωτότυπου ονόματος στα αγγλικά.

[2] X. Casals, “Boixos i Brigadistes: una lectura ideològica”, L´Avenç, νο. 211, 1997, σ. 52- 55.

[3] Σχετικά με την παρακμή του ονομαζόμενου búnker του Φράνκο, όρος που επινοήθηκε από την παράνομη αντιπολίτευση βλ. X. Casals, La Tentación neofascista en España, Plaza & Janés, Barcelona, 1998, p. 48-59; J. L. Rodríguez Jiménez, Reaccionarios y golpistas. La extrema derecha en España: del tardofranquismo a la consolidación de la democracia, CSIC, Madrid, 1994, p. 251-270 y del mismo autor, La extrema derecha española en el siglo XX, Alianza editorial, Madrid, 1997, p. 438-462.

[4] Οι δυο οδοί ανάπτυξης που διερεύνησε η ακροδεξιά απέτυχαν παταγωδώς: η εκλογική οδός με την πτώση του αρχηγού της Blas Piñar και αυτής της «στρατηγικής της έντασης» που έφεραν εις πέρας βίαιες παραστρατιωτικές ομάδες και κορυφώνεται με το πραξικόπημα στο οποίο πρωταγωνίστησε ο αντισυνταγματάρχης της Πολιτοφυλακής Antonio Tejero.

[5] του Rock Against Communism (Rock εναντίον κομμουνισμού). Σχετικά με το συγκεκριμένο μουσικό είδος βλ. V. Marchi, Nazi- rock, Pop music e destra radicale, Castelvecchi, Roma, 1997 i N. Lowles i S. Silver, White Noise. Inside the International Nazi Skinhead Scene, Searchlight, Londres, 1999.

[6] Όρος που επινοήθηκε από τον ιστορικό Xavier Casals που αντί να συνδέσει τις δράσεις των ομάδων νεοναζί σκίνχεντς με το πολιτικό, τις εντάσσει σε αυτό που αποκαλεί «περιφέρεια της πολιτικής», «μια περιοχή που δύσκολα ορίζεται όπου συγκλίνουν αυτό που θα μπορούσαμε να χαρακτηρίσουμε ως λούμπεν πολιτική – η δράση φατριών και περιθωριακών ομάδων, η νεανική περιθωριοποίηση (ο κόσμος των συγκρούσεων κι ανταγωνισμών ανάμεσα σε ανταγωνιστές οπαδούς ποδοσφαίρου και νεανικές συμμορίες) και η δωρεάν βία», στο X. Casals, Neonazis en España. De las audiciones wagnerianas a los skinheads, Grijalbo, Barcelona, 1995, p. 269.

[7] Έως τότε η ακροδεξιά της παραδοσιακής κοπής δεν είχε ενδιαφερθεί να ενσωματώσει το ζήτημα της μετανάστευσης στο δημόσιο λόγο της, δεδομένης της αφοσίωσής της στον καθολικισμό. Όπως είχε δηλώσει ο Blas Piñar: «Για εμάς, που έχουμε μια χριστιανική και υπερβατική αντίληψη για τη ζωή, όλοι οι άνθρωποι είναι ίσοι», “Blas Piñar pide protección contra los violentos”, El Observador, (17/XI/1991), σ. 10.


Αναφορές

– Adán, T. (1996). Ultras y skinheads: la juventud visible, Ediciones Nobel, Oviedo.

– Casals, X. (1995). Neonazis en España. De las audiciones wagnerianas a los skinheads, Grijalbo, Barcelona.

– Feixa, C. (1998). De jóvenes, bandas y tribus, Ariel, Barcelona.

– (1993). La joventut com a metáfora. Sobre les cultures juvenils, Ed. Generalitat de Catalunya, Barcelona.

– Lowles, N. i Silver, S. (1999). White Noise. Inside the International Nazi Skinhead Scene, Searchlight, Londres.

– Marchi, V. (1997). Nazi- rock, Pop music e destra radicale, Castelvecchi, Roma.

– Marshall, G. (1991). Spirit of´69. A Skinhead Bible, S. T. Publishing, Dunoon.

– Rodríguez Jiménez, J. L. (1994). Reaccionarios y golpistas. La extrema derecha en España: del tardofranquismo a la consolidación de la democracia, CSIC, Madrid.

– Sánchez Soler, M. (1994). Los hijos del 20-N. Historia violenta del fascismo español, Temas de Hoy, Barcelona.

– (1998). Descenso a los fascismos, Ediciones B, Barcelona.

– Viñas, C. (2005). El mundo ultra. Los radicales del fútbol español, Temas de Hoy, Madrid.

– (2004). Skinheads a Catalunya, Columna, Barcelona.

– (2001). Música i skinheads a Catalunya. El so de la política, Diputació de Barcelona, Barcelona.

Η συζήτηση γύρω από τον διαχωρισμό της πολιτικής σκέψης σε δύο στρατόπεδα, ένα «αριστερό» και ένα «δεξιό» μας οδηγεί να κοιτάξουμε λίγο την προέλευση της διάκρισης μεταξύ της αριστεράς και της δεξιάς στην πολιτική. Στην αρχή, η διάκριση αναφερόταν στη θέση που καταλάμβαναν οι εκπρόσωποι των Τάξεων στην Γαλλική Εθνοσυνέλευση την περίοδο της Επανάστασης, με τους «δεξιούς» εκπροσώπους του Ancien Regime και τους «αριστερούς» αστικούς υποστηρικτές του Laissez Faire – Laissez Passer. Μερικά χρόνια μετά, στην ίδια χώρα, τους αριστερούς ενσάρκωναν οι Ρεπουμπλικάνοι και τους δεξιούς οι οπαδοί της Παλινόρθωσης, ενώ από τις αρχές του 20ου αιώνα τα εργατικά – σοσιαλιστικά κόμματα και αργότερα οι κομμουνιστές τοποθετήθηκαν στην «αριστερά», ενώ τα αστικά κόμματα και οι υποστηρικτές του Laissez Faire – Laissez Passer μετατοπίστηκαν στη «δεξιά».


Σήμερα, τα χαρακτηριστικά εκείνα που αποδίδονται περισσότερο στη «δεξιά» είναι η μεγάλη σημασία που δίνει στην διατήρηση της παράδοσης, την ενίσχυση της ατομικής οικονομικής πρωτοβουλίας, τη θρησκεία και την ασφάλεια ενώ οι «αριστερά» φαίνεται να δίνει μεγαλύτερη έμφαση στην κοινωνική δικαιοσύνη και την ανανέωση με τη χρήση της ανθρώπινης λογικής έναντι της παράδοσης. Όπως είναι φυσικό, αρκετοί είναι εκείνοι που υποστηρίζουν ότι η διάκριση των πολιτικών σχηματισμών μόνο με γνώμονα τον άξονα δεξιά-αριστερά δεν είναι επαρκής, ενώ η μαθηματικά ακριβής και διαχρονική διάκριση μεταξύ της δεξιάς και της αριστεράς στην πολιτική δεν είναι πάντα ιδιαίτερα εύκολη.


Η αρχαιοελληνική αριστοτελική αντίληψη ότι για κάθε κατάσταση υπάρχει ένα μέσο σημείο ανάμεσα στην υπερβολή και την έλλειψη, προσδιορίζει τους όρους της άκρας δεξιάς και της άκρας αριστεράς σε ένα νοητό άξονα πολιτικής ιδεολογίας με βάση το ισχύον πολιτικό σύστημα. Οι ακραίες πολιτικές οντότητες σε μια συνταγματικά κατοχυρωμένη κοινοβουλευτική και αντιπροσωπευτική δημοκρατία θεωρούνται εκείνες που είναι περισσότερο ριζοσπαστικοποιημένες σε σχέση με της υπόλοιπες (οι οποίες βρίσκονται κοντά στο “μέσο σημείο”) και που αποζητούν την αντικατάσταση της υπάρχουσας τάξης πραγμάτων ακόμα και με αντισυνταγματικά ή αντιδημοκρατικά μέσα. Σε αρκετά κοντινή απόσταση από τα πολιτικά άκρα τοποθετείται και η πολιτική τρομοκρατία που επιδιώκει την επιδίωξη των πολιτικών στόχων αποκλειστικά με βίαια και αντισυνταγματικά μέσα.


Στην πράξη πολύ λίγες οργανώσεις παραδέχονται ότι είναι «ακραίες» ή «εξτρεμιστικές». Τις περισσότερες φορές προτιμούν να αποκαλούνται με πολιτικά ορθούς όρους όπως είναι ο ριζοσπαστισμός, η θεϊκή θέληση, η δύναμη των μαζών, ο στρατός σωτηρίας, η απελευθέρωση κ.ο.κ. Ο χαρακτηρισμός οργανώσεων ή ατόμων ως «τρομοκρατικών στοιχείων» από τις εκάστοτε αρχές παρουσιάζει προβλήματα, ενώ διαχρονικά έχουν υπάρξει θεαματικές αλλαγές στην στάση κυβερνήσεων αλλά και του Τύπου έναντι των“εξτρεμιστών» και των “τρομοκρατών”. Πολύ γνωστά παραδείγματα αποτελούν η PLO, που από τρομοκρατική οργάνωση αναβαθμίστηκε σε ισότιμο εταίρο ειρηνευτικών συνομιλιών και η περίπτωση του Νέλσον Μαντέλα, ο οποίος από σαμποτέρ και τρόφιμο φυλακών επί 27 έτη, έγινε ο νόμιμος πρόεδρος της χώρας του μετά από ελεύθερες εκλογές. Αξίζει να μνημονευθεί και η περίπτωση του κόμματος του Λαϊκού Μετώπου (Front National) στη Γαλλία που έχει καταφύγει σε δικαστικά μέσα προστασίας απέναντι σε εφημερίδες εξαιτίας του χαρακτηρισμού «άκρα δεξιά» που υπονοούσε βίαιες δραστηριότητες της οργάνωσης.


Τα φαινόμενα της λεγόμενης «άκρας δεξιάς», όπως και της «άκρας αριστεράς» δεν είναι καινούργια στην Ευρώπη. Ακόμα και μετά την επίσημη ήττα των κρατών όπου υπερίσχυσαν πολιτικά δόγματα που τοποθετούνται από τους περισσότερους στην άκρα δεξιά, όπως ήταν ο εθνικοσοσιαλισμός της Γερμανίας και ο φασισμός της Ιταλίας, πολλοί πολιτικοί σχηματισμοί συνέχισαν μια ξενοφοβική, εσωστρεφής ακόμα και βίαιη παράδοση και ρητορική των μεσοπολεμικών ακραίων κομμάτων. Ωστόσο, οι συνθήκες διαφέρουν ριζικά σε σχέση με την μεσοπολεμική Ευρώπη, καθώς η λαϊκή βάση του ναζισμού είναι ισχνή, ενώ υπάρχουν πλέον νομικά μέσα συγκράτησης ακραίων συμπεριφορών (Karstedt, 1999). Η «άκρα αριστερά», αν και στις χώρες της Δύσης δεν έχει επικρατήσει ποτέ πολιτικά, μετά την πτώση του Ανατολικού Μπλοκ έχει εκτεθεί ανεπανόρθωτα.


Τα τελευταία χρόνια έχουν παρουσιαστεί, κυρίως στις ΗΠΑ αλλά και στην Ευρώπη, φαινόμενα ανεξάρτητης άσκησης τρομοκρατίας μεγάλης κλίμακας από άτομα ή και μικρές ομάδες που δραστηριοποιούνται λιγότερο ή περισσότερο στο χώρο των άκρων, και πιο συγκεκριμένα στο χώρο της «εσχατολογικής-συνομωσιολογικής πολιτικής παράδοσης», κυρίως πλησιέστερα (αν και όχι πάντοτε) στην λεγόμενη «άκρα δεξιά». Αυτές οι πράξεις βίας είναι “ασύμμετρες”, καθώς οι δράστες δεν διαθέτουν καμία πιθανότητα επικράτησης των ιδεών τους στην κοινωνία με ευθεία αντιπαράθεση, ακολουθώντας τους νόμιμους τακτικούς διαύλους δραστηριοποίησης (εκλογές, ειρηνικές διαμαρτυρίες, οικονομία, κοινωνία των πολιτών κ.ο.κ.) και επιδιώκουν να διακριθούν διαμέσου της παράλογης βίας.


Η εσχατολογική-συνομωσιολογική πολιτική παράδοση (Cohn, 1957/1999) αναφέρεται στον πολιτικό λόγο που διακηρύττει ιδέες όπως το τέλος του κόσμου, το τέλος της της Ιστορίας, την πλήρη υποδούλωση σε ξένους ή συγκεκριμένες ομάδες (π.χ. Εβραίοι, ιμπεριαλιστές, Χούτου ή Τούτσι κ.λπ.) ή τον βιολογικό αφανισμό (λ.χ. η επικείμενη οικολογική καταστροφή, ή μια επίθεση εξωγήινων) με την σατανοποίηση συγκεκριμένων πολιτικών επιλογών ή ατόμων και την προβολή (συνήθως ανύπαρκτων) συνωμοσιών για την αποσιώπηση της αλήθειας. Η απάντηση της εσχατολογικής-συνομωσιολογικής παράδοσης στα παραπάνω προβλήματα είναι συνήθως μια δυναμική λύση (λ.χ. λαϊκή εξέγερση, ανατροπή του πολιτικού συστήματος, φυσική εξόντωση των δαιμονοποιημένων στόχων κ.λπ.) και συνήθως αποσιωπάται για την τήρηση της νομιμότητας.


Η εσχατολογική-συνομωσιολογική παράδοση χρησιμοποιεί σχεδόν πάντοτε το «παρανοϊκό στυλ πολιτικής» του Hofstadter, που προωθεί την υπερβολή, την καχυποψία και την συνομωσιολογία σε συνδυασμό με ένα θερμόαιμο βερμπαλισμό και στοχεύει στον εκμηδενισμό της κοινής λογικής για χάρη των έντονων αισθημάτων των οπαδών. Ο «παρανοϊκός» λόγος χρησιμοποιείται αρκετά συχνά για την προσέλκυση αφελών οπαδών σε ακραίες ή εγκληματικές οργανώσεις, αλλά και μερικές φορές για την συσπείρωση μετριοπαθών κομματικών βάσεων ακόμα και για την προώθηση κρατικών πολιτικών με θεμιτούς σκοπούς.


Μια σύντομη ανασκόπηση των ασύμμετρων πράξεων βίας των τελευταίων ετών που διαπράττονται από άτομα ή και ομάδες ατόμων και συγκλόνισαν την κοινή γνώμη αποκαλύπτει μερικά κοινά χαρακτηριστικά των φερόμενων δραστών: η καχυποψία έναντι του “συστήματος” και του Νόμου, η άρνηση των βασικών παραδοχών της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας και της ανοικτής οικονομίας, η συμμόρφωση με μια υψηλότερη “ηθική” παράδοση ακόμα και με τίμημα την αυτοθυσία ή την διάπραξη ειδεχθών πράξεων, ενώ σε κάποιες περιπτώσεις μια πολύ ισχυρή ηγετική φυσιογνωμία υποτάσσει πλήρως ένα “κοπάδι” που ακολουθεί. Σε όλες τις περιπτώσεις κοινοί παρανομαστές αποτελούν η προσήλωση σε μια ακραία πολιτική ή θρησκευτική ρητορική «παρανοϊκού στυλ» των δραστών και η πεποίθηση ότι οι πράξεις τους ήταν αποτέλεσμα πολιτικής (λ.χ. για την πρόκληση επανάστασης) ή και θρησκευτικής (λ.χ. για την λύτρωση της ψυχής) αναγκαιότητας. Ακολουθούν μερικά πολύ γνωστά παραδείγματα τέτοιων πράξεων ασύμμετρης βίας.


Το 1995 ο Timothy Mc Veigh, ένθερμος υποστηρικτής της αντικρατικής/αντιφορολογικής ρητορικής του κινήματος των πολιτοφυλακών καθώς και οπαδός της οπλοκατοχής, σε απάντηση της αιματηρής επέμβαση των ομοσπονδιακών δυνάμεων ασφαλείας στην αίρεση των Davidians του David Koresh στο Waco του Texas το 1993, οργάνωσε με τους συνεργούς του την έως τότε μεγαλύτερη τρομοκρατική επίθεση στο έδαφος των ΗΠΑ εν καιρώ ειρήνης: πάνω από 3 τόνοι εκρηκτικής ύλης σε ένα παγιδευμένο όχημα είχαν ως αποτέλεσμα το θάνατο 168 ατόμων και τον τραυματισμό πάνω από 680 άλλων καθώς και τεράστιες υλικές ζημιές στην Oklahoma.


Ένα χρόνο αργότερα, το 1996, στο Ολυμπιακό Πάρκο της Ατλάντα, μια έκρηξη είχε ως αποτέλεσμα το θάνατο ενός πολίτη και τον τραυματισμό 111 άλλων. Ο δράστης, ο οποίος δήλωνε Ρωμαιοκαθολικός, επτά χρόνια αργότερα δικαιολόγησε την πράξη του καθώς και άλλες 2 επιθέσεις που είχαν ως αποτέλεσμα το θάνατο και τον τραυματισμό πολιτών, λέγοντας ότι εξυπηρετούσαν τον αγώνα του εναντίον των αμβλώσεων και των ομοφυλοφίλων.


Η διεθνής κοινή γνώμη σοκαρίστηκε με την επίθεση με το αέριο Sarin στο μετρό του Τόκιο το 1995 από μέλη της θρησκευτικής και πολιτικής αίρεσης Aum Shinrikyo υπό την ηγεσία του Shoko Asahara, ενός γνήσιου εκφραστή της συνομωσιολογικής – εσχατολογικής παράδοσης που διακήρυττε την έλευση του Γ’ Παγκοσμίου Πολέμου και τη μεσσιανική του ιδιότητα. Το 1997, τα μέλη μιας θρησκευτικής αίρεσης με την ονομασία “Heaven’s Gate” με αρχηγό τον Marshall Applewhite αποφασίζουν να τερματίσουν τη ζωή τους καθώς πίστεψαν ότι ήταν ο μοναδικός τρόπος να εκκενώσουν τον πλανήτη Γη που επρόκειτο να καταστραφεί σύντομα από την μανία της Φύσης και να φτάσουν στο διαστημόπλοιο που θα τους μετέφερε στο προορισμό τους. Λίγα χρόνια νωρίτερα η ευρωπαϊκή και η γαλλόφωνη καναδική κοινή γνώμη ανακάλυπταν με φρίκη μια σειρά ειδεχθών δολοφονιών και ομαδικών αυτοκτονιών που είχαν λάβει χώρα στις εγκαταστάσεις μιας μυστικιστικής θρησκευτικής αίρεσης, του Τάγματος του Ναού του Ηλίου, με “χαρισματικό”ηγέτη τον πανεπιστημιακό Luc Jouret και «δικτάτορα» τον Joseph Di Mambro. Και σε αυτή την περίπτωση, είχε προβληθεί η «εύκολη» λύτρωση από το φρικτό τέλος του κόσμου λόγω επικείμενης οικολογικής καταστροφής.


Την άνοιξη του 1999, τρεις επιθέσεις με βόμβες καρφιών συγκλόνισαν το Ανατολικό Λονδίνο και το Soho. Ο David J. Copeland, πρώην μέλος του ΒΝΡ (από το οποίο είχε αποχωρήσει καθώς θεωρούσε ότι δεν ήταν αρκετά ακραίο πολιτικά) και μετέπειτα ακτιβιστής σε μια μικρή ακραία πολιτική ομάδα, ομολόγησε τις πράξεις αυτές και τις δικαιολόγησε λέγοντας ότι είχε πολιτική στόχευση καθώς προσδοκούσε σε μια γενικότερη αναταραχή που θα οδηγούσε σε φυλετικό πόλεμο στο Ηνωμένο Βασίλειο, με την επικράτηση της λευκής φυλής και την εξόντωση όλων των άλλων.


Βέβαια, κανείς δεν πρέπει να ξεχνά τις ασύμμετρες τρομοκρατικές επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου του 2001 στη Νέα Υόρκη, τις βομβιστικές επιθέσεις στο Λονδίνο το καλοκαίρι του 2005 καθώς και τις επιθέσεις της Μαδρίτης ή του Μπαλί ένα χρόνο νωρίτερα, οι δράστες των οποίων δεν συγκαταλέγονται σε καμία περίπτωση στο χώρο της παραδοσιακής άκρας δεξιάς, αλλά στο χώρο της εσχατολογικής ισλαμιστικής παράδοσης του θρησκευτικού φονταμενταλισμού. Με άλλα λόγια είναι οι πολιτικά ακραίοι μη Δυτικών χωρών όπου υπάρχουν πολιτικά συστήματα που διαφέρουν ριζικά από το γνωστό μας πρότυπο. Οι ειδεχθείς πράξεις τους, από τη μια πλευρά ενίσχυσαν το γόητρο των ακραίων στην πολιτική πραγματικότητα του Αραβικού Κόσμου έναντι των μετριοπαθών, ικανοποιώντας το ρεύμα “ρεβανσισμού” απέναντι στην εκλαμβανόμενη “ταπείνωση” από την Δύση και την πραγματικότητα του κράτους του Ισραήλ, ενώ από την άλλη ενίσχυσαν ένα υπάρχον ξενοφοβικό ρεύμα στη Δύση. Δεν φαίνεται πλέον αφύσικη η επιτυχία του παρανοϊκού στυλ πολιτικής της ισλαμοφοβίας στον Δυτικό κόσμο.


Στις αρχές του 2011, μια απόπειρα δολοφονίας εναντίον της Gabrielle Giffords – Δημοκρατικού μέλους του Κογκρέσου των ΗΠΑ – που είχε ως αποτέλεσμα τον σοβαρό τραυματισμό της και το θάνατο έξι ατόμων, συγκλόνισε την αμερικανική κοινή γνώμη, καθώς αποδόθηκαν πολιτικά κίνητρα στην πράξη του ανήλικου δράστη. Πολύ πρόσφατα, το καλοκαίρι του 2011, σε μια διπλή επίθεση στο Όσλο της Νορβηγίας, 77 άνθρωποι, ανάμεσά τους πολλοί νέοι, έχασαν τη ζωή τους. Ο φερόμενος δράστης, ένας μορφωμένος και εκπαιδευμένος στη χρήση των όπλων Νορβηγός, είχε δημοσιεύσει στο Διαδίκτυο λίγο πριν τις επιθέσεις το πολιτικό του μανιφέστο, ένα πολυσέλιδο αναλυτικό κείμενο και ένα αρχείο πολυμέσων όπου ο ίδιος παρουσιάζει τον εαυτό του ως ιππότη στον αγώνα κατά του Ισλάμ στην Ευρώπη, ενώ φέρεται να έχει προβεί σε αυτές τις πράξεις για να δημιουργήσει μια πανευρωπαϊκή επανάσταση εναντίον του Ισλάμ.


Ωστόσο, οι ασύμμετρες πράξεις βίας των μεμονωμένων ατόμων ή ομάδων που έχουν επηρεαστεί από την αποκαλυπτική-εσχατολογική ρητορική της “παρανοϊκής” πολιτικής δεν έχουν σχετιστεί μέχρι στιγμής με τους επαγγελματίες πολιτικούς που αναπτύσσουν “παρανοϊκή” ρητορική, τουλάχιστον στην Δύση. Άλλωστε, οι ασύμμετρες πράξεις βίας έχουν ως αποτέλεσμα την αντίδραση της κοινής γνώμης και την συνειδησιακή καταδίκη των τυχόν πολιτικών κινήτρων που οδηγούν σε αιματηρά επεισόδια, όπως στην περίπτωση του Breivnik. Ενδιαφέρον παράδειγμα αντίδρασης της δυτικής κοινής γνώμης απέναντι σε πράξεις πολιτικής και θρησκευτικής βίας, αποτέλεσαν οι δολοφονίες των ισλαμοφοβικών και δαιμονοποιημένων από το ακραίο Ισλάμ και την άκρα αριστερά Pim Fortuyn και Theo van Gogh στην Ολλανδία από εξτρεμιστικά στοιχεία, που δημιούργησαν μετά θάνατον ένα τεράστιο ρεύμα υπέρ των πολιτικών ιδεολογιών των θυμάτων, το οποίο αποτυπώθηκε στις εθνικές εκλογές.


Συμπερασματικά, δεν είναι η όποια πολιτική τοποθέτηση εκτελεστής συνανθρώπων μας, αλλά τα οπλισμένα χέρια ατόμων και ομάδων που ακολουθούν τυφλά και συχνά ερμηνεύουν εγκληματικά «παρανοϊκού τύπου» πολιτικές. Ο ακραίος εμπρηστικός πολιτικός λόγος δεν είναι ικανός να κατεδαφίσει την κοινοβουλευτική αντιπροσωπευτική δημοκρατία, αλλά αποτελεί ένα επικίνδυνο ιδεολογικό όπλο που εάν εφαρμοστεί στην πράξη, ακόμα και από λίγους, μπορεί να την τραυματίσει, ενώ ανθρώπινες ζωές τίθενται σε κίνδυνο. Σε μια ώριμη κοινωνία αποτελεί ευθύνη τόσο εκείνων που αναπτύσσουν πολιτικό λόγο όσο και εκείνων που είναι δέκτες του πολιτικού λόγου να αποδέχονται να περιορίζουν το εύκολο και προσωρινά επικερδές «παρανοϊκό» στυλ πολιτικής.


Μερικά σχετικά κείμενα


Karstedt, S. (1999) “Early Nazis 1923-1933–Neo-Nazis 1980-1995: A comparison of the life histories of two generations of German right-wing extremists” in Cohen, P. (Ed), Slomkowski, C. (Ed) et al ‘Historical and geographical influences on psychopathology’ (pp. 85-114).

Hofstadter, R. (1964) The Paranoid Style in American Politics. Harper’s Magazine, November 1964, pp. 77-86.

Backes, U. (2007) Meaning and Forms of Political Extremism in Past and Present. Central European Political Studies Review, Volume IX, Part 4, pp. 242-262.

Thorisdottir, H. (2007) ‘Psychological Needs and Values Underlying Left-Right Political Orientation: Cross-National Evidence from Eastern and Western Europe’ Public Opin Q 2007 71: 175-203.

Borum, R. (2004). Psychology of terrorism. Tampa: University of South Florida.

Cohn, N. (1957/εκδ. 1999) Αγώνες για την έλευση της χιλιετούς βασιλείας του Θεού: Επαναστάτες χιλιαστές και μυστικιστές αναρχικοί του Μεσαίωνα, Αθήνα: Εκδόσεις Νησίδες

Ενώ έχουν περάσει 60 χρόνια από το τέλος του Β ‘Παγκοσμίου Πολέμου, οι δράσεις της άκρας δεξιάς έχουν επανέρθει ένα συνήθες θέμα στις καθημερινές ειδήσεις. Οι Νεοναζί ή τα εξτρεμιστικά κόμματα και κινήματα στη Βόρεια Αμερική και την Ευρώπη είναι ολοένα και περισσότερο παρόντα στην πολιτική και κοινωνική ζωή.


Για τις χώρες, στις οποίες οι κομμουνιστικές δικτατορίες κατέρρευσαν πριν από δύο δεκαετίες, η ανάγκη μιας κριτικής επαναξιολόγησης ενός προβληματικού παρελθόντος ξεπεράστηκε από την έκτακτη ανάγκη να δημιουργηθούν λειτουργικές αγορές και πολιτικά κόμματα. Σε πολλές περιπτώσεις, οι νέες μετακομμουνιστικές δημοκρατικές ταυτότητες χτίστηκαν πάνω σε αμφιταλαντευόμενα θεμέλια: διάφορες ιστορικές απογοητεύσεις και ασταθείς ταυτότητες επινοήθηκαν κάτω από μεγαλόπνοα συνθήματα για την δημοκρατία και την ελευθερία της σκέψης. Η κατασκευή ιστορικών αφηγήσεων εισήλθε στην καθημερινή πολιτική ζωή των νέων πολιτών της νέας Ευρώπης μέσω των μέσων ενημέρωσης, που δεν ήταν πάντοτε πλήρως προετοιμασμένα να ασκήσουν το βασικό τους παραδοσιακό καθήκον: να είναι “φύλακες της δημοκρατίας”.


Ποιοί πιστεύετε πως είστε;


Χωρίς καμία εξαίρεση, οι πολιτικές της ταυτότητας εξαπλώθηκαν στις πρώην κομμουνιστικές χώρες της Ευρώπης, απολαμβάνοντας διαφοροποιημένα επίπεδα υποστήριξης και πολιτικής επιτυχίας. Το κάλεσμα για την ταυτότητα δεν έφυγε ποτέ από το τοπίο, παρά τον υποτιθέμενο «διεθνή» προσανατολισμό των κυρίαρχων κομμουνιστικών κομμάτων. Οι μετακομμουνιστικές εξελίξεις ακολούθησαν απροκάλυπτα το πεπατημένο μονοπάτι που είχε ρίζες πολύ πριν την κομμουνιστική εποχή, κατά την έναρξη της κατασκευής των εθνών-κρατών στην διάρκεια του 19ου αιώνα. Μετά την πτώση του κομμουνισμού, πολλά πολιτικά κόμματα ενσωμάτωσαν σον δημόσιο λόγο τους την ισχυρή σημασία της εθνικής ταυτότητας – συμπεριλαμβάνοντας “πινελιές” μισαλλοδοξίας και ξενοφοβίας – που προέρχονταν από την εποχή του Β ‘Παγκοσμίου Πολέμου.


Από την Ανατολή προς τη Δύση της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης, δημιουργήθηκαν πολιτικές οργανώσεις με ακροδεξιό προσανατολισμό, θέτοντας παλιές εδαφικές διαφορές και κατασκευάζοντας εξωτερικούς και εσωτερικούς φανταστικούς εχθρούς. Οι πιο εκτεθειμένες ομάδες σε τέτοιου είδους επιθέσεις – τόσο λεκτικές όσο και σωματικές συχνά – ήταν οι Εβραίοι και οι Ρομά. Σε σύγκριση με τους ομολόγους τους στη Δυτική Ευρώπη, οι ακροδεξιές συζητήσεις δεν επικεντρώθηκαν σε θέματα μετανάστευσης, αλλά υπόσχοταν απολυταρχισμό, δημιουργία “εθνικών κομμάτων», ξενοφοβία και θαυμασμό για τους Γερμανούς ηγέτες του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, αγνοώντας εντελώς την μεταχείριση που επιφυλάχθηκε στις χώρες τους κατά τη διάρκεια του τρίτου Ράιχ. Από πολλές απόψεις, τα νέα ξενοφοβικά και νεοναζιστικά κόμματα εκμεταλλεύονται πλήρως τους δημοκρατικούς θεσμούς που έχουν πλέον εγκαθιδρυθεί στα πρώην κομμουνιστικά κράτη.


Η περίπτωση της Ουγγαρίας


Μεταξύ των άλλων χωρών της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης, η Ουγγαρία θα μπορούσε να προσφέρει μια ενδιαφέρουσα περίπτωση μελέτης. Παλεύοντας με μια προβληματική ιστορική κληρονομιά, η οποία είναι πάντα παρούσα στην καθημερινή πολιτική ζωή, η Ουγγαρία κατάφερε να γοητεύσει για λίγο τη Δύση με την ταχύτητα των οικονομικών της μεταρρυθμίσεων και την απελευθέρωση της αγοράς.


Από την άλλη πλευρά, η πολιτική της ταυτότητας ήταν στο επίκεντρο των σύγχρονων πολιτικών συζητήσεων. Πρόσφατα, οι πολιτικές εξελίξεις πήραν μια ακραία-(δεξιά) τροπή μετά την πολιτική επιτυχία του Jobbik (Magyarországért Mozgalom – Κίνημα για μια Καλύτερη Ουγγαρία), το οποίο κέρδισε το 15% στις τελευταίες Ευρωεκλογές και το 17% τον Απρίλιο του 2010 στις Εθνικές εκλογές. Το κίνημα ιδρύθηκε το 1999 από μια ομάδα φοιτητών πανεπιστημίου και εξελίχθηκε σε πολιτικό κόμμα το 2003, αν και επιμένει στη διατήρηση του στρατευμένου του χαρακτήρα με σκοπό να διαφοροποιηθεί από τα παραδοσιακά πολιτικά κόμματα. To Jobbik συμμάχησε με το Βρετανικό Εθνικό Κόμμα και το Εθνικό Μέτωπο του Λεπέν και ανέπτυξε στενούς δεσμούς με την ιταλική ακροδεξιά Forza Nuova και τους Φρουρούς της Επανάστασης από το Ιράν, από τους οποίους ζήτηθηκε να αποστείλουν παρατηρητές κατά τις τελευταίες εκλογές. Ο κύριος πολιτικός του λόγος είναι αντισημιτικός και κατά των Ρομά (μια μειονότητα της οποίας τα μέλη δέχονται συχνά επιθέσεις και δολοφονούνταν).


Το Jobbik κατάφερε να κερδίσει ψήφους και υποστήριξη με έναν πολιτικό λόγο που κατηγορούσε όλα τα παραδοσιακά πολιτικά κόμματα για ενδημική διαφθορά και αδυναμία να χειριστούν την οικονομική κατάσταση, αν και το δικό του οικονομικό και κοινωνικό πρόγραμμα παραμένει μάλλον αόριστο. Παρά το γεγονός αυτό, το Jobbik κέρδισε σημαντική υποστήριξη και κοινοβουλευτικές έδρες στις βορειοανατολικές επαρχίες, που θεωρούνται οι φτωχότερες στην Ουγγαρία και χαρακτηρίζονται από τη μεγάλη συγκέντρωση πληθυσμού Ρομά. Οι εκπρόσωποι του Jobbik συχνά εμπλέκονται σε επιθέσεις – τόσο σωματικές όσο και λεκτικές -εναντίον των κοινοτήτων των Ρομά, αλλά οι δράστες σπάνια λογοδοτούν.


Αυτό το κίνημα δε δημιούργηθηκε στο κενό. Ένα χρόνο πριν από τη δημιουργία του Jobbik, το 1998, το Ουγγρικό Κόμμα για τη Δικαιοσύνη και τη Ζωή (Magyar Igazság és Élet Pártja – MIÉP) κατέγραφαν τεράστια επιτυχία κερδίζοντας το 5% των ψήφων και κοινοβουλευτική εκπροσώπηση. Υπό την ηγεσία του István Csurka, διάσημου εθνικιστή διαφωνούντα, το κόμμα έγινε πασίγνωστο για τις αντισημιτικές δηλώσεις και τις δηλώσεις κατά της συνθήκης του Τριανόν (που μερικές φορές αλληλοσυνδέονται). Ο συντηρητικός πρωθυπουργός Βίκτορ Όρμπαν αρνήθηκε οποιαδήποτε άμεση υποστήριξη από το Miep και απέρριψε οποιαδήποτε σύνδεση με το Jobbik, η στολή του οποίου απαγορεύτηκε φέτος, δηλώνοντας, μεταξύ άλλων, ότι «η δημοκρατία στη χώρα αυτή είναι αρκετά δυνατή ώστε να υπερασπιστεί τον εαυτό της». Σε γενικό επίπεδο, ωστόσο, η έμφαση στην παράδοση και τις συντηρητικές πολιτικές, οι εθνικιστικοί – και οι αντι-Trianon – λόγοι και ο πολιτιστικός και πολιτικός αντισημιτισμός που εκφράζεται στα κύρια μέσα μαζικής ενημέρωσης μπορεί να ενισχύσει τη δημοτικότητα του Jobbik.


Στο Συνέδριο του κόμματος, τον Οκτώβριο του 2011, ο ηγέτης του Jobbik, Gabor Vona δήλωσε πως δε θέλει να πεθάνει πριν οι Ούγγροι που βρίσκονται έξω από τα σύνορα της Ουγγαρίας αποκτήσουν πολιτική αυτονομία και εξέφρασε την πεποίθηση του για την «ανάσταση της Ουγγαρίας». Παρά το γεγονός ότι το Jobbik και το Fidesz αρνήθηκαν ότι διατηρούν οποιεσδήποτε άμεσες πολιτικές σχέσεις, και τα δύο εκφράζουν την ίδια αποστροφή για την προηγούμενη σοσιαλιστική κυβέρνηση και για τους φιλελεύθερους διανοούμενους. Ο ύπουλος ρόλος του Jobbik αντικατοπτρίζεται στην κοινοβουλευτική του υποστήριξή προς οποιεσδήποτε κυβερνητικές πολιτικές στοχεύουν να στηρίξουν εκ νέου πολιτικές της ταυτότητας, κυρίως σε σχέση με τους Ούγγρους του εξωτερικού. Η κυβέρνηση μπορεί να βρίσκει ότι η υποστήριξη του Jobbik είναι βολική, αλλά αυτό θα μπορούσε να αποδειχθεί ένα θανατηφόρο όπλο εναντίον της δημοκρατίας, δεδομένου ότι οι κοινοβουλευτικοί εκπρόσωποι του Jobbik ασκούν πάντοτε πιέσεις για την υιοθέτηση ακόμη περισσότερο εξτρεμιστικών πολιτικών.


Ο Όρμπαν είναι ιδρυτικό μέλος του Fidesz – FIatal DEmokraták SZövetsége (Συμμαχία των Νέων Δημοκρατών). Εξελέγη πρωθυπουργός από το 1998 έως το 2002 και κέρδισε άλλη μια νέα 4-ετή θητεία το 2010. Το Fidesz ιδρύθηκε το Μάρτιο του 1988 από μια ομάδα νέων αντικομμουνιστών διανοούμενων που θέλησαν να εκπροσωπήσουν το συμφέρον του «έθνους». Ένας από τους πιο διάσημους ιδρυτές του Fidesz είναι ο Zsolt Bayer, αρκετά κακόφημος για τις αντισημιτικές και κατά των Ρομά δημόσιες δηλώσεις. Αυτή η πολιτική βάση διατηρήθηκε κατά τη διάρκεια της μετακομμουνιστικής εποχής και ήταν ιδιαίτερα αποτελεσματική κατά τη διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας του Fidesz εναντίον του πρώην κυβερνώντος κόμματος των Σοσιαλιστών, το οποίο παλιότερα απογοήτευσε με σκάνδαλα διαφθοράς και δεχόταν κατηγορίες περί ανήθικης συμπεριφοράς. Η ευρεία δυσαρέσκεια για τα παραδοσιακά πολιτικά κόμματα, και κυρίως από την μεριά της νεολαίας (η οποία αποτελεί κύριο εκλογικό υποστηρικτή του κόμματος Jobbik) ενίσχυσε τις ακροδεξιές τάσεις στην ουγγρική πολιτική.


Το πολιτικό κλίμα κατά τη διάρκεια της πρώτης κυβέρνησης Όρμπαν στιγματίστηκε από ένα ξέσπασμα πολιτικών της ταυτότητας, με αποκορύφωμα την εφαρμογή της ειδικής νομοθεσίας που έδινε προνόμια στους Ούγγρους που ζούσαν εκτός συνόρων. Τα πιστά στην κυβέρνηση ΜΜΕ – όπως η τότε εφημερίδα Magyar Nemzet (Το ουγγρικό έθνος) – αναπαρήγαγαν έναν λόγο ενάντια στην παγκοσμιοποίηση, δεσμεύονταν για τη διατήρηση ιστορικών παραδόσεων και κάλυπταν εκτενώς τις δραστηριότητες των ουγγρικών κοινοτήτων στο εξωτερικό. Λίγος χώρος, ή και καθόλου, αφιερωνόταν στην κριτική αξιολόγηση της πολιτικής της Ουγγαρίας κατά τη διάρκεια του Β ‘Παγκοσμίου Πολέμου και την ευθύνη που αυτή είχε.


Έχοντας ήδη δεχτεί κριτική για την προσπάθειά ελέγχου των ΜΜΕ κατά την πρώτη του θητεία, ένα από τα πρώτα μέτρα που ανήγγειλε το 2010 η η νέα κυβέρνηση Όρμπαν ήταν οι νέες κανονιστικές ρυθμίσεις για τα μέσα μαζικής ενημέρωσης. Το νέο συμβούλιο για τα ΜΜΕ που συστάθηκε, θεωρήθηκε από την πλειοψηφία των δημοσιογράφων ως μια προφανής προσπάθεια να φιμωθούν οι επικριτικές για την κυβέρνηση φωνές στα ΜΜΕ. Διαμαρτυρίες ενάντια σε αυτές τις ρυθμίσεις οργανώθηκαν στην Ουγγαρία και σε άλλες μεγάλες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες. Όπως και σε πολλές άλλες πρώην κομμουνιστικές χώρες, η κρατική τηλεόραση είναι αναγκασμένη να αναπαράγει την πολιτική γραμμή των κομμάτων που βρίσκονται στην εξουσία, οι εφημερίδες της αντιπολίτευσης αγωνίζονται να επιβιώσουν οικονομικά σε μια εποχή οικονομικής κρίσης, ενώ τα έντυπα που πρόσκεινται στην κυβέρνηση απολαμβάνουν διάφορες φορολογικές απαλλαγές. Η ακροδεξιά χρησιμοποιεί σε μεγάλο βαθμό – και ελεύθερα – το Διαδίκτυο και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για να διαδόσει το μήνυμα της κοινωνικής δυσανέξιας και τις θεωρίες συνωμοσίας, που συχνά επαναλαμβάνονται και στον ευρύτερο καθημερινό πολιτικό λόγο. Σε μια εκτενή συνέντευξη στο Magyar Nemzet στις 24 Δεκεμβρίου 2011, για παράδειγμα, ο Όρμπαν κατηγόρησε τις “λάθος” αντιλήψεις των ξένων δημοσιογράφων “πάνω στα περισσότερα θέματα” σχετικά με την τρέχουσα κατάσταση στην Ουγγαρία και κατηγόρησε “χρηματοοικονομικούς κύκλους που ανήκουν σε ξένα συμφέροντα” για την τρέχουσα θλιβερή οικονομική κατάσταση της χώρας.


Επίλογος


Ανάμεσα στις πρώην κομμουνιστικές χώρες, η Ουγγαρία είναι ένα παράδειγμα για το που θα μπορούσαν να μας οδηγήσουν οι ακραίες πολιτικές της ταυτότητας. Αυτή η πορεία μπορεί εύκολα να ακολουθηθεί από κάθε άλλη χώρα της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης. Γράφοντας για τέτοια φαινόμενα ξενοφοβίας και μισαλλοδοξίας είναι μια ευκαιρία για να αυξηθεί η ευαισθητοποίηση της κοινής γνώμης για αυτό τον κίνδυνο.


Δεν μπορούμε να προβλέψουμε το μέλλον, αλλά τουλάχιστον έχουμε την ευθύνη να κάνουμε το καλύτερο δυνατόν για να μην επαναληφθεί το παρελθόν. Η δημιουργία εναλλακτικών λύσεων ως προς τις υπάρχουσες πολιτικές δυνάμεις μπορεί να είναι η καλύτερη απάντηση σε έναν φαινομενικά φαύλο κύκλο. Οι διαδηλώσεις που πραγματοποιήθηκαν κατά τους τελευταίους 12 μήνες, με τη συμμετοχή σημαντικών διανοούμενων από την Ουγγαρία και το εξωτερικό, δείχνουν ότι η κοινή γνώμη δεν είναι διατεθειμένη να αποδεχθεί αυτή την αντιδημοκρατική στροφή.

Η επιρροή της ακροδεξιάς εξαπλώνεται σε όλη την Ευρώπη με πολλαπλές μορφές. Aκροδεξιά πολιτικά κόμματα έχουν πρόσφατα συμμετάσχει σε κυβερνητικούς συνασπισμούς. Ο ακροδεξιός εξτρεμισμός έχει γίνει εκρηκτικός, υιοθετώντας δράσεις όπως οι βίαιες επιθέσεις εναντίον μεταναστών και μελών εθνοτικών μειονοτήτων σε πολλές Ευρωπαϊκές χώρες και οι πρόσφατες μαζικές δολοφονίες στη Νορβηγία. Ακροδεξιά πολιτικά κόμματα και ομάδες έχουν κατορθώσει να καθορίζουν όλο και περισσότερο την Ευρωπαϊκή ατζέντα για τις πολιτικές διαχείρισης των μεταναστευτικών ροών. Αν και η άνοδος των ακροδεξιών κινημάτων στην Ευρώπη έχει προσελκύσει την έντονη προσοχή και έχει προκαλέσει ποικίλες αντιδράσεις από τις φιλελεύθερες, σοσιαλδημοκρατικές και αριστερές πολιτικές δυνάμεις, αυτές φαίνεται να έχουν αποδειχθεί σχετικά αναποτελεσματικές.


Μία από τα βασικές ελλείψεις του αγώνα κατά της άκρας δεξιάς στην Ευρώπη (και στο πεδίο της έρευνας και στο πεδίο της πολιτικής) είναι η αποτυχία του να αντιμετωπιστεί πλήρως η πολύμορφη συγκρότησή της. Η ακροδεξιά στην Ευρώπη έχει καταφέρει να συνδυάσει ρατσιστικές (στη βάση της ιεραρχίας των βιολογικών φυλών) με νεο-ρατσιστικές (εστιάζοντας στην ασυμμετρία των πολιτισμικών διαφορών) πεποιθήσεις, να θέσει το “πρόβλημα” της μετανάστευσης ως μία από τις κύριες απειλές για τις ευρωπαϊκές δημοκρατίες, και να αναγνωριστεί ταυτόχρονα σαν ένα νόμιμο πολιτικό σχήμα που μετέχει στην δημοκρατική δημόσια σφαίρα και ως ένας από τους κύριους επικριτές της.


Το αφιέρωμα διερευνά τη δυναμική της σύγχρονης ευρωπαϊκής ακροδεξιάς και αξιολογεί κριτικά τις αντι-ρατσιστικές πρακτικές που προσπαθούν να αντιμετωπίσουν την επιρροή της. Το αφιέρωμα θα δημοσιευθεί σε δύο συνέχειες. Το 2ο μέρος θα δημοσιευθεί στις 15 Ιανουαρίου 2012.

Η επιτυχία της λαϊκίστικης ριζοσπαστικής Δεξιάς αποτελεί μια τριπλή πρόκληση για τα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα στην Ευρώπη. Πρώτον, τα περισσότερα λαϊκίστικα δεξιά κόμματα κάνουν εκστρατείες για ζητήματα που για πολύ καιρό «ανήκαν» στην πολιτική Δεξιά, υπό την έννοια ότι, τουλάχιστον στη Δυτική Ευρώπη, η ύπαρξη ζητημάτων που σχετίζονται με την μετανάστευση και την ένταξη είχε λειτουργήσει σαν εκλογικό τους πλεονέκτημα. Όταν αυτά τα πολιτιστικά ζητήματα βρίσκονται στην κορυφή της ατζέντας, και τα οικονομικά και κοινωνικά θέματα που είναι πιο οικεία στα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα βρίσκονται στον πάτο, η Κεντροαριστερά (τείνει να μην) δεν τα καταφέρνει τόσο καλά στις εκλογές. Δεύτερον, τα πετυχημένα λαϊκίστικα ριζοσπαστικά δεξιά κόμματα απορροφούν/κερδίζουν ψήφους που διαφορετικά θα είχαν πάει στην Κεντροαριστερά, ιδίως εκείνων που κάνουν χειρονακτικές δουλειές κι εκείνων που είναι άνεργοι ή σε περιστασιακή απασχόληση και που η έλλειψη εκπαίδευσης και οι αυταρχικές απόψεις τους κάνουν ιδιαίτερα δεκτικούς στα ξενοφοβικά καλέσματα. Τρίτον, σε αρκετές περιπτώσεις, τα λαϊκίστικα ριζοσπαστικά δεξιά κόμματα έχουν διευκολύνει τον σχηματισμό μη σοσιαλιστικών κυβερνήσεων, είτε συμμετέχοντας είτε παρέχοντας κοινοβουλευτική υποστήριξη σε μειοψηφικές κυβερνήσεις της Κεντροδεξιάς.


Τρεις πιθανές στρατηγικές: «κρατώ», «εκτονώνω» και «υιοθετώ»


Ουσιαστικά, υπάρχουν τρεις επιλογές για τα κόμματα της Κεντροαριστεράς που αντιμετωπίζουν αυτή την τριπλή πρόκληση που θέτει η λαϊκίστικη ριζοσπαστική Δεξιά. Πρώτον, να εμμείνουν στα όπλα τους, στις αρχές τους και να προσπαθήσουν να κερδίσουν τη συζήτηση με τα επιχειρήματά τους. Δεύτερον, να επιδιώξουν να ελαττώσουν τον αντίκτυπο του νέου ζητήματος αναδεικνύοντας –με την ελπίδα ότι και άλλα κόμματα και ψηφοφόροι θα συνδράμουν – τις θετικές κοινωνικές και οικονομικές πτυχές με τις οποία συνδέεται το ζήτημα. Τρίτον, μπορούν να αλλάξουν θέση στο συγκεκριμένο ζήτημα. Αυτό συνεπάγεται τα ακόλουθα σχέδια δράσης, τα οποία δεν στερούνται προβλημάτων.



1) Το σοσιαλδημοκρατικό κόμμα διατηρεί την τωρινή -και υποθέτουμε- ανεκτική του θέση για τη μετανάστευση και την ένταξη, αντιμετωπίζοντας την πρόκληση της ακροδεξιάς με το να ενισχύει την πολιτικές προτάσεις του κόμματος, πολύ συχνά σε συνδυασμόμε την προσπάθεια να επικοινωνήσει αυτές τις προτάσεις με μεγαλύτερη σαφήνεια και να κινητοποιήσει έτσι τον πυρήνα της εκλογικής του πελατείας. Αυτή η στρατηγική στη βάση “ηθικών αρχών” είναι επικίνδυνη: συνεπάγεται ότι τα κυρίαρχα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα θα υπερασπιστούν ανοιχτά και χωρίς ντροπή την ανεκτικότητα απέναντι στη μετανάστευση και την πολυπολιτισμικότητα απέναντι στις τωρινές, και τροφοδοτούμενες από τα μέσα ενημέρωσης, ανησυχίες για την τρομοκρατία, την εγκληματικότητα, την κατάχρηση των υπηρεσιών πρόνοιας και την εξάρτηση από το κράτος πρόνοιας, και την ισχυρή πληθυσμιακή πίεση για τη χρήση των δημόσιων υπηρεσιών και των υπηρεσιών στέγασης.



2) Το σοσιαλδημοκρατικό κόμμα επιχειρεί να εκτονώσει το νέο πολιτικό ζήτημα, (για) να μειώσει τη σημασία του στην εκλογική διαμάχη με το να το αποφεύγει, επιλέγοντας να επικεντρωθεί σε άλλα θέματα, με την ελπίδα ότι και τα άλλα συστημικά κόμματα θα κάνουν (ενδεχομένως) το ίδιο. Στην ιδανική περίπτωση, η Κεντροαριστερά (σε συνεργασία με την Κεντροδεξιά) θα είναι σε θέση να διατηρήσει μια ευρεία συναίνεση ως προς την ανεκτικότητα (οι αντίπαλοί της θα μπορούσαν να την ονομάσουν μία «συνωμοσία της σιωπής») για την μεταναστευτική πολιτική και τις πολιτικές ένταξης. Το προφανές πρόβλημα αυτής της στρατηγικής είναι ότι ένα σοσιαλδημοκρατικό κόμμα δεν μπορεί να ελπίζει ότι θα ελέγχει μια ατζέντα που καθοδηγείται εν μέρει από έναν κυρίαρχο αντίπαλο, ο οποίος ενδέχεται να μπει στον πειρασμό να απορρίψει ή να εγκαταλείψει οποιαδήποτε συναίνεση, και που επηρεάζεται από τα μέσα ενημέρωσης και, φυσικά, από τις ανησυχίες των ψηφοφόρων σε σχέση με την καθημερινή ζωή.



3) Το σοσιαλδημοκρατικό κόμμα υιοθετεί τη θέση των ανταγωνιστών της (της κυρίαρχης και σε κάποιο βαθμό και της εξτρεμιστικής) Δεξιάς, με το επιχείρημα ότι η μετανάστευση πρέπει να περιοριστεί και η πολυπολιτισμικότητα να μετριαστεί δίνοτας αυξανόμενη έμφαση σε αυτό που κάποιοι αποκαλούν «ένταξη» και άλλοι ονομάζουν «αφομοίωση»- μετά από αυτό, η πολιτική θα ξαναπάρει τον «κανονικό» της δρόμο. Τα πιθανά προβλήματα αυτής της στρατηγικής εξαρτώνται, μεταξύ άλλων, από τον χρόνο που θα χρειαστεί να πραγματοποιηθεί αυτή η αλλαγή, από την απώλεια αξιοπιστίας που ενδεχομένως να προκύψει από τις κατηγορίες για πολιτική στροφή 180 μοιρών και από τις εσωτερικές διαφωνίες, ιδιαίτερα από τους «πραγματικούς οπαδούς» που αντιτίθενται στα σχέδια των «επαγγελματιών πολιτικών» του κόμματος. Επιπλέον, υπάρχει ο κίνδυνος ότι ένα κόμμα, το οποίο υιοθετεί τέτοιες θέσεις σε ζητήματα που, ιστορικά, ποτέ δεν του «ανήκαν», να δυσκολευτεί να πείσει τους ψηφοφόρους ότι πραγματικά νοιάζεται γι’ αυτούς (και μπορεί να τα φέρει σε πέρας τις υποσχέσεις του).


Αυτές τις τρεις στρατηγικές – τις οποίες μπορούμε να ονομάσουμε «κρατώ», «εκτονώνω» και «υιοθετώ», τις έχουν επιχειρήσει διάφορα σοσιαλοδημοκρατικά κόμματα, σε όλη την Ευρώπη. Αυτές οι στρατηγικές αποτελούν, βέβαια, ιδανικούς τύπους: στον “πραγματικό κόσμο” τα κόμματα απομυζούν το ένα το άλλο, κάνουν ανταλλαγές μεταξύ τους και κινούνται (συνήθως προς μια κατεύθυνση) από το ένα στο άλλο. Μέχρι η πρόκληση της λαϊκής ριζοσπαστικής Δεξιάς- ή η υιοθέτηση ενός μέρους της ατζέντας της από την Κεντροδεξιά- να αποτελέσει έναν εμφανή κίνδυνο για την εκλογική θέση της κεντροαριστεράς, η πρώτη στρατηγική («κρατώ») είναι πρακτικά η εξ’ ορισμού πρώτη επιλογή. Ωστόσο, στο βαθμό που το νέο ζήτημα ή πρόκληση θεωρηθεί ως αρκετά σοβαρό ώστε να απαιτεί εναλλακτική δράση, η δεύτερη στρατηγική («εκτόνωση») είναι η πιο αναμενόμενη. Μόνο όταν η Δεξιά όχι μόνοαπορροφά ψήφους από την Κεντροαριστερά αλλά και συμβάλλει στον σχηματισμό κεντροδεξιών κυβερνήσεων συνεργασίας -γεγονός που προσφέρεται πολύ λιγότερο σε ερμηνεία από τα εκλογικά πρότυπα -η τρίτη στρατηγική (που ονομάζουμε “υιοθετώ”) γίνεται πιο ελκυστική.


Τι οδηγεί τα κόμματα στην επιλογή στρατηγικής;


Είναι σαφές ότι η πίεση που ασκείται από ένα λαϊκό ριζοσπαστικό δεξιό κόμμα, το οποίο έχει την ικανότητα να στερήσει από τους σοσιαλδημοκράτες τις ψήφους και την διακυβέρνηση, είναι σημαντική. Αλλά η στρατηγική που επιλέγει ένα σοσιαλδημοκρατικό κόμμα επηρεάζεται επίσης από (1) τη στρατηγική των κομμάτων της επικρατούσας Δεξιάς, (2) το επίπεδο εσωτερικής συναίνεσης εντός του σοσιαλδημοκρατικού κόμματος για το ζήτημα και (3) τη στρατηγική των Αριστερών, φιλελεύθερων και πράσινων κομμάτων με τα οποία το εν λόγω κόμμα κόμμα ενδέχεται να ανταγωνιστεί. Αυτό μπορούμε να το διαπιστώσουμε αν εξετάσουμε τέσσερις χώρες στις οποίες οι σοσιαλδημοκράτες έχουν αντιμετωπίσει αυτή την τριπλή πρόκληση, δηλαδή τη Νορβηγία, τη Δανία, την Ολλανδία και την Αυστρία.


Η επιλογή στρατηγικής καθορίζεται έντονα από την αντίδραση των κυρίαρχων κεντροδεξιών κομμάτων –ιδίως από το κατά πόσον κι εκείνα, επίσης, επιδιώκουν να εκτονώσουν τα ζητήματα που θέτει η λαϊκίστικη ριζοσπαστική Δεξιά και να περιθωριοποιήσουν εκείνους που θέτουν τη νέα πρόκληση ή κατά πόσο επιδιώκουν να υιοθετήσουν τις πολιτικές τους ή ακόμα και να καλέσουν την ριζοσπαστική Δεξιά σε σχηματισμό κυβέρνησης συνασπισμού. Στη Νορβηγία, για παράδειγμα, οι Συντηρητικοί βοήθησαν στην περιθωριοποίηση της λαϊκίστικης ριζοσπαστικής Δεξιάς και στην εκτόνωση των ζητημάτων, καθιστώντας δυνατή μια ευρύτερη διακομματική συναίνεση για τη μετανάστευση και την ένταξη. Αυτό διευκόλυνε σχετικά τα πράγματα για το Σοσιαλδημοκρατικό Εργατικό Κόμμα. Ωστόσο, στη Δανία και την Ολλανδία, η Κεντροδεξιά επέλεξε να απαντήσει στην λαϊκίστικη ριζοσπαστική Δεξιά υιοθετώντας την ατζέντα της. Τα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα σε αυτές τις χώρες στριμώχτηκαν και τελικά υποχρεώθηκαν να κρατήσουν μια πιο σκληρή στάση τόσο για την ένταξη όσο και για τη μετανάστευση. Το ίδιο συνέβη και στην Αυστρία, όπου το κεντροδεξιό κόμμα (Austrian People’s Party) όχι μόνο υιοθέτησε την ατζέντα της λαϊκίστικης ριζοσπαστικής Δεξιάς αλλά και την ενέταξε στον κυβερνητικό σχηματισμό.


Η εσωτερική ενότητα του κόμματος είναι απαραίτητη προϋπόθεση για επιτυχημένες προσπάθειες από την πλευρά των σοσιαλδημοκρατών, είτε για να εκτονώσουν συλλογικά την πρόκληση της λαϊκίστικης ριζοσπαστικής Δεξιάς είτε για να υιοθετήσουν ορισμένα από τα ζητήματα που φέρουν την υπογραφή της. Το γεγονός ότι το Νορβηγικό Εργατικό Κόμμα, για παράδειγμα, ήταν (και είναι) πολύ λιγότερο διχασμένο σε αυτά τα ζητήματα σε σχέση με τα αντίστοιχα κόμματα στη Δανία, την Ολλανδία και την Αυστρία, το βοήθησε σημαντικά. Ο τρίτος σημαντικός παράγοντας είναι το πώς αντιδρούν τα άλλα κόμματα της Αριστεράς. Μόνο στη Νορβηγία η σοσιαλιστική Αριστερά επεδίωξε να συνεργαστεί με τα κυρίαρχα κόμματα εξουσίας για να εκτονώσει το ζήτημα της μετανάστευσης, υποβαθμίζοντάς το στις προεκλογικές εκστρατείες. Στις άλλες τρεις χώρες που προαναφέρθηκαν, τουλάχιστον ένα μικρότερο πράσινο ή αριστερό κόμμα αντέκρουσε τις στρατηγικές των σοσιαλδημοκρατών σε σχέση με τη μετανάστευση, απειλώντας με απώλεια αριστερών και φιλελεύθερων ψήφων ή/και ενθαρρύνοντας τις εσωτερικές διαφωνίες εκείνων που πιστεύουν ότι το κόμμα τους πρέπει να υψώνει την φωνή του πιο έντονα κατά της δεξιάς. Αυτό μπορεί να καθιστά δύσκολο για τα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα να απαντούν με «ορθολογικό» τρόπο και να μετατοπίζονται σε μια πιο περιοριστική θέση όσον αφορά τη μετανάστευση και μια πιο δύσπιστη στάση όσον αφορά την πολυπολιτισμικότητα. Από την άλλη πλευρά, θα πρέπει να σημειώσουμε ότι ορισμένοι αρχηγοί κομμάτων μπορούν πολύ καλά να παρακάμψουν τις αμφιβολίες των οπαδών τους και να αποφασίσουν ότι είναι καλύτερο να χάσουν μερικές προοδευτικούς ψηφοφόρους από την αριστερή πτέρυγά τους παρά έναν μεγαλύτερο αριθμό κεντροαριστερών –αλλά- αυταρχικών ψηφοφόρων τους οποίους φοβούνται ότι θα αποξενώσουν αν δεν υιοθετήσουν μερικές θέσεις της πολιτικής της Δεξιάς για πολιτισμικά ζητήματα.


Πρέπει επίσης να σημειωθεί -κι εδώ το βρετανικό Εργατικό Κόμμα υπό τον Τόνι Μπλερ και τον Γκόρντον Μπράουν αποτελεί υποδειγματικό παράδειγμα- ότι οι σοσιαλδημοκράτες δεν χρειάζονται την εκλογική απειλή της λαϊκίστικης ριζοσπαστικής Δεξιάς για να μιλήσουν με σκληρή γλώσσα για τη μετανάστευση και την πολυπολιτισμικότητα. Στην περίπτωση της Βρετανίας, υπήρχε ο φόβος των Συντηρητικών (που δεν χρειάστηκαν ποτέ να τους θυμίσει η ακροδεξιά ότι η μετανάστευση αποτελεί ισχυρό όπλο στο οπλοστάσιό τους) για αρπαγή ψήφων στο ζήτημα που καθοδήγησε τον Μπλερ και τον Μπράουν. Δυστυχώς, όμως, ο ενθουσιασμός του Εργατικού Κόμματος για τη μετανάστευση, λόγω του οικονομικού όφελους που υποτίθεται ότι έφερνε, σήμαινε ότι υπήρχε ένα τεράστιο χάσμα ανάμεσα στη σκληρή γλώσσα που χρησιμοποιούσαν οι Εργατικοί και την προθυμία τους να επιτρέψουν την είσοδο στη χώρα ενός άνευ προηγουμένου αριθμού ξένων εργατών -κάτι που συνέβαλε στην απομάκρυνση πολλών πρώην ψηφοφόρων του Εργατικού Κόμματος το 2010.


Τι είναι λοιπόν αποτελεσματικό;


Η στρατηγική «κρατώ» είναι η πιο εύκολη αρχική απάντηση: δεν απαιτεί καινοτομίες και, τουλάχιστον σε πρώτη φάση, δεν προκαλεί εσωτερική διχόνοια ή την κριτική από τα αριστερά. Εάν όμως άλλα κόμματα υιοθετήσουν την ατζέντα της λαϊκίστικης ριζοσπαστικής Δεξιάς για τη μετανάστευση και την ένταξη, η στρατηγική αυτή δεν θα μπορέσει να λειτουργήσει μεσοπρόθεσμα ή μακροπρόθεσμα. Η στρατηγική «εκτονώνω» μπορεί να είναι μια αποτελεσματική προληπτική στρατηγική, αλλά τελικά εξαρτάται από το αν η Κεντροδεξιά (και σε ένα βαθμό η άκρα Αριστερά και οι πράσινοι) επιλέξουν την ίδια στρατηγική έτσι ώστε ο ανταγωνισμός Αριστεράς- Δεξιάς να μην συμπεριλάβει τα ζητήματα της μετανάστευσης και της ένταξης. Εξαρτάται επίσης από τη σοσιαλδημοκρατική ενότητα και από το κατά πόσον η ηγεσία της θα μπορέσει να πείσει τους φιλελεύθερούς της να μην περάσουν στην επίθεση, καθώς επίσης και να «κλείσει τα στόματα» εκείνων που υποστηρίζουν ότι το κόμμα οφείλει να αναγνωρίσει και να εκφράσει τη δημόσια αγωνία για την μετανάστευση και την ένταξη. Η στρατηγική «υιοθετώ» μπορεί να είναι η προφανής απάντηση εάν τα κεντροδεξιά κόμματα επιλέξουν να μιμηθούν ή τουλάχιστον να συμβιβαστούν με την λαϊκίστικη ριζοσπαστική Δεξιά. Κάτι τέτοιο, όμως, μπορεί να προκαλέσει αυστηρή κριτική από την Άκρα Αριστερά και τους πράσινους, ενδεχομένως και τους φιλελεύθερους, και πιθανώς τη διαρροή πολιτικού κεφαλαίου και ψηφοφόρων. Κάτι τέτοιο, καθώς και το γεγονός ότι θα οδηγήσει σχεδόν σίγουρα σε εσωτερικές έριδες οι οποίες θα θέσουν σε αμφισβήτηση την αξιοπιστία οποιασδήποτε μετατόπισης προς τα δεξιά, καθιστά αυτή τη στρατηγική ένα τέχνασμα που είναι δύσκολο να επιτευχθεί. Συνεπώς, είναι μια επιλογή την οποία ελάχιστα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα θα προσεταιριστούν. Τα περισσότερα, ως εκ τούτου, καταλήγουν να ακολουθούν μια πολύ χαοτική πορεία που αναμιγνύει στοιχεία και των τριών ιδανικών-τυπικών στρατηγικών, από τις οποίες καμιά δεν προσφέρει από μόνη της το μαγικό ραβδί.


Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι δεν υπάρχει κανένα μαγικό ραβδί. Όταν πρόκειται για την μετανάστευση και την ένταξη, και την προθυμία της Δεξιάς (κυρίαρχης ή άκρας) να εκμεταλλευθεί την κατάσταση, τα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα δεν μπορούν ποτέ να ορίσουν τη μοίρα τους. Εάν οι πολίτες έχουν ισχυρά συναισθήματα γι’ αυτά τα ζητήματα, και εάν τα Μ.Μ.Ε. όπως και οι πολιτικοί τους αντίπαλοι, επιλέξουν να πατήσουν πάνω σ’αυτούς τους φόβους, τότε τα σοσιαλδημοκρατική κόμματα έχουν πρόβλημα. Όχι με το να αρνηθούν να μιλήσουν γι΄αυτούς τους φόβους, αλλά με την προσπάθεια τους να μιλήσουν για να δείξουν ότι και αυτοί νοιάζονται, μπορούν να έχουν επιτυχία. Δεν πρόκειται για μια συμβουλή απελπισίας: ακόμη κι αν δεν έχουν αυτό ακριβώς που επιθυμούν, οι σοσιαλδημοκράτες θα μπορούσαν, επιλέγοντας τη σωστή στρατηγική, να κάνουν ό,τι καλύτερο μπορούν στο πλαίσιο μιας φριχτής δουλειάς. Ωστόσο, η επιτυχία τους –και η αποτυχία της λαϊκίστικης ριζοσπαστικής Δεξιάς- εξαρτάται τελικά από τόσους πολλούς παράγοντες: μερικοί είναι βαθιά ριζωμένοι και άλλοι είναι ενδεχομενικοί. Μεταξύ των τελευταίων, ο πιο σημαντικός είναι η ικανότητα των δεξιών κομμάτων να έχουν ηγέτες που όχι μόνο είναι τόσο χαρισματικοί ώστε να πείθουν τους ψηφοφόρους, αλλά είναι και σε θέση να διασφαλίζουν ότι οι συνάδελφοι και οι οπαδοί τους είναι αρκετά καλά οργανωμένοι ώστε να επωφελούνται από το χάρισμά τους. Ευτυχώς για την Αριστερά, αυτό δεν συμβαίνει πολύ συχνά. Επιπλέον, υπάρχουν ενδείξεις ότι η γοητεία των λαϊκίστικων δεξιών κομμάτων εξαρτάται, τουλάχιστον εν μέρει, από το γεγονός ότι τα πολιτισμικά, παρά τα οικονομικά, θέματα είναι το πρωταρχικό τους μέλημα. Με δεδομένη την οικονομική κρίση που αντιμετωπίζει σήμερα η Ευρώπη είναι πιθανό ότι η οικονομική ατζέντα θα παραγκωνίσει τα πολιτισμικά θέματα, και, τουλάχιστον για τώρα, θα επιβραδύνει την άνοδο της Ακροδεξιάς στην ήπειρο.

“Οι γυναίκες είναι συνήθως γνωστές για την ελαφρότητά τους, την ανεμελιά τους, το ενδιαφέρον τους για τη μόδα και τα μπιχλιμπίδια…” Λόγος κατεξοχήν φαλλοκρατικός, αλλά επίσης λόγος με κοινή λογική, αφού πολλοί είναι εκείνοι που συμφωνούν! Πολλά είναι, μάλιστα, τα μέλη ή οι συμπαθώντες της άκρας δεξιάς που υιοθετούν αυτού του είδους τις ιδέες. Το ερώτημα λοιπόν που τίθεται ευθύς αμέσως είναι: πώς και γιατί υπάρχουν γυναίκες που προσχωρούν ή ψηφίζουν αυτό το κόμμα;



Η επιλογή αυτή δυσκολεύει περισσότερο τις γυναίκες, απ’ ό,τι ο κόσμος των αρωμάτων. Πολλές είναι εκείνες που διστάζουν. Η επιλογή ενός πολιτικού κόμματος έχει να κάνει και με έναν πραγματικό περίπλου ταυτότητας, ατομικό και ομαδικό. Πώς να αποφασίσετε; Αριστερά ή δεξιά; Το θέμα δεν είναι πλέον εκεί! Μετριοπαθές ή ακραίο; Εξαρτάται από την προσωπικότητα σας…Μας αρέσει το λουλουδάτο άρωμα ή προτιμούμε την ευωδιά του δάσους; Σάνταλο, μόσχο ή μιγκέ; Είμαστε όλο υπεκφυγές… Μήπως κάνουμε το ίδιο και με τα συστατικά των πολιτικών μπουκέτων; Πώς να βρούμε άκρη; Υπάρχουν τόσα…Εξάλλου, η επιλογή αυτή μάς εγγράφει για μεγάλο διάστημα σε μια κατηγορία, σε έναν συγκεκριμένο τύπο. Τον δεχόμαστε; Γυναίκα-γυναίκα; Γυναίκα-παιδί; Η αντανάκλαση της προσωπικότητάς μας εκτίθεται στο άρωμα. Συμβαίνει το ίδιο και στην πολιτική; Επιδεικνύουμε, επιδεικνυόμαστε, προσποιούμαστε ή απλώς είμαστε… Και η κατηγοριοποίηση (Taifel, 1972) υπάρχει, όποια κι αν είναι η τελική επιλογή ενός αρώματος ή ενός κόμματος.


Στην πραγματικότητα, εάν τα μεταμοντέρνα κεκτημένα σε ό, τι αφορά την αρχή της ισότητας ανάμεσα σε άντρες και γυναίκες είναι γενικά αποδεκτά στο επίπεδο των πεποιθήσεων που επιδεικνύονται δημόσια, οι ιδιωτικές πεποιθήσεις παραμένουν ιδιαίτερα εμποτισμένες από το παλιό πολιτισμικό φόντο, στο οποίο η αρσενική κυριαρχία είναι ʺπροφανήςʺ! Απόδειξη, τα πειράματα για την κοινωνική επιρροή που έκανε ο Paicheler, τα οποία ξεκινούν με τον φεμινισμό το 1976, αλλάζουν θέμα το 1985 και υιοθετούν μια αντίθετη άποψη, που γεννιέται από την ίδια την κοινωνική εξέλιξη: τον αντιφεμινισμό και την επιστροφή σε πιο παραδοσιακές αξίες.


Για να καταλάβουμε πώς τοποθετούνται στην κοινωνία οι γυναίκες που ανήκουν στην άκρα δεξιά, πρέπει να αναρωτηθούμε για τη σχέση τους με το εσωτερικό της πολιτικής ομάδας. Γιατί επιλέγουν ένα ʺ άρωμα άκρας δεξιάς;ʺ Βρίσκονται υπό επιρροή; Για να λειτουργήσει η διαδικασία επιρροής, που συνοδεύεται από την προσχώρηση σε μια ομάδα ( Orfali, 2010), χρειάζονται πολλές φάσεις. Από την αρχική αποκάλυψη μέχρι τον τελικό προσηλυτισμό, το άτομο που προσχωρεί βιώνει συγκρούσεις, κυρίως εξαιτίας της αντιπαράθεσης ανάμεσα στα παλιά σχήματα ερμηνείας της κοινωνικής πραγματικότητας (κληροδοτημένα από την εκπαίδευση, το οικογενειακό περιβάλλον, τις ίδιες τις μητέρες…) και στα πιο πρόσφατα γνωστικά σχήματα (κληροδοτημένα από τον μετα-φεμινισμό). Στην προσχώρηση και/ή την ψήφο στην άκρα δεξιά, το βίωμα της μειονότητας διαρθρώνεται αναγκαστικά με εκείνο των κοινωνικών απεικονίσεων και των πρακτικών που ακολουθούν οι γυναίκες ως οπαδοί και ψηφοφόροι. Και ίσως, κάνοντας το βήμα γι’ αυτή την προσχώρηση ή την ψήφο, επιβεβαιώνονται περισσότερο ως γυναίκες, συμμετέχουν στους περιορισμούς και τις αντιφάσεις της εποχής τους κι έχουν το συναίσθημα ότι βρίσκονται σε συμφωνία με την κοινωνική πραγματικότητα της στιγμής.


Εγγράφονται επίσης στην εγκοσμιότητα της ψυχολογίας των μαζών: η επιτυχία του FN στη Γαλλία στηρίχτηκε σε μεγάλο βαθμό, ιδίως σε ό,τι αφορά τις γυναίκες μέλη και ψηφοφόρους, στη χαρισματική μορφή ενός ηγέτη όπως ο Ζαν-Μαρί Λε Πεν. Ο παραλογισμός των μαζών σε σχέση με το χάρισμα του ηγέτη απηχεί λοιπόν τον παραλογισμό των γυναικών… Ο Rouquette (1994), αναπολώντας τους ρόλους του ηγέτη, αναφέρεται στο Mein Kampf: “Στη μεγάλη πλειοψηφία του, ο λαός βρίσκεται σε μια κατάσταση και μια νοοτροπία τόσο θηλυκιά που οι απόψεις του και οι πράξεις του καθορίζονται πολύ περισσότερο από την εντύπωση που προκαλούν στις αισθήσεις παρά από τη σκέψη καθεαυτή”. Συνεχίζει υπό μορφή πιρουέτας και η διατύπωσή του, ενώ είναι εντός παρενθέσεως ή εξαιτίας αυτών των παρενθέσεων, δεν έχει παρά μεγαλύτερη επίδραση:“Ξέραμε ότι το πλήθος ήταν γυναίκα. Να που η γυναίκα γίνεται πλήθος”. Αυτή η διατύπωση παραπέμπει σε πολύ συγκεκριμένες κατηγορίες σχετικά με την προσχώρηση ή την ψήφο των γυναικών στην άκρα δεξιά. Αυτό το κίνημα μηχανεύεται μια αντιστροφή των κανόνων και των αξιών της στιγμής. Όταν συμμετέχουν γυναίκες σ’ αυτή την αντιστροφή, τότε θεωρείται ακόμη πιο επικίνδυνη, καθώς με την παρουσία τους και μόνο μεταμορφώνουν χώρους που ανήκουν στον αντρικό κόσμο της πολιτικής σε ʺχώρους κοινωνικής απώλειαςʺ, επικυρώνοντας στην πραγματικότητα την ιδέα μιας ριζοσπαστικής αλλαγής. Η γυναικεία στράτευση θεωρείται πάντα ως ένα είδος αναχρονισμού. Οι γυναίκες στιγματίζονται περισότερο, όχι μόνο από τους άντρες αλλά και από τις αδελφές τους που τις θεωρούν προδότρες: κατ’ αρχάς σε σχέση με τον αγώνα των γυναικών κι ύστερα σε σχέση με τη γυναικεία ταυτότητα. Αυτό γεννά μια συμπεριφορά οπαδού πιο έντονη στις γυναίκες, που στιγματισμένες από τις ʺομότιμέςʺ τους θέλουν να ξεχωρίσουν από τις αδελφές τους. Διαπιστώνουμε μια διαδικασία ανάλογη στους Εβραίους ή τους προερχόμενους από τις Αντίλες που προσχωρούν στο Μέτωπο: ο στιγματισμός που οφείλεται στο γένος, στη θρησκεία ή στην εθνική προέλευση αναιρείται με την προσχώρηση στο κόμμα που στιγματίζει την ομάδα προέλευσης (Orfali, 2005).


Μια δυσαρμονία που έχει να κάνει με το άτομο και μεταξύ ατόμων γίνεται λοιπόν ευεργετική για την ομάδα, αφού παράγει μια πιο εθελοντική προσχώρηση. Η δυσαρμονία αυτή γεννά μια δυναμική όχι μόνο στους κόλπους της ομάδας, αλλά και στους κόλπους της κοινωνίας. Φαίνεται λοιπόν ότι η μεταμόρφωση της άκρας δεξιάς από ενεργή μειοψηφία σε κοινωνικό κίνημα, εμπνέεται από τις μεταμορφώσεις στις απεικονίσεις της ίδιας της κοινωνίας. Ο μεταμοντερνισμός και ο μεταφεμινισμός ερμηνεύονται εκ νέου σε συνάρτηση με τις κατηγορίες στις οποίες ανήκει κανείς και που έχουν κληροδοτηθεί από το παρελθόν.


Στρατεύονται οι γυναίκες όπως οι άνδρες; Είναι ένα ερώτημα που αξίζει να θέσουμε. Πολλές μελέτες έχουν γίνει για τις στερεότυπες κατηγοριοποιήσεις που έχουν να κάνουν με τη διαφορά των φύλων. Οι McKee και Sherriff (1957) υπογράμμισαν ότι ο ʺτυπικός άντραςʺ χαρακτηρίζεται με όρους δραστηριότητας, ανεξαρτησίας, αντικειμενικότητας, λογικής και ικανότητας, ενώ η ʺτυπική γυναίκαʺ θεωρείται μάλλον παθητική, συγκινησιακή, υποταγμένη και ευαίσθητη σε ό,τι αφορά τις σχέσεις με τον άλλον. Ο ενορχηστρωμένος (αρσενικός) χαρακτήρας αντιτίθεται πάντα στον εκφραστικό (θηλυκό) χαρακτήρα, από τα βάθη του χρόνου, εάν εμπιστευτούμε για άλλη μια φορά την κοινή λογική. Οι Parsons και Bales (1955) έχουν παραθέσει επιχειρήματα γι’ αυτό το θέμα στη μελέτη τους για την οικογένεια και τις διαδικασίες κοινωνικοποίησης και αλληλεπίδρασης. Οι Condry και Condry, απ’ την πλευρά τους, θέτουν ερωτήσεις παρουσιάζοντας φωτογραφίες παιδιών από τα δύο φύλα, που έχουν ορισμένες συμπεριφορές. Οι ερωτηθέντες διαφοροποιούν με μεγάλη σαφήνεια την ίδια έκφραση σε αγόρια και κορίτσια: μια γκρινιάρικη έκφραση περιγράφεται ως ʺθυμόςʺ όταν πρόκειται για αγόρι και ως ʺφόβοςʺ όταν πρόκειται για κορίτσι.


Πέρα από τα στερεότυπα που αποκαλύπτονται σε αυτές τις εμπειρικές μελέτες, πρέπει να αναρωτηθούμε για τη γνωστική δυσαρμονία (Festinger, 1957) που συνοδεύει την επιλογή ενός κόμματος της άκρας δεξιάς. Είναι η παραδοσιακή αντίθεση ανάμεσα στην ομάδα στην οποία ανήκει κάποιος (το φύλο) και στην ομάδα αναφοράς (το πολιτικό κόμμα), που τίθεται όταν αναρωτιόμαστε για την ψήφο και/ή τη γυναικεία στράτευση στην άκρα δεξιά. Επιλέγοντας ένα άρωμα, μια γυναίκα εγγράφει την εικόνα της στο βλέμμα του άλλου. Δίνει ένα οσφρητικό σημάδι ότι ανήκει κάπου που επέλεξε συνειδητά. Η απάντηση παραπέμπει φυσικά σε μια προβληματική για την ταυτότητα που συναινεί σε μια στερεότυπη σκέψη. Η επιλογή ενός αρώματος αποκαλύπτει τη θέλξη, ή την θέλησή της να μην εγγραφεί σε μια μορφή αποπλάνησης. Επιλέγοντας να υποστηρίξει ένα πολιτικό κόμμα, ορίζει μια προτεραιότητα που βρίσκεται σε ασυμφωνία με τους συνήθεις ρόλους που έχουν ανατεθεί στις γυναίκες και κινδυνεύει να βιώσει μια ισχυρή δυσαρμονία σε δυο επίπεδα: ενδο-ατομικό και μεταξύ ατόμων. Εξ ου και ο κίνδυνος στιγματισμού από τους κοντινούς ή τους ομότιμους μέσα στην ομάδα. Εξάλλου, το διάβημα αυτό είναι ακόμη πιο ʺσκανδαλώδεςʺ όταν εγγράφεται a contrario του κλίματος της εποχής. Και η στράτευση ή η ψήφιση της άκρας δεξιάς γίνονται αντιληπτές με αυτόν τον τρόπο, ακόμη κι αν ο ευτελισμός της άκρας δεξιάς βρίσκεται σε εξέλιξη. Ο ευτελισμός αυτός δεν είναι άλλωστε αποτέλεσμα μιας αυξημένης γυναικείας επένδυσης στις τάξεις της άκρας δεξιάς, ιδίως στη Γαλλία; Μια επένδυση που δεν είναι ασφαλώς πολύ ορατή σε ό,τι αφορά τις στατιστικές της γυναικείας ψήφου ή στράτευσης, αλλά που είναι οπωσδήποτε ουσιαστική υπό τη μορφή ʺπεριστασιακών χεριών βοήθειας για τον αγώνα….ʺ. Έτσι, μια νεαρή κοπέλλα εκφράζει τη βαθιά λύπη της που δεν μπορεί να έχει μεγαλύτερη συμμετοχή ως οπαδός:“Θα ήθελα πολύ να κολλάω [αφίσες] και να συμμετέχω περισσότερο, αλλά τ’ αδέλφια μου και ο πατέρας μου μού το απαγορεύουν” (Orfali, 1990).


Ενώ εκθειάζει την επιστροφή των γυναικών στο σπίτι (δηλωμένη ιδεολογία για την εργασία της γυναίκας στο σπίτι που, σύμφωνα με το πρόγραμμα του Εθνικού Μετώπου, θα έπρεπε να αμείβεται), το FN χρησιμοποιεί για στρατηγικούς σκοπούς “γυναικεία εργατικά χέρια” για να επεκταθεί. Η εκλογή της Μαρίν Λε Πεν στην ηγεσία του κόμματος επικυρώνει άλλωστε αυτή τη διαδικασία: το κόμμα γίνεται πιο αξιοπρεπές, μετριοπαθές και αποποιείται την ετικέτα της άκρας δεξιάς.


Η ζωή του οπαδού δεν αφήνει πολύ χώρο για ελαφρότητες και μπιχλιμπίδια…Απαιτεί μια επένδυση σε χρόνο, σε ενέργεια, ακόμη και σε χρήμα, που μπορεί να κάνει ορισμένες ν’ αλλάξουν πορεία. Το στυλ των μειοψηφικών συμπεριφορών αποσκοπεί να ενισχύσει την συνοχή στους κόλπους της ομάδας (συναίσθημα ευεξίας σε ένα κόμμα-οικογένεια, δίκτυο φίλων πιο εκτεταμένο από το περιορισμένο οκογενειακό δίκτυο της εποχής μας, κλπ). Η συμμετοχή γεννά έτσι ένα συναίσθημα ικανοποίησης, ιδίως εάν αξιοποιεί την έμφυλη ατομικότητα του ατόμου. Στην πραγματικότητα, “iπρόκειται για λίγα πράγματα, μερικά τηλεφωνήματα εδώ κι εκεί. Αρκούμαι να δίνω ένα χέρι βοήθειας κατά διαστήματα”, εξηγεί μια οπαδός. “Αξίζει τον κόπο“, λέει μια άλλη, “ακόμη κι αν δεν διαθέτω το χρόνο που θα ήθελα, αλλά ξέρετε πώς είναι, τα παιδιά, ο σύζυγος, η καθημερινότητα!” Η δραστηριότητα της οπαδού μπορεί να βιωθεί ως ενδεχόμενη πηγή γνωστικής δυσαρμονίας, αφού οι γυναίκες αυτές υποχρεούνται να εκπληρώνουν πολλαπλούς ρόλους (συνηθισμένους και παραδοσιακούς), ενσωματώνοντας κάποια ʺδευτρεύοντα καθήκονταʺ στράτευσης στην καθημερινή ζωή τους. Το κάνουν με τη θέλησή τους; Οπωσδήποτε! Συχνά όμως ήρθαν στο κόμμα εξαιτίας της προσχώρησης ενός συζύγου, ενός αδελφού ή ενός πατέρα…Όπως άλλωστε η νέα πρόεδρος του FN, Μαρίν Λε Πεν!


Βιβλιογραφία:

– Condry, J. & Condry, S., 1976, “Sex differences: in the eye of the beholder, Child Development, 47, 812-819.

– Festinger, L., 1957, A theory of Cognitive Dissonance, Evanston, Ill., Row Peterson.

– McKee, J.- P. & Sherriffs, A. C., 1957, “The Differential evaluation of males and females”, Journal of Personality, 25, 356-371.

– Orfali, B., 1990. L’adhésion au Front national, de la minorité active au mouvement social, Paris, Kimé.

– Orfali, B., 2005, Sociologie de l’adhésion –rêver, militer, changer le monde, Paris, Zagros.

– Orfali, B. 2006, Extreme Right Movements: Why do they Reemerge, Why do they Get Banalised ?”, Theory & Psychology, n°6, pp. 715-736.

– Orfali, B., 2010, L’adhésion –s’engager, militer, rêver, Bruxelles, de Boeck.

– Paicheler, G., 1985, Psychologie des influences sociales, Paris, Neuchâtel, Delachaux & Nieslté.

– Parsons, T. & Bales, R. F., 1955, Family, Socialization and Interaction Processes, New York, Free Press.

– Rouquette, M.- L., Sur la connaissance des masses, Grenoble, PUG, 1994.

– Tajfel, H. 1972, “La catégorisation sociale”, in S. Moscovici (Ed.), Introduction à la psychologie sociale, Paris, Larousse, 1, 272-301.

Η Βασιλική Γεωργιάδου αναλύει τις ιστορικο-πολιτικές καταβολές του ακροδεξιού φαινομένου στην Ευρώπη και μέσω αυτών προσπαθεί να διαφωτίσει τις πρακτικές της εξτρεμιστικής ακροδεξιάς βίας, την εργαλειοποίηση του μεταναστευτικού ζητήματος από τον ακροδεξιό λόγο και το πώς προσπαθεί να επωφεληθεί από την γενικευμένη λαϊκή δυσαρέσκεια που επικρατεί σε συνθήκες οικονομικής κρίσης. Σχετικά με το φαινομενικά αντιφατικό ιδεολογικο-πολιτικό της πλαίσιο, η κ. Γεωργιάδου υποστηρίζει ότι η «ακροδεξιά δεν μεταβάλλει τις θέσεις της μόνο όταν συγκυριακά κάτι τέτοιο της είναι πολιτικά ή εκλογικά ωφέλιμο. Αυτή η στάση αποτελεί, αντιθέτως, ένα δομικό της στοιχείο: οι αντιφάσεις την συγκροτούν».


Ζ.Σ.: Σχετικά με τα πρόσφατες επιθέσεις στην Νορβηγία, οι απόψεις συγκλίνουν ότι είναι απαραίτητη η επανεξέταση του φαινομένου της άκρας δεξιάς. Πώς κρίνετε το γεγονός ότι οι επιθέσεις συνέβησαν σε μια από τις πιο ανεκτικές κοινωνίες της Ευρώπης;


Βασιλική Γεωργιάδου: Η Νορβηγία είναι, σίγουρα, μια ανοικτή και ανεκτική κοινωνία. Δεν ασπάζομαι την γνώμη πως ο Anders Behring Breivik ήταν, απλώς, ένας ψυχικά άρρωστος άνθρωπος. Οι πράξεις του φανερώνουν ένα άτομο φανατικό, έναν φανατικό εξτρεμιστή θα έλεγα, που έκανε χρήση βίας στις πιο ακραίες εκδοχές της – προέβη σε μια μαζική δολοφονία νέων ανθρώπων ακολουθώντας μια προσχεδιασμένη στρατηγική. Ο Breivik είχε μια κατασκευασμένη εικόνα του Eχθρού, ο οποίος δεν απειλούσε μόνο την χώρα του αλλά και όλο τον δυτικό κόσμο· καθώς ο εχθρός αυτός ήταν το Ισλάμ, ο Breivik εφάρμοσε μια στρατηγική εξολόθρευσης όχι του Εχθρού απευθείας, αλλά εκείνων που επέτρεπαν στον Εχθρό να ζει και να κινείται ελεύθερα στη Νορβηγία. Τιμώρησε εκείνους που ήταν ανεκτικοί απέναντι στον Εχθρό και αυτοί δεν ήταν (είναι) άλλοι από τα μέλη και τα στελέχη του Εργατικού Κόμματος στη χώρα του, εναντίον των οποίων στράφηκε με την αποτρόπαια και φριχτή πράξη του.


Ζ.Σ.: Συχνά, κάνετε λόγο για τα τρία κύματα/περιόδους της άκρας δεξιάς. Αυτός ο διαχωρισμός αφορά συνολικά την ακροδεξιά ή αναφέρεστε σε μια ξεχωριστή ευρωπαϊκή της διάσταση;


Βασιλική Γεωργιάδου: Στο πεδίο της θεωρίας για το ακροδεξιό φαινόμενο, τα 3 κύματα είναι πολύ σημαντικά. Κάτι που μας απασχολεί πολύ και σε σχέση με τα κύματα ένα προς ένα αλλά και με το ίδιο το φαινόμενο ως συνολική πραγματικότητα είναι αν, τελικά, η άκρα δεξιά αποτελεί ένα δημιούργημα του μεταπολεμικού κόσμου ή εάν οι ρίζες της, οι ιδεολογικές και οι αξιακές της παρακαταθήκες βρίσκονται χρονικά πιο πίσω και μπορεί κάποιος να τις ανασύρει από το παρελθόν του ολοκληρωτισμού και του ιστορικού φασισμού. Στο πρώτο κύμα της άκρας δεξιάς εντοπίζεται το Ιταλικό Κοινωνικό Κίνημα (MSI) που δημιουργείται μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και ακολουθεί η δημιουργία αντίστοιχων κομματικών οργανώσεων στην Αυστρία, τη Γερμανία, τη Γαλλία, τις Σκανδιναβικές χώρες. Το ερώτημα είναι, λοιπόν, αν τελικά η άκρα δεξιά είναι ένα δημιούργημα της νέας μεταπολεμικής εποχής, ή αν αποτελεί συνέχεια του φασισμού σε επίπεδο, τουλάχιστον, ιδεών και αρχών. Επιπλέον, μας απασχολεί αν το δεύτερο κύμα της ακροδεξιάς, που εμφανίζεται κατά την διάρκεια του μετα-βιομηχανισμού/μετα-υλισμού, αποτελεί συνέχεια του πρώτου κύματος, κατά πόσο δανείζεται στοιχεία από αυτό ή εάν είναι ένα ριζικά καινούριο φαινόμενο, όπως επίσης μας ενδιαφέρει να διαπιστώσουμε αν το τρίτο κύμα της άκρας δεξιάς έχει εκλεκτικές συγγένειες με τα προηγούμενα δύο, και τι είδους συγγένειες ακριβώς είναι αυτές.


Η έρευνα και η επιστημονική βιβλιογραφία υποστηρίζει πως η άκρα δεξιά είναι ένα μεταπολεμικό δημιούργημα. Ακόμη κι αν θεωρήσουμε (και όντως πρέπει να το κάνουμε αυτό) πως κάποιες εκδοχές της είναι νεοφασιστικές, τα ακροδεξιά μορφώματα –οργανώσεις και κόμματα- δημιουργούνται μέσα στην μεταπολεμική πραγματικότητα. Θα ήμασταν, ωστόσο, τυφλοί αν δεν διακρίναμε τις υπάρχουσες εκλεκτικές συγγένειες με τις λεγόμενες «κουλτούρες του αντι-διαφωτισμού» (βλ. επ’αυτού το έργο του Pierre Milza και του Zeev Sternhell): η ακροδεξιά είναι εθνικιστική, αντι-πλουραλιστική, αντι-οικουμενική, αντι-φιλελεύθερη. Όλες αυτές είναι αρχές εναντιωματικές στα προτάγματα του διαφωτισμού και είναι αυτές που συγκροτούν τον ιδεολογικό κορμό της ακροδεξιάς. Κι αν στο πρώτο κύμα της άκρας δεξιάς οι εκλεκτικές συγγένειες με τις κουλτούρες αυτές είναι προφανείς, με το δεύτερο κύμα δεν συμβαίνει κάτι τέτοιο. Αυτό δείχνει καταρχάς ότι συνιστά ένα παντελώς καινούργιο μόρφωμα. Δείτε το παράδειγμα του Κόμματος της Προόδου (Fremskridtspartiet) στην Δανία. Ωστόσο, ενώ αρχικά η ίδρυση αυτού του κόμματος είχε όλα τα χαρακτηριστικά μιας πανετελώς νέας πραγματικότητας, στη συνέχεια αναδείχθηκαν οι εκλεκτικές συγγένειές του με το παρελθόν (υιοθέτησε μια ακραία αντι-μεταναστευτική ρητορική και πολιτική, από αντι-κρατικό εξελίχθηκε σε θειασώτη του κοινωνικού κράτους, αν και μόνο για τους γηγενείς Δανούς, θέτοντας στο στόχαστρο την αρχή της ισότητας, κοκ). Με τις παρατηρήσεις μου αυτές θέλω να πω ότι η άκρα δεξιά έχει μια κυματοειδή ανάπτυξη και τα κύματα παρουσιάζουν διαφορές μεταξύ τους, όμως υπάρχουν και συγκλίσεις, συνέχειες από το ένα κύμα στο άλλο, εκλεκτικές συγγένειες.


Ζ.Σ.: Νομίζετε πως οι αυξανόμενες πρακτικές ακροδεξιάς βίας στην Ελλάδα έχουν κοινά χαρακτηριστικά με αυτές άλλων ευρωπαϊκών χωρών; Κι αν υπάρχουν ποιες είναι οι ιδιαιτερότητες της Χρυσής Αυγής, για παράδειγμα;


Βασιλική Γεωργιάδου: Η Χρυσή Αυγή είναι δικτυωμένη με το Γερμανικό NPD (Εθνικοδημοκρατικό Κόμμα Γερμανίας), το βασικό και πιο παλιό κόμμα της άκρας δεξιάς στην Γερμανία. Η ακροδεξιά, γενικότερα -και η ελληνική- είναι δικτυωμένη σε Ευρωπαϊκό επίπεδο. Έχει συμμάχους, έχει εταίρους. Συνολικά, τα κόμματα της άκρας δεξιάς συγκροτούν πλέον μια κομματική οικογένεια. H κομματική οικογένεια της άκρας δεξιάς χαρακτηρίζεται από ένα corpus ιδεών που πλέον χαρακτηρίζει κόμματα που πορεύονται μια κοινή πορεία από την δεκαετία του 1950. Tο χρονικό βάθος είναι αρκετό, προκειμένου να διαπιστώσουμε πόσο συγκυριακές ή πόσο δομικές είναι αυτές οι συγκλίσεις. Οι οργανώσεις της ελληνικής ακροδεξιάς είναι κομμάτι αυτής της οικογένειας.


Γυρνώντας πίσω στο ερώτημά σας σχετικά με την Χρυσή Αυγή, αξίζει να σημειωθεί η ρήξη που υπήρξε με το γερμανικό ΝPD, λόγω της οικονομικής κρίσης που βιώνουμε στην Ελλάδα. Το NPD ήταν εντελώς αντίθετο σε ό,τι παρασχέθηκε στην Ελλάδα (μιας και η Γερμανία είχε σημαντική συμβολή στην συγκρότηση αυτών των πρωτοβουλιών και των χρηματοδοτικών πακέτων βοήθειας) χρησιμοποιώντας ακραίους χαρακτηρισμούς και αναπαράγοντας όλα τα στερεότυπα των γερμανικών ταμπλόιντ (π.χ. της εφημερίδας Bild) για την Ελλάδα, πράγμα που ενόχλησε την Χρυσή Αυγή και, ως αποτέλεσμα ήταν να επέλθει ένα ρήγμα στην σχέση τους. Η προσπάθεια επανασυγκόλλησης των δεσμών τους έγινε με αφορμή το εκλογικό αποτέλεσμα στις περασμένες δημοτικές εκλογές στην Αθήνα, όπου στην επίσημη εφημερίδα του NPD καταχωρήθηκε δημοσίευση της Χρυσής Αυγής που ανακοίνωνε εγκωμιαστικά αυτή την εκλογική επιτυχία.


Ζ.Σ.: Στο βιβλίο σας «Η Άκρα Δεξιά και οι συνέπειες της συναίνεσης» αναφέρετε πως το ακροδεξιό κράμα είναι αντιφατικό, εξεταζόμενο όχι μόνο από την πλευρά της ιστορικο-πολιτικής του εξέλιξης κατά την διάρκεια της μεταπολεμικής εποχής αλλά και ως προς τα ιδεολογικο-πολιτικά χαρακτηριστικά που αναδεικνύει στις επιμέρους συγκυρίες της συνολικής του διαδρομής. Μπορείτε να αναλύσετε αυτές τις αντιφάσεις, εν συντομία;


Βασιλική Γεωργιάδου: Αναμφισβήτητα, ο οπορτουνισμός είναι αναπόσπαστο κομμάτι της πολιτικής. Η ακροδεξιά, όμως, δεν μεταβάλλει τις θέσεις της μόνο όταν συγκυριακά κάτι τέτοιο της είναι πολιτικά ή εκλογικά ωφέλιμο. Αυτή η στάση αποτελεί, αντιθέτως, ένα δομικό της στοιχείο: οι αντιφάσεις την συγκροτούν.


Για παράδειγμα, το πρώτο κόμμα του ακροδεξιού χώρου που δημιουργείται μεταπολεμικά είναι το Ιταλικό Κοινωνικό Κίνημα (Movimento Sociale Italiano–MSI). Το κόμμα αυτό, το 1946, επιδίωκε την πολιτική ένταση αλλά, ταυτοχρόνως, επιζητούσε και την πολιτική του ενσωμάτωση στο ιταλικό πολιτικό σύστημα. Συγκεκριμένα, υιοθετούσε μια στάση εξτρεμιστική, συμμετέχοντας ή διοργανώνοντας ακτιβιστικές πρωτοβουλίες που εμπεριείχαν το στοιχείο της βίας. Άρα, από τη μια μεριά ήταν ένας παράγοντας αποσταθεροποίησης της δημοκρατίας, αλλά, από την άλλη, εξέφραζε και την υποστήριξή του απέναντι στους Χριστιανοδημοκράτες, επιδιώκοντας μάλιστα (αν και ματαίως) να συγκυβερνήσει με τις δυνάμεις της Ιταλικής Δεξιάς. Συνολικός του στόχος ήταν η συμμετοχή του στην διακυβέρνηση, ενώ παράλληλα αποδυνάμωνε το πολιτικό σύστημα με τη δράση του. Αυτή η αντίφαση είναι καταστατική, η ακροδεξιά συγκροτείται μέσω αυτής. Δεν πρόκειται μόνο για ένα θέμα οπορτουνισμού. Είναι ένας τρόπος να υπάρχει η ακροδεξιά ως κομματικό και οργανωτικό μόρφωμα και, βεβαίως, ως ιδεολογικός χώρος. Αυτό το παρατηρούμε και στην Ελλάδα, όπου η ακροδεξιά υιοθετεί μία στρατηγική, που ο Δημήτρης Ψαρράς στο βιβλίο του “Το κρυφό χέρι του Καρατζαφέρη”, ονομάζει, στρατηγική «του δούρειου ίππου». Δηλαδή, η ακροδεξιά συγκροτείται στη βάση ιδεολογικών αρχών και ακραίων αντιλήψεων, τις οποίες επιθυμεί να συγκαλύψει μεν (να καμουφλάρει), αλλά όχι και να εγκαταλείψει. Μια τέτοια τοποθέτηση αποτελεί πολιτική αλλά και εκλογική τεχνική της ακροδεξιάς.


Ζ.Σ.: Πιστεύετε πως υπάρχει μία άμεση σύνδεση της ανόδου της ελληνικής ακροδεξιάς με την κυριαρχία των Μ.Μ.Ε. στην δημόσια σφαίρα;


Βασιλική Γεωργιάδου: Η ακροδεξιά χρησιμοποιεί έντονα τα νέα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και έχει κατορθώσει να έχει ισχυρή παρουσία σε αυτά. Το Διαδίκτυο από την αρχή ήταν μέσο αφανούς συγκρότησής της. Η ακροδεξιά δεν είναι ευπρόσδεκτη σε αρκετά κοινωνικά και πολιτικά συστήματα, το ίδιο όπως και στα επικοινωνιακά περιβάλλοντά τους, πράγμα το οποίο βεβαίως καταγγέλλεται από την ίδια, μιας και θεωρεί ότι έτσι στιγματίζεται πολιτικά.


Η ακροδεξιά, δια μέσου προπάντων της πολιτικής ελίτ και των ηγετών της, προβάλλεται, κατά την γνώμη μου, δυσανάλογα από τα μίντια, και σίγουρα πολύ περισσότερο από το αναμενόμενο και το κοινωνικώς ανεκτό, θα πρόσθετα. Βεβαίως, η εμφάνιση της ακροδεξιάς στα μίντια είναι ανάλογη με το πόσο θεωρείται επίκαιρη την δεδομένη στιγμή. Υπάρχουν έρευνες του Πανεπιστημίου Αθηνών για τα δελτία ειδήσεων στις οποίες έχει γίνει καταγραφή, όσον αφορά τα πρόσωπα που εμφανίζονται στα δελτία ειδήσεων, τον χρόνο που δίνεται σε κάθε πρόσωπο κ.ο.κ., που με είχαν αφήσει έκπληκτη σχετικά με τον χρόνο προβολής συγκεκριμένων προσώπων. Αυτό, βέβαια, δεν αποτελεί μια ελληνική ιδιαιτερότητα, το ίδιο συνέβη στην Ολλανδία (Pim Fortuyn), στην Αυστρία (Jörg Haider), και σε άλλες χώρες, στις οποίες οι αρχηγοί της άκρας δεξιάς γνώριζαν πώς να κάνουν αισθητή και να επιβάλλουν την παρουσία τους στα μίντια.


Αρκετοί ηγέτες της ακροδεξιάς μπορούν και διαχειρίζονται πολύ καλά το ραδιοτηλεοπτικό τοπίο. Το τοπίο αυτό, και ιδίως η τηλεόραση, απαιτεί τη γνώση μιας συγκεκριμένης τεχνικής, την οποία κατέχουν αρκετοί ακροδεξιοί ηγέτες, πόσο μάλλον που κάποιοι από αυτούς έχουν προέλθει από τον χώρο των Μέσων Ενημέρωσης.


Ζ.Σ.: Η δυσπιστία στους πολιτικούς θεσμούς σε συνδυασμό με την υπάρχουσα οικονομική κρίση πιστεύετε πως διευρύνει την επιρροή της ακροδεξιάς και ,αν ναι, πώς την αποτιμάτε;


Βασιλική Γεωργιάδου: Σε περιόδους κρίσεις ενισχύεται η στάση της πολιτικής διαμαρτυρίας που καταφέρνει να εργαλειοποιεί η ακροδεξιά. Δηλαδή, η άκρα δεξιά γνωρίζει τον τρόπο για να στρέφεται σε εκείνο το κομμάτι του εκλογικού σώματος στο οποίο υπάρχει πολιτική δυσαρέσκεια και πολιτική διαμαρτυρία, να ενισχύει και να επαυξάνει τη διάθεση αυτή. Την δεκαετία του 1990 και του 2000 εργαλοποιήθηκε η γενικότερη δυσαρέσκεια για την αύξηση της μετανάστευσης, ενώ τώρα που οι συνθήκες οικονομικής κρίσης δημιουργούν κοινωνική ανέχεια και ανασφάλεια ενισχύεται η εναντίωση στην παγκοσμιοποίηση, τις τράπεζες, τους πλούσιους, τις επιχειρήσεις. Κάθε φορά, η ακροδεξιά κερδίζει εκλογικά όταν γίνεται συλλέκτης αυτής της διαμαρτυρίας. Απέναντι στους διαμαρτυρόμενους δεν προσφέρει πρόταση πολιτικής αλλά ένα είδος δικαίωσής τους και ανακούφισης ότι δηλαδή είναι εύλογοι οι λόγοι δυσαρέσκειας τους. Η ακροδεξιά δικαιώνει, με άλλα λόγια, την πολιτική διαμαρτυρία. Συνήθως, τα υπόλοιπα κόμματα της κεντρικής πολιτικής σκηνής προσπαθούν να απαντήσουν με πολιτικές προτάσεις στα αισθήματα και τις καταστάσεις της διαμαρτυρίας. Η ακροδεξιά, από την άλλη, έχει ως στρατηγικό στόχο να θεμελιώσει αυτά τα αισθήματα δυσαρέσκειας.


Ζ.Σ.: Αναφορικά με το νομοσχέδιο για την «καταπολέμηση μορφών ρατσισμού και ξενοφοβίας» υπήρξαν έντονες κοινωνικές αντιδράσεις. Κατά την γνώμη σας, είναι άλλη μία περίπτωση της αυξημένης απήχησης των ακροδεξιών ιδεών σε όλα τα κοινωνικά στρώματα;


Βασιλική Γεωργιάδου: Οι αντιδράσεις ήρθαν από τον χώρο της ακροδεξιάς που θεωρεί ότι ποινικοποιείται ο λόγος του χώρου αυτού, αλλά και από έναν φιλελεύθερο χώρο -από το πολιτικά αντίπαλο στρατόπεδο, δηλαδή- που θεωρεί πως δεν πρέπει να υπάρχουν περιορισμοί στην δια του λόγου έκφραση, αλλά μόνο στην πολιτική δράση όταν αυτή κινείται εκτός νόμου. Ο λόγος, σύμφωνα με αυτή την αντίληψη, δεν παράγει από μόνος του πρακτικά αποτελέσματα και πρέπει να είναι απόλυτα ελεύθερος, εφόσον παραμένει λόγος/άποψη και δεν κινείται προς μια κατεύθυνση κινητοποίησης ή και συντονισμού άλλων για δράση.


Εγώ είμαι πιο αυστηρή στο συγκεκριμένο θέμα. Ο λόγος δεν είναι λόγια. Είναι ένα πολύ δυνατό εργαλείο και, άρα, η δημοκρατία θα πρέπει να θέτει κάποια όρια και στην έκφραση του λόγου. Θεωρώ πως είναι θεμιτό και δημοκρατικό να υπάρχουν κάποια όρια και στην λεκτική έκφραση. Αισθάνομαι, δυσάρεστα να πρέπει, από την σκοπιά του διαφωτισμού, να υπερασπιστώ τα δικαιώματα των αντι-διαφωτιστών. Πιο απλά, ο εκφορέας του ρατσιστικού ή του αντισημιτικού λόγου δεν επιθυμώ να είναι ασύδοτος. Και ως άκουσμα κάποιες εκδοχές λόγου για κάποιους ανθρώπους (που υπήρξαν, π.χ., θύματα φυλετικής βίας, κ.λπ.) είναι πολύ επώδυνες. Σε πολλές χώρες υπάρχουν κάποιοι σχετικοί περιορισμοί, όπως στην Αυστρία που υπήρξαν συνέπειες για τοn Jörg Haider, όταν αυτός χαρακτήρισε δια του λόγου και αναφέρθηκε με τρόπο εγκωμιαστικό στην πολιτική των Ναζί για την εργασία. Υπό αυτή την έννοια, εγώ βλέπω θετικά τη δημιουργία του νομοθετικού πλαισίου που βάζει κάποια όρια στην ελευθερία του λόγου.


Συμπληρωματικά προς τα παραπάνω, θέλω να σημειώσω ότι η ακροδεξιά δεν κατασκευάζει ex nihilo (εκ του μηδενός) την ξενοφοβία. Η ξενοφοβία και ο ρατσισμός, αυτές οι ισχυρές προκαταλήψεις, όπως και η εναντίωση απέναντι στο διαφορετικό, υπάρχουν στον άνθρωπο και μπορούν να αποτυπωθούν με έναν μετρήσιμο τρόπο. Άρα δεν έρχεται η ακροδεξιά να εκπονήσει τις προκαταλήψεις, αλλά, βεβαίως, οικοδομεί πάνω σ’ αυτές. Η ξενοφοβία είναι ένα βασικό μοτίβο του ακροδεξιού λόγου. Η εναντίωση στον ξένο δεν είναι ένα συμπληρωματικό στοιχείο μιας τοποθέτησης αλλά ένα κεντρικό στοιχείο του λόγου και των ιδεών της ακροδεξιάς.


Ζ.Σ.: Ποιες αντι-ρατσιστικές στρατηγικές θα προτείνατε τόσο σε νομοθετικό επίπεδο αλλά και ως γενικότερες κοινωνικές δράσεις ;


Βασιλική Γεωργιάδου: Οπωσδήποτε, υπήρξε μια λανθασμένη αντιμετώπιση, ή καλύτερα παράλειψη, σε σχέση με το ζήτημα της μετανάστευσης. Στην πραγματικότητα, για πάρα πολλά χρόνια, δεν είχαμε καμία μεταναστευτική πολιτική και δεν νομίζω, ακόμη και τώρα, να έχουμε μια συγκροτημένη μεταναστευτική πολιτική. Δεν είναι, λόγου χάρη, η έντονη παρουσία των μεταναστών στο κέντρο της Αθήνας που δημιουργεί την ακροδεξιά αλλά της δίνει επιχειρήματα, προκειμένου να προσελκύσει το εκλογικό της κοινό που νιώθει φόβο, απειλή και δυσαρέσκεια εξαιτίας της άναρχης παρουσίας τους σε ορισμένα σημεία του κέντρου της πόλης.


Είναι αναγκαίο να ρυθμιστούν ζητήματα, όπως για παράδειγμα το γεγονός πως υπάρχουν άνθρωποι που ζουν στην χώρα μας εδώ και δεκαετίες και είναι ακόμα σε συνθήκες ξενότητας, ενώ θέλουν να πολιτογραφηθούν. Η διαδικασία αυτή, όμως, προχωράει με πολύ αργούς ρυθμούς. Επιπλέον, για τους αιτούντες άσυλο -μια διαδικασία όπου οι υποθέσεις λιμνάζουν- είναι απαραίτητη η ταχύτατη διεκπεραίωση των ζητημάτων με έναν δίκαιο τρόπο, έτσι ώστε όσοι πρέπει να πάρουν το άσυλο να το πάρουν για να γίνουν κομμάτι της κοινωνίας και να ενσωματωθούν σε αυτήν.


Όλα τα κόμματα του κοινοβουλευτικού τόξου πρέπει απενοχοποιημένα να εξετάσουν αυτά τα ζητήματα. Το πρόβλημα πρέπει να αντιμετωπιστεί έτσι ώστε να υπάρχει και η δυνατότητα ενσωμάτωσης των μεταναστών που εργάζονται στη χώρα και έχουν επιλέξει να ζήσουν εδώ. Εν συνεχεία, στα σχολεία, στα οποία υπάρχει υψηλός αριθμός μεταναστών, είναι απαραίτητη η ανάληψη πρωτοβουλιών για τη φροντίδα αυτών των μαθητών (ενισχυτική διδασκαλία κ.ο.κ.) έτσι ώστε οι μετανάστες στην εκπαίδευση να μην αποτελέσουν άλλοθι για την δημιουργία μιας νέας ξενοφοβίας. Οι εκπαιδευτικές πολιτικές είναι αναπόσπαστο τμήμα της μεταναστευτικής πολιτικής.

———

Η Βασιλική Γεωργιάδου μίλησε στη Ζωή Σαββοπούλου τον Νοέμβριο του 2011.

Ο Δημήτρης Χριστόπουλος μιλά για τις ευρωπαϊκές πολιτικές των ακροδεξιών κινημάτων, εστιάζοντας στο πώς ο εξτρεμιστικός λόγος έχει εκμεταλλευτεί το ζήτημα της μετανάστευσης, ειδικά στο πλαίσιο της σημερινής οικονομικής κρίσης. Υποστηρίζει ότι η μοναδική μακρόπνοη και αποτελεσματική αντιρατσιστική πολιτική είναι «η πολιτική της αναδιανομής του εισοδήματος, η πολιτική πρόνοιας, που θα έχει στόχο την ενίσχυση της κοινωνικής ασφάλειας των ανθρώπων. Όταν οι άνθρωποι φοβούνται και αισθάνονται ανασφαλείς, τότε, επηρεάζονται εύκολα από κάποιον που τους λέει ότι για όλα αυτά ευθύνη έχουν οι φτωχοί, άνεργοι μετανάστες».


Ζ.Σ.: Πιστεύετε πως οι πρόσφατες επιθέσεις στην Νορβηγία πρέπει να μας ωθήσουν να επανεξετάσουμε το φαινόμενο της άκρας δεξιάς στην Ευρώπη, δεδομένου πως συνέβησαν σε μια από τις πιο ανεκτικές χώρες της Ευρώπης;


Δημήτρης Χριστόπουλος: Σε ό,τι αφορά εμένα αλλά και ένα σημαντικό τμήμα ακτιβιστών και διανοούμενων, η μελέτη του ακροδεξιού φαινομένου στην Ευρώπη και η επαγρύπνηση απέναντι σε εκδηλώσεις βίαιας συμπεριφοράς είναι κάτι το οποίο δεν ξεκινάει από την Νορβηγία. Έχει μία πρόσκαιρη κατάληξη στην Νορβηγία γιατί είναι βέβαιο ότι στο μέλλον θα έχουμε ξανά τέτοιου είδους περιστατικά. Μπορεί να μην είναι τόσο έντονα και ακραία όσο της Νορβηγίας αλλά είναι βέβαιο ότι αυτή την στιγμή η ακροδεξιά βία στην Ευρώπη, εξαιτίας της οικονομικής ύφεσης που υπάρχει, ενισχύεται. Άρα, δεν πρέπει να μας προκαλεί καμία έκπληξη το γεγονός ότι ένα μεγάλο τμήμα της ακροδεξιάς και οι εξωσυστημικές εκδοχές του ακροδεξιού λόγου ρέπουν ολοένα και περισσότερο με συστηματικό τρόπο στην βία. Θα έλεγα μάλιστα ότι για ένα κομμάτι αυτού του πολιτικού χώρου η βία είναι και το μόνο εργαλείο πολιτικής έκφρασης, είναι το μόνο θεαματικό εργαλείο που έλκει.


Z.Σ.: Θα λέγατε πως υπάρχει μια ξεχωριστή ευρωπαϊκή διάσταση της ακροδεξιάς, τόσο από ιδεολογική απήχηση αλλά και σε οργανωτικό επίπεδο;


Δημήτρης Χριστόπουλος: Καταρχήν, η ευρωπαϊκή ακροδεξιά έχει κοινές καταβολές και ρίζες, οι οποίες τοποθετούνται, τουλάχιστον σε μια μεσοπρόθεσμη ιστορική προοπτική, στην άνοδο των φασιστικών και ναζιστικών κινημάτων του Μεσοπολέμου. Συγκεκριμένα, η ευρωπαϊκή ακροδεξιά είναι άμεσα συνδεδεμένη με τις πιο ακραίες εκδοχές που έχει λάβει ιστορικά ο εθνικιστικός λόγος στην γενέτειρά του, δηλαδή στην Ευρώπη. Η πορεία της συγκρότησης και της επανασύστασης του ακροδεξιού λόγου περνά, κυρίως επί των ημερών μας, από μια νέα εκδοχή, η οποία σχετίζεται με το μεταναστευτικό.


Υπό αυτή την έννοια, ο ευρωπαϊκός ακροδεξιός λόγος έχει μια κοινότητα καταβολών στον τύπο του ευρωπαϊκού έθνους αλλά έχει και μια κοινότητα αναφορών στο γεγονός ότι επί των ημερών μας, από το τέλος του Ψυχρού Πολέμου και ύστερα, η Ευρώπη αποτελεί έναν από τους πιο εντατικούς μεταναστευτικούς προορισμούς. Αυτό καθιστά ιδιαίτερο τον ακροδεξιό λόγο στην Ευρώπη αλλά όχι ασύγκριτο. Αυτά που υποστηρίζει η ακροδεξιά στην Ευρώπη είναι συσχετίσιμα και συγκρίσιμα με αυτά της Αμερικής. Ωστόσο, νομίζω πως η τυπολογία του ακροδεξιού φαινομένου στην Ευρώπη έχει ως βασικές αναφορές την ιστορία, το έθνος και την συγκυρία της μετανάστευσης.


Ζ.Σ.: Μπορούμε να μιλήσουμε για δύο πρόσωπα της ευρωπαϊκής ακροδεξιάς; Το ένα ενταγμένο στο δημοκρατικό κοινοβουλευτικό σύστημα και το άλλο της ιδεολογικής βίας και του εξτρεμισμού. Υπάρχει κάτι που να συνδέει αυτά τα δύο πρόσωπα;


Δημήτρης Χριστόπουλος: Είναι βέβαιο ότι υπάρχουν δύο πρόσωπα. Υπάρχει από τη μία η συστημική ακροδεξιά η οποία δεν αποδέχεται τον χαρακτηρισμό ακροδεξιά, για παράδειγμα το ΛΑ.Ο.Σ. (Λαϊκός Ορθόδοξος Συναγερμός) και υπάρχει και η εξωσυστημική εκδοχή. Με αυτή την έννοια, η ακροδεξιά δεν διαφοροποιείται όσον αφορά την χωρογράφηση της από την Αριστερά και την ακροαριστερά, καθώς υπάρχουν τμήματα της Αριστεράς τα οποία είναι συστημικά, ρεφορμιστικά και άλλα τα οποία είναι εξωσυστημικά, επαναστατικά και βίαια. Άρα αυτή η τυπολογία που προτείνετε αφορά και την ακροδεξιά.


Η σχέση μεταξύ τους είναι σχέση ανταγωνισμού αλλά και σχέση συγκοινωνούντων δοχείων. Ανταγωνισμού διότι το κάθε πολιτικό μόρφωμα, και κυρίως ένα τέτοιο πολιτικό μόρφωμα που τοποθετείται με έναν τόσο ακραίο και αγοραίο τρόπο όσο οι εξωσυστημικές εκδοχές του ακροδεξιού λόγου, διεκδικεί για τον εαυτό του μια αντίληψη πρωτοπορίας, μια αντίληψη διεστραμμένης αίσθησης καθήκοντος. Μια τέτοια πολιτική ιδεολογία, εκ των πραγμάτων, δεν ανέχεται κανέναν άλλον. Για παράδειγμα, τα μέλη της Χρυσής Αυγής του παρελθόντος (Χρυσή Αυγή) θεωρούν πως τα τωρινά δεν είναι τόσο ακραία όσο ήταν κάποτε. Η σχέση συγκοινωνούντων δοχείων έγκειται πως σε συνθήκες κρίσης οι ψηφοφόροι του ενός μεταφέρονται στην εκλογική πελατεία του άλλου, και αντίστροφα. Παράδειγμα τα υψηλά ποσοστά που κέρδισε η Χρυσή Αυγή στις περσινές δημοτικές εκλογές στον Δήμο Αθηναίων που προέρχονται κατά κύριο λόγο από την εκλογική δεξαμενή του ΛΑ.Ο.Σ.


Ζ.Σ.: Ποιά είναι η άποψη σας για τις τακτικές και τις στρατηγικές που ακολουθούν οι προοδευτικές δυνάμεις ενάντια στην άνοδο της ακροδεξιάς στην Ευρώπη;


Δημήτρης Χριστόπουλος: Το βασικό πρόβλημα που υπάρχει με την αντιμετώπιση της ακροδεξιάς είναι, αυτή τη στιγμή, το γεγονός ότι οι βασικές παραδοχές που προτάσσει το συστημικό τμήμα της για την αντιμετώπιση του ζητήματος της μετανάστευσης είναι παραδοχές τις οποίες ενστερνίζεται, χωρίς να θέλει να το παραδεχτεί δημοσίως, ο πολιτικός λόγος των κεντροδεξιών έως και κεντροαριστερών κομμάτων. Αναφέρομαι αναλυτικότερα, στη φοβία απέναντι στους μετανάστες, στην αμηχανία απέναντι στα ζητήματα ενσωμάτωσης, στην αντίληψη πως υπάρχει ένας μεταναστευτικός πληθυσμός που είναι νόμιμος και χρήσιμος και ένας άλλος που είναι παράνομος και άχρηστος. Όλες αυτές οι παραδοχές είναι κοινές με κάποιες από τις ακροδεξιές προσεγγίσεις του ζητήματος.


Η ακροδεξιά, όμως, έχει το συγκριτικό πλεονέκτημα πως εκφράζεται πιο ξεκάθαρα, με πάθος και όραμα, σε σχέση με τον αποστεωμένο εργαλειακό λόγο της ευρωπαϊκής σοσιαλοδημοκρατίας και της κεντροδεξιάς, η οποία, επί των ημερών μας, δεν εμπνέει κανέναν. Και ακριβώς επειδή αυτός ο λόγος διέπεται από μια συστολή σε ότι αφορά τα περιοριστικά μέτρα ή τις πολιτικές βίας που μπορεί να χαράξει απέναντι στους μετανάστες, δεν είναι πειστικός. Έτσι λοιπόν, δημιουργείται στην κοινωνία, η οποία συνηθίζει και εντρυφεί με τέτοιου είδους αντιλήψεις, μια απόρριψη αυτών των στερεοτυπικών ευρωπαϊκών πολιτικών και μια έλξη προς τις ευρωπαϊκές ακροδεξιές εκδοχές που «μιλούν στην καρδιά» των ανθρώπων.


Ζ.Σ.: Στην περίπτωση της Ελλάδας, πώς αποτιμάτε την επιρροή της ακροδεξιάς ατζέντας στον δημόσιο λόγο για την οικονομική κρίση και την υποβάθμιση του κέντρου της Αθήνας;


Δημήτρης Χριστόπουλος: Αν το ελληνικό κράτος, είτε είναι ο Δήμος είτε η κεντρική διοίκηση είτε η περιφέρεια δεν διαθέσουν ένα ποσό προκειμένου να λειτουργήσει ή να επαναλειτουργήσει το κέντρο αυτής της πόλης σαν κέντρο μιας ανθρώπινης συμβίωσης τότε το κέντρο θα «μαραζώνει», θα αναπαράγονται εγκληματικές δραστηριότητες από αλλοδαπούς, που έχουν γκετοποιηθεί. Και ο όρος γκετοποίηση δεν αναφέρεται μόνο στη γκετοποίηση με εθνοτικούς όρους αλλά και στην ταξική περιχαράκωση. Δεν εγκαθίστανται, δηλαδή, εκεί όλοι οι μετανάστες αλλά εκείνοι που είναι φτωχοί και αποκλεισμένοι. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι τα προάστια του Παρισιού που κάηκαν τον Νοέμβριο του 2005. Η εξέγερση των προαστίων δεν ήταν πράξη της μεσαίας τάξης των Αλγερίνων και των Μαροκινών 2ης γενιάς μεταναστών αλλά των αποκλεισμένων 2ης και 3ης γενιάς. Εάν δεν καταλάβουμε ότι η ενσωμάτωση των μεταναστών είναι ένα πολιτικό εγχείρημα με συγκεκριμένη στρατηγική, η οποία ανάμεσα στα άλλα κοστίζει, τότε είμαστε καταδικασμένοι να συμβιώνουμε με τον ακροδεξιό λόγο που υπόσχεται ακραίες λύσεις.


Ζ.Σ.: Πρόσφατα νομοθετικά παραδείγματα κατά του ρατσισμού στην Ελλάδα είναι α) ο νόμος για την ιθαγένεια και β) ο νόμος για την «καταπολέμηση μορφών ρατσισμού και ξενοφοβίας». Οι έντονες κοινωνικές αντιδράσεις που προκλήθηκαν από την ψήφιση των δύο νομοσχεδίων δείχνουν, κατά την γνώμη σας, την αυξανόμενη επιρροή των ακροδεξιών ιδεών σε όλα τα κοινωνικά στρώματα;


Δημήτρης Χριστόπουλος: Η αξιολόγηση που κάνω σε αυτά τα δύο νομοθετήματα είναι διαφορετική. Το πρώτο που αφορά την ελληνική ιθαγένεια ήταν ένας υπαρξιακός αγώνας για την ελληνική ακροδεξιά. Ήταν ένας αγώνας που η ακροδεξιά έχασε και αυτή η ήττα είχε ένα κόστος. Το γεγονός πως ένα κομμάτι αυτού του νόμου εκκρεμοδικεί στο Συμβούλιο της Επικρατείας αναπαράγει την συζήτηση με το τι ακριβώς θα γίνει. Όσον αφορά το δεύτερο νομοσχέδιο, εγώ δεν είμαι υπέρ της ποινικοποίησης του ρατσιστικού λόγου. Πιστεύω σε μια δημοκρατία όπου ο κόσμος μπορεί να λέει ότι θέλει, ακόμα και οι ρατσιστές. Το γεγονός ότι κάτι μπορεί να κρίνεται ως πολιτικά απεχθές ή ιδεολογικά «μαύρο» ή που μας προκαλεί πολιτική αποστροφή δεν σημαίνει πως θα πρέπει να μας οδηγήσει και στην ποινικοποίηση του, γιατί τότε δεν θα έχουμε φιλελεύθερο πολίτευμα αλλά αυταρχικό. Το ζήτημα της ποινικοποίησης του ρατσιστικού λόγου είναι, με άλλα λόγια, ένα πιο σύνθετο ζήτημα.


Η ιθαγένεια και γενικότερα η μεταναστευτική νομοθεσία με επίκεντρο την ιθάγενεια που αφορά τον σκληρό πυρήνα της ταυτότητας μας είναι πάντα η αιχμή του δόρατος των ευρωπαϊκών ακροδεξιών κομμάτων σε όλες τις συζητήσεις που λαμβάνουν χώρα στην Ευρώπη εδώ και μια 20ετία. Η ιθαγένεια αποσυνδέεται από την ενσωμάτωση των μεταναστών γιατί αν θέλετε οι συστημικές εκδοχές της ακροδεξιάς αποδέχονται, ως έναν βαθμό, την ενσωμάτωση των μεταναστών χωρίς όμως να αλλοιωθεί αυτό που εκλαμβάνεται ως εθνική ταυτότητα. Αυτό είναι το βασικό τους πρόβλημα. Λόγου χάρη ο βουλευτής του ΛΑ.Ο.Σ, Άδωνις Γεωργιάδης δεν αποστρέφεται έναν ήρεμο μετανάστη που μπορεί να δουλεύει για εκείνον. Αποστρέφεται όμως εκείνον που μπορεί να γίνει σαν κι αυτόν στο μέλλον. Συμπερασματικά, η συζήτηση περί ιθαγένειας δεν αφορά τους παράνομους μετανάστες. Αφορά εκείνους που αποζητούν να αποκτήσουν την ελληνική ιθαγένεια.


Ζ.Σ.: Όσον αφορά τις αντι-ρατσιστικές στρατηγικές και πολιτικές, στις οποίες αναφερθήκατε και πριν, τί προτείνετε τόσο σε νομοθετικό πλαίσιο αλλά και σαν κοινωνική δράση;


Δημήτρης Χριστόπουλος: Η μόνη αντι-ρατσιστική πολιτική που έχει ιστορική εμβέλεια είναι, δυστυχώς, η πολιτική αναδιανομής εισοδήματος, η πολιτική πρόνοιας, η οποία ως στόχο έχει την ενίσχυση της κοινωνικής ασφάλειας των ανθρώπων. Όταν οι άνθρωποι φοβούνται και νιώθουν ανασφαλείς τότε είναι, φυσικά, εύκολο να τους επηρεάσει κάποιος λέγοντάς τους ότι φταίει ο φτωχός και άνεργος μετανάστης… Σε αυτή τη συγκυρία οι ακροδεξιές πολιτικές “δικαιώνονται”. Άρα, η μόνη μακρόπνοη, αποτελεσματική αντι-ρατσιστική πολιτική -δυστυχώς, στην συγκυρία που ζούμε- είναι μια πολιτική που έχει ένα οικονομικό εκτόπισμα, η οποία όμως αυτή την στιγμή καμία ευρωπαϊκή χώρα δεν είναι σε θέση να σηκώσει.


Συμπερασματικά, πρέπει να αναδείξουμε αυτό το ζητούμενο και σε τελευταία ανάλυση είναι προτεραιότητα μιας κοινωνία υποδοχής μεταναστών η διάθεση ενός σημαντικού κονδυλίου κοινωνικής ένταξης, η οποία ένταξη ξεκινάει από την στιγμή που έρχεται στην ζωή ένας άνθρωπος και τελειώνει την στιγμή που πεθαίνει. Βοήθεια στις μητέρες των παιδιών, βοήθεια στα σχολεία, ιατροφαρμακευτική περίθαλψη και φροντίδα, παρακολούθηση ενισχυτικών διδασκαλιών για τα ξένα παιδιά και ενίσχυση στην αγορά εργασίας αργότερα. Βέβαια, σε συνθήκες τέτοιας κρίσης είναι ιστορικά αποδεδειγμένο και τεκμηριωμένο ότι τα ακροδεξιά κόμματα βγαίνουν, πάντοτε, «δικαιωμένα» ή ενισχυμένα πολιτικά. Ας μην ξεχνάμε, όμως, πως οι μετανάστες είναι πρώτα εργαζόμενοι και μετά μετανάστες.


Ο Louis Althusser έλεγε πως στην πολιτική «καμία καρέκλα δεν είναι κενή». Άρα όταν υπάρχει ένα κενό, το οποίο σχετίζεται με το γεγονός ότι δεν υπάρχουν πολιτικές ενσωμάτωσης (με σοβαρή υποσημείωση ότι η ενσωμάτωση δεν αφορά μόνο τους μετανάστες αλλά και μείζονα τμήματα γηγενών πληθυσμών που τελούν σε καθεστώς κοινωνικού αποκλεισμού) τότε η μόνη λύση που φαίνεται να υπάρχει είναι αυτή που υποστηρίζουν τα ακροδεξιά κόμματα: «διώξτε τους». Αυτή είναι, όμως μία ψευδολύση διότι έχει αποδειχτεί ότι αυτό που επαγγέλλονται οι ακροδεξιές πολιτικές απέναντι στους μετανάστες, μακροσκοπικά, είναι όχι απλώς απάνθρωπο αλλά και μη ρεαλιστικό.


Για μένα το κρίσιμο είναι να περιχαρακώσουμε, να αναδείξουμε, να στηλιτεύσουμε και να απομονώσουμε τον ρατσιστικό λόγο, ο οποίος έχει την δυνατότητα, όπως και κάθε άλλος λόγος, να μολύνει το περιβάλλον του. Εν κατακλείδι, ο αντι-ρατσισμός δεν είναι ούτε ρητορεία, ούτε φιλανθρωπία. Είναι πολιτική στρατηγική και ως τέτοια κοστίζει.

———

Ο Δημήτρης Χριστόπουλος μίλησε στη Ζωή Σαββοπούλου τον Νοέμβριο του 2011.

Λίγες εβδομάδες μετά τα τραγικά γεγονότα στη Νορβηγία που κόστισαν την ζωή δεκάδων αθώων ανθρώπων, η ευρωπαϊκή ακροδεξιά βρίσκεται σε σημείο αιχμής. Ο Άντερς Μπέρχινγκ Μπρέιβικ, επηρεασμένος από το φαρισαϊκό του πνεύμα, έμοιασε ότι θα προκαλέσει ένα σοβαρό πλήγμα στις βραχυπρόθεσμες φιλοδοξίες της λαϊκίστικης στρατηγικής που εφαρμόστηκε από τα κόμματα του πολιτικού περιθωρίου κατά τις δυο τελευταίες δεκαετίες.


Ο Μπρέιβικ, όπως διακηρύττει ρητά στην σελίδα 1518 του μανιφέστο του, εμπνεύστηκε, σε μεγάλο βαθμό, από το έργο και τις απόψεις αρκετών «παραδοσιακά» ακροδεξιών και νεορατσιστών σχολιαστών και πολιτικών, προκειμένου να διαμορφώσει την κοσμοθεωρία του. Στην πραγματικότητα, φαίνεται ότι ελάχιστα από αυτά υπήρξαν πραγματικά πρωτότυπα. Φυσικά, θα ήταν άσκοπο και αντιπαραγωγικό να κατηγορήσουμε πως για την ενέργεια του Μπρέιβικ έχουν ευθύνη τα κείμενα μιας πληθώρας ακροδεξιών πολέμιων και πολιτικών. Ωστόσο, αξίζει να εξεταστεί κατά πόσο η επιθυμία του να επαναπροσδιορίσει τους παράλογους φόβους που μεταδόθηκαν στον κόσμο στην πιο ακραία κατάληξη τους θα αποδειχτεί εξαιρετικά καταστροφική γι’ αυτές τις ιδέες στο κοντινό μέλλον.


Από τις ενέργειες του Μπρέιβικ, όπως και από το μανιφέστο του, προκύπτει κατά σαφή τρόπο ότι ήταν ιδεαλιστής. Αρνήθηκε να αρκεστεί σε μικρές εκλογικές νίκες και πίστεψε ότι το μαρτύριο του θα είχε μεγαλύτερο αποτέλεσμα από όλες τις λαϊκίστικες ομιλίες του κόσμου: ήταν έτοιμος να πεθάνει για τον αγώνα στον οποίον πίστευε. Δεν μπορούσε πλέον να περιμένει να αποκτήσουν δυναμική τα ευρωπαϊκά κόμματα, τα οποία υποστήριζε, μέσω των κοινοβουλευτικών δημοκρατικών διαύλων, και αντ’ αυτού επέλεξε να δράσει. Πίστευε, φαίνεται, ότι η σφαγή οπαδών και πολιτικών του Εργατικού Κόμματος θα πυροδοτούσε αυτό που η «παραδοσιακή» ακροδεξιά είχε αποτύχει να δημιουργήσει: την πολύκαιρη αναμονή για αντίδραση των «πραγματικών» Ευρωπαίων ενάντια στην εισβολή και την παρακμή.


Ο ιδεαλισμός του Μπρέιβικ, εκτός των γραπτών του και του τρόπου δράσης του, γίνεται ακόμη είναι πιο εμφανής στην ταυτότητα των θυμάτων του. Ο Μπρέιβικ δεν είχε στον στόχο του τις συνηθισμένες μειονότητες. Σε αντίθεση με το EDL (English Defence League) και τους ευρωπαϊκούς ακόλουθους του, δεν ξέσπασε στη μουσουλμανική κοινότητα. Σε αντίθεση με την οργανωμένη ακροδεξιά, δεν επιτέθηκε σε μια μειονότητα που πίστευε ότι εισέβαλε σιγά-σιγά στο «εμείς». Πολύ πιο στοχαστικά και ιδεαλιστικά, επιτέθηκε εναντίον εκείνων που πίστευε ότι είναι οι πραγματικοί υπεύθυνοι για την εισβολή. Και αυτοί δεν ήταν οι ίδιοι οι εισβολείς. Ήταν οι εχθροί από το εσωτερικό, οι ομάδες που συνεργάστηκαν για να ανοίξουν οι πόρτες της Ευρώπης στο Ισλάμ.


Ο ιδεαλισμός του Μπρέιβικ έχει καίρια σημασία για το άμεσο μέλλον της άκρας δεξιάς για δυο βασικούς λόγους.


Πρώτον, αποδεικνύει σε εκείνους που πρόσφατα υποστήριξαν ότι η άκρα δεξιά θέτει εύλογα ερωτήματα που, όμως, στην ημερήσια διάταξη της δεν περιορίζει την διακοπή ή την μείωση της μετανάστευσης μέσω των φιλελεύθερων δημοκρατικών διαύλων. Μολονότι η άκρα δεξιά δεν μπορεί να θεωρηθεί ως ένα μεμονωμένο συνεκτικό κίνημα, τα γεγονότα στη Νορβηγία, ωστόσο, αποδεικνύουν πως όταν ωθείται στα άκρα, η λογική κατάληξη της εξτρεμιστικής δεξιάς πολιτικής, δεν είναι απλώς η νεορατσιστική εκλογική και η ψευδοδημοκρατική μάχη εναντίον της μετανάστευσης και της ισλαμοποίησης. Πρόκειται, ασφαλώς, για στιγματισμό και επίθεση εναντίον ανυπεράσπιστων μειονοτήτων, αλλά πάνω απ’ όλα για επιθυμία ανατροπής των δημοκρατικών αρχών.


Δεύτερον, και ίσως σημαντικότερα, ο Μπρέιβικ, δείχνοντας το πραγματικό πρόσωπο της άκρας δεξιάς, ενδέχεται να κατέστρεψε την, πάνω από δυο δεκαετίες, ομαλοποίηση των εν λόγω πολιτικών. Από τη δεκαετία του 1980, μέρος της ευρωπαϊκής ακροδεξιάς έπλεε προσεκτικά στα ύδατα των κοινοβουλετικών δημοκρατιών για να γίνει τελικά ανεκτή ως αντίπαλος, ακόμη κι αν δεχόταν επικρίσεις. Στον πυρήνα αυτής της αλλαγής βρίσκονταν οι νεορατσιστικές και λαϊκίστικες στρατηγικές. Η άκρα δεξιά δεν βασιζόταν πλέον στον αδέξιο βιολογικό ρατσισμό, την κληρονομική ανισότητα και κατωτερότητα ορισμένων ομάδων. Αντ’ αυτού, όπως σημείωσε ο Étienne Balibar, ο νεορατσιστικός λόγος επέμεινε στο «αμείωτο των πολιτισμικών διαφορών και ενός ρατσισμού που, εκ πρώτης όψεως, δεν συνεπάγεται την ανωτερότητα ορισμένων ομάδων ή λαών έναντι άλλων, αλλά «μόνο» το πόσο βλαβερή είναι η μετατόπιση των συνόρων, την ασυμβατότητα του τρόπου ζωής και των παραδόσεων». Ως εκ τούτου, η άκρα δεξιά μπόρεσε να εξουδετερώσει τις επικρίσεις ότι είναι παραδοσιακά ρατσιστική με δυο ισχυρισμούς: δεν είναι ο «Άλλος» που πρέπει να κατηγορούμε, αλλά οι επιπτώσεις του σ’ εμάς και την κοινωνία μας. «Εμείς» δεν είμαστε ρατσιστές, αλλά μας εκμεταλλεύονται εδώ και μεγάλο χρονικό διάστημα. Σύμφωνα με αυτή την αντίληψη του νεορατσισμού, οι έννοιες της ανωτερότητας και της κατωτερότητας εγκαταλείπονται. Ο «Άλλος» δεν είναι λιγότερος από «Εμάς». «Αυτοί» είναι διαφορετικοί και, απλώς, πρέπει να σεβόμαστε τη διαφορετικότητα. Το λογικό συμπέρασμα είναι ότι θα πρέπει να μείνουν μακριά μας και να «Μας» αφήσουν να είμαστε διαφορετικοί. Επομένως, δεν αποτελεί έκπληξη πως ορισμένοι ακροδεξιοί ηγέτες υπερασπίζονται τη διαδικασία αποαποικιοποίησης υπό το πρόσχημα ότι η Ευρώπη τείνει να γίνει αποικία όπως είχαν γίνει οι πρώην αποικίες. Ακόμη κι αν αυτή η ρητορική επίφαση δεν επιτρέπει διεξοδική ανάλυση, έχει επιτρέψει στην άκρα δεξιά να προσδώσει στις ιδέες της περισσότερη αξιοπιστία. Δεν αποτελεί έκπληξη, λοιπόν, πως αυτή η ομαλοποίηση έχει οδηγήσει τόσο στην επιτυχία στις κάλπες/δημοσκοπήσεις όσο και στο γεγονός ότι πολλά κυρίαρχα κόμματα υιοθέτησαν τις ιδέες ή τουλάχιστον τη ρητορική της.


Η αναβίωση και η αποδοχή της άκρας δεξιάς βοηθήθηκε/υποστηρίχθηκε σε μεγάλο βαθμό κι από τον λαϊκιστικό της λόγο, χρησιμοποιούμενο σε συνδυασμό με τον νέο-ρατσισμό. Με την χρήση εξειδικευμένης/επιδέξιας ρητορικής, η άκρα δεξιά δημιούργησε το «κοινό» της, μέσω του αποκλεισμού των μειονοτήτων. Επιτρέποντας στην άκρα δεξιά να κερδίσει «δημοκρατική» νομιμότητα και αξιοπιστία μέσω της σιωπηλής υποστήριξης του «λαού», ο λαϊκισμός έχει, επίσης, την δυνατότητα απλοποίησης περίπλοκων θεμάτων. Η άκρα δεξιά κατόρθωσε να προσφέρει μια μανιχαϊστική άποψη για τον κόσμο και να βασιστεί στα κατώτερα ένστικτα του εκλογικού σώματος μέσω του σεβασμού της «κοινής λογικής» του. Συχνά, οι ηγέτες της υπερηφανεύονται ότι «φωνάζουν αυτά που όλοι σκέφτονται σιωπηλά μέσα τους». Ομοίως, η άκρα δεξιά βασίζεται συχνά σε ένα εξιδανικευμένο παρελθόν, σε μια «πιο αγνή», απλούστερη κοινωνία, σε μια χρυσή εποχή: στους μυθικούς «παλιούς καλούς καιρούς». Αντίθετα, το λεξιλόγιο που χρησιμοποιείται για να περιγράψει το μέλλον, όπως επίσης και τους «εχθρούς», είναι αποκαλυπτικό. Οι «άλλοι» -συνήθως οι μετανάστες- χαρακτηρίζονται με επιθετικό και στρατιωτικό λεξιλόγιο, όπως «εισβολείς», ή «αποικιοκράτες» που «καταλαμβάνουν» τις δυτικές χώρες. Μολονότι, η «αυτοκρατορία» αντιμετωπίζεται με νοσταλγία από τα ακροδεξιά κόμματα και κινήματα όταν προκύπτει το ένδοξο παρελθόν δυτικών εθνών, την χρησιμοποιεί υποτιμητικά – και όχι διαφορετικά από την κριτική της Αριστεράς για τις σημερινών νέο-ιμπεριαλιστικές τάσεις της Δύσης- στην αναφορά της για την έλευση μεταναστών στη Δύση. Η αντιστροφή ρόλων μέσω της λαϊκίστικης ρητορικής είναι, επίσης, σύνηθες χαρακτηριστικό στο οπλοστάσιο της άκρας δεξιάς. Για παράδειγμα, οι φτωχότεροι, οι οποίοι δεν έχουν άλλη επιλογή από το να βασίζονται στην πρόνοια, περιγράφονται συχνά ως τυχεροί τεμπέληδες, που ζουν με άνεση και τρέφονται από τη σκληρή δουλειά των φορολογούμενων της μικροαστικής και αστικής τάξης. Με τη σειρά τους, αυτές οι σχετικά άνετες τάξεις, που αγωνιούν όλο και περισσότερο, φαίνεται ότι είναι πιο φτωχές και πιο δυστυχισμένες και από τους «πραγματικά» φτωχούς και έχουν επαινεθεί για τις υψηλές τους ηθικές αξίες, που εκφράζονται μέσα από τη σκληρή δουλειά τους για την «απλή» ζωή που θέλουν να ζήσουν. Η άκρα δεξιά υποστηρίζει, συνεπώς, ότι αυτοί οι «άνθρωποι» δεν εκπροσωπούνται αρκετά σε ένα κοινοβούλο το οποίο θα προωθεί ένα σύστημα τεμπέληδων «σαλταδόρων» και «ανάξιων φτωχών».


Είναι απολύτως λογικό, λοιπόν, πως οι επιθέσεις του Μπρέιβικ στις 22 Ιουλίου βλάπτουν το λαϊκίστικο τέχνασμα. Το βασικό λεξιλόγιο της ακροδεξιάς προπαγάνδας έχει αλλάξει: τα γεγονότα της 22ης Ιουλίου θέτουν υπό αμφισβήτηση το κατά πόσον υπάρχουν θεωρίες. Μέχρι τότε, τα κυρίαρχα κόμματα ήταν όλο και πιο πρόθυμα να ανεχθούν την άκρα δεξιά, ακόμη και να της δώσουν περισσότερο χώρο στην πολιτική ζωή, με το να δανείζονται από τη ρητορική της. Ο ιδεαλισμός του Μπρέιβικ μπορεί να τινάξει στον αέρα ολόκληρη την ατζέντα της ακροδεξιάς προπαγάνδας και να την κάνει να αποτύχει. Εάν ο Μπρέιβικ είχε επιτεθεί σε μια μουσουλμανική κοινότητα, ένα μεγάλο μέρος της άκρας δεξιάς θα είχε καταδικάσει την πράξη, αλλά πολλοί θα είχαν προσθέσει ότι θα συμβόλιζε τη δυσφορία της «πραγματικής» ευρωπαϊκής νεολαίας απέναντι στην εισβολή. Θα υποστήριζαν πως, ενώ δεν μπορούν να συμφωνήσουν με την πράξη του Μπρέιβικ, θα μπορούσαν να καταλάβουν την απόγνωσή του. Σε αντίθεση, όμως, με την δειλία που χαρακτηρίζει τους ελιγμούς της άκρας δεξιάς, ο Μπρέιβικ δεν θέλησε να επιτεθεί οπορτουνιστικά εναντίον μιας αδύναμης εθνικής ή θρησκευτικής μειονότητας. Αντιθέτως, επέλεξε να επιτεθεί στον πραγματικό εχθρό της άκρας δεξιάς, τον ίδιο εχθρό στον οποίον η άκρα δεξιά εναντιώθηκε από το τέλος του 19ου αιώνα: τους προοδευτικούς, την Αριστερά. Παρόλο που ο Μπρέιβικ έβλεπε το Ισλάμ ως το κακό που εισβάλλει στην κοινωνία των πολιτών, δεν θεωρούσε και τους ίδιους τους Μουσουλμάνους ένοχους. Κατηγόρησε την Αριστερά, ακόμη και την μετριοπαθή, και την πολυπολιτισμικότητα της.


Με το να επιτεθεί σε μια επικρατούσα μετριοπαθή κυβέρνηση και τους νεαρούς υποστηρικτές της, ο Μπρέιβικ έφερε την ευρωπαϊκή ακροδεξιά σε πολύ δυσάρεστη θέση. Οι λίγοι που ύψωσαν τη φωνή τους για να υπερασπιστούν τα κίνητρα του Μπρέιβικ καταγγέλθηκαν από τα κόμματα τους και αποξενώθηκαν από τους υποστηρικτές τους. Στην περίπτωση της οικογένειας Le Pen, η απουσία καταγγελίας από την πλευρά της Marine και στη συνέχεια η παθητική συγχώρεση, ύστερα από σχόλια που έκανε ο πατέρας της, φαίνεται πως οι υψηλές προσδοκίες της για τις προεδρικές εκλογές του 2012 δέχτηκαν ένα ενδεχομένως θανάσιμο πλήγμα. Σε κάθε περίπτωση, η άκρα δεξιά αντιμετωπίζει ένα παράδοξο: η υποχρέωση να αμυνθεί και να αποποιηθεί οποιαδήποτε σχέση με τον «τρελό» Νορβηγό, είναι βέβαιο ότι θα αποτύχει. Λογικά, αν όλα τα μέλη της άκρας δεξιάς δεν είναι Μπρέιβικ, τότε όλοι οι Μουσουλμάνοι δεν μπορούν να είναι Μπιν Λάντεν.


Εάν αυτό ισχύει για την άκρα δεξιά, τότε πρέπει να ισχύει και για το ολοένα αυξανόμενο μέρος της επικρατούσας Δεξιάς, ακόμη και της Αριστεράς, που δανείζεται όλο και περισσότερο δεξιές λαϊκίστικες ιδέες και ρητορικές. Αν και μένει να αποδειχτεί εάν αυτά τα λογικά, αν και δυσάρεστα συμπεράσματα, ισχύουν, ελπίζουμε ότι αυτό θα στιγματίσει/θέσει όριο στην αυξανόμενη ευυποληψία της άκρας δεξιάς και θα ενισχύσει τη θέληση μας να συνεχίσουμε να εργαζόμαστε μαζί για μια πιο ανοιχτή και ισότιμη κοινωνία.

Οι μαζικές δολοφονίες στη Νορβηγία το απόγευμα της 22ας Ιουλίου 2011 ενσάρκωσαν την απειλή που συνιστούν οι πράξεις της ακροδεξιάς τρομοκρατίας. Εκείνη τη μοιραία μέρα, ένας αυτοσχέδιος εκρηκτικός μηχανισμός κρυμμένος σε ένα αυτοκίνητο εξερράγη στην καρδιά του κυβερνητικού επιτελείου στο Όσλο, σκοτώνοντας οκτώ ανθρώπους. Δυο ώρες μετά την έκρηξη, ένας οπλισμένος άντρας μεταμφιεσμένος σε αστυνομικό άνοιξε πυρ/άρχισε να πυροβολεί στην καλοκαιρινή κατασκήνωση συνδικαλιστών της ένωσης νεολαίας AUF του νορβηγικού Εργατικού Κόμματος, στο νησί Ουτόγια, που βρίσκεται 32 χιλιόμετρα έξω από το Όσλο. Οι πυροβολισμοί κόστισαν τελικά 69 ζωές, ανεβάζοντας το σύνολο των νεκρών σε 77. Ο 32χρονος δράστης  Άντερς Μπέρινγκ Μπρέιβικ, ομολόγησε ότι διέπραξε και τις δυο επιθέσεις και, σύμφωνα με το νορβηγικό ποινικό δίκαιο, του απαγγέλθηκαν κατηγορίες για τρομοκρατικές ενέργειες.Σε αυτές συμπεριλαμβάνεται η αποσταθεροποίηση/υπονόμευση των καίριων λειτουργιών της κοινωνίας, συμπεριλαμβανομένης και της κυβέρνησης, κι ο εκφοβισμός του πληθυσμού. Λίγες ώρες πριν από τις επιθέσεις, ο Μπρέιβικ δημοσίευσε ένα μανιφέστο 1.517 σελίδων στο Ίντερνετ, στο οποίο αιτιολογούσε τη σφαγή, λέγοντας ότι ήταν «αναγκαία» για να σώσει την Νορβηγία και την Ευρώπη από τους Μουσουλμάνους μετανάστες και, ειδικότερα, για την τιμωρία του πολιτικού κατεστημένου της χώρας του επειδή αποδέχτηκε την πολυπολιτισμικότητα.


Η χωρίς ηγεσία/ακέφαλη αντίσταση και η άκρα δεξιά


Η ακροδεξιά τρομοκρατία δεν αποτελεί νέο φαινόμενο (Bjorgo 1995:Merkl & Weinberg 2003), ωστόσο η φύση της έχει αλλάξει σημαντικά τις τελευταίες δεκαετίες. Μια βασική αλλαγή, η οποία υπογραμμίζεται από τις επιθέσεις της 22ης Ιουλίου είναι ότι η τρομοκρατία της άκρας δεξιάς συνδέεται στενά με την έννοια της ακέφαλης αντίστασης, όπου ένα άτομο (ένας «μοναχικός λύκος») ή ένας μικρός πυρήνας εμπλέκεται σε ενέργειες βίας εναντίον του κράτους χωρίς άμεση εξωτερική εντολή ή ιεραρχία. Η απειλή της επίθεσης αυτού του είδους επισημαίνεται σε μια πρόσφατη έκθεση της Εσωτερικής Ασφάλειας των ΗΠΑ (2009), η οποία περιγράφει «τους μοναχικούς λύκους και τους μικρούς τρομοκρατικούς πυρήνες που υιοθετούν τη βίαιη ακροδεξιά ιδεολογία» ως «την πιο επικίνδυνη εσωτερική τρομοκρατική απειλή για τις Ηνωμένες Πολιτείες».


Η έννοια της ακέφαλης αντίστασης χρονολογείται τουλάχιστον από τις αρχές της δεκαετίας του 1970, όταν οι ακροδεξιοί εξτρεμιστές στις ΗΠΑ άρχισαν να ενθαρρύνουν τους ομολόγους τους να ενεργήσουν αποφασιστικά και μόνοι εναντίον του κράτους. Η δέσμευση για μοναχική δράση βρισκόταν σε αντίθεση με τη σχετικά άκαμπτη, συγκεντρωτική διοικητική δομή πολλών τρομοκρατικών ομάδων της εποχής, οι οποίες θεωρείτο ότι μπορούσαν εύκολα να ανιχνευθούν, να γίνει διείσδυση σ’ αυτές και να υποστούν την δίωξη του κράτος. Η ιδέα αυτή διαδόθηκε από τον «Klansman» Louis Beam, ο οποίος συνδεόταν με την οργάνωση Aryan Nations που υποστηρίζει την ακέφαλη αντίσταση ως μια στρατηγική για την καταστροφή των ακροδεξιών παραστρατιωτικών ομάδων από τις αμερικανικές υπηρεσίες που εφαρμόζουν το νόμο. Σύμφωνα με το όραμα του Beam (1992), «όλα τα άτομα και οι ομάδες λειτουργούν ανεξάρτητα μεταξύ τους και δεν λογοδοτούν ποτέ σε κάποιο κεντρικό επιτελείο ή σε έναν μοναδικό ηγέτη προκειμένου να λάβουν εντολές ή οδηγίες». Ο Beam συνεχίζει: «Είναι καθήκον κάθε πατριώτη να κάνει τη ζωή του τυράννου άθλια. Όταν κάποιος αποτυγχάνει, δεν αποτυγχάνει μόνο ο ίδιος αλλά και ο λαός του». Αυτή η αντίληψη μεταθέτει την ικανότητα και την υπευθυνότητα από την ομάδα στο άτομο ή στην αυτόνομη συλλογικότητα. Ο Beam και άλλοι ακροδεξιοί εξτρεμιστές, συμπεριλαμβανομένοι, για παράδειγμα ο Tom Metzger και ο Alex Curtis, ενθάρρυναν ομοϊδεάτες τους να προβαίνουν σε επιθέσεις ως μοναχικοί λύκοι προκειμένου να ανατρέψουν ένα υποτιθέμενο διεφθαρμένο πολιτικό σύστημα και να το αντικαταστήσουν με τη νέα τάξη τους.


Τα τελευταία χρόνια, αρκετοί Ευρωπαίοι ακροδεξιοί εξτρεμιστές επηρεάστηκαν από την πρόσκληση για επιθέσεις μοναχικών λύκων. Το 1999, ο Βρετανός νεο-Ναζί David Copeland πραγματοποίησε μια βομβιστική εκστρατεία δυο εβδομάδων που στόχευε εναντίον των κοινοτήτων των Μαύρων, των Ασιατών και των ομοφυλόφιλων του Λονδίνου. Για πάνω από τρία διαδοχικά Σαββατοκύριακα, ο Copeland τοποθέτησε εκρηκτικούς μηχανισμούς σε δημόσιους χώρους. Η πρώτη βόμβα εξερράγη έξω από ένα σουπερμάρκετ στο Brixton, μια περιοχή που έχει πολλούς μαύρους και εθνικές μειονότητες. Η δεύτερη βόμβα εξερράγη έξω από το Brick Lane, στο Ανατολικό Λονδίνο, στο οποίο υπάρχει μια μεγάλη κοινότητα από την Νότια Ασία. Η τρίτη και τελευταία βόμβα εξερράγη στην πολυσύχναστη παμπ Admiral Duncan, στο Σόχο, ένα σημείο συνάντησης της ομοφυλόφιλης κοινότητας του Λονδίνου. Από τις επιθέσεις σκοτώθηκαν συνολικά τρία άτομα, μεταξύ των οποίων μια έγκυος, και τραυματίστηκαν άλλα 129. Μια δεκαετία μετά, ο νέο-ναζί Neil Lewington μπήκε φυλακή για τον σχεδιασμό μιας τρομοκρατικής επίθεσης με ρατσιστικά κίνητρα, αφού πρώτα τον έπιασαν με δυο αυτοσχέδιους εκρηκτικούς μηχανισμούς σε ένα σιδηροδρομικό σταθμό στην Αγγλία. Ο Lewington φέρεται να ήθελε να μιμηθεί τον David Copeland, καθώς και τον Timothy Mc Veigh, που η βομβιστική επίθεσή του, το 1995, στο Οκλαχόμα Σίτυ κόστισε 168 ζωές.


Ο Άντερς Μπρέιβικ, ο κατηγορούμενος δράστης των επιθέσεων στη Νορβηγία, μοιάζει να εμπνεύστηκε και αυτός από την έννοια της ακέφαλης αντίστασης. Στο μανιφέστο του, ο Μπρέιβικ σημειώνει ότι σχεδίασε και εκτέλεσε την επίθεση χωρίς άμεση εξωτερική εντολή ή υποστήριξη, ενώ αναφέρεται επίσης στη σχέση του με μια ευρύτερη ομάδα που ενθαρρύνει άλλους μοναχικούς λύκους και μικρούς πυρήνες σε όλη την Ευρώπη να εκτελούν παρόμοιες επιθέσεις. Σύμφωνα με τον Μπρέιβικ (2011: 830), αυτοί οι πυρήνες είναι «εντελώς άγνωστοι στους εχθρούς μας» και υπάρχει «ελάχιστη πιθανότητα να αποκαλυφθούν». Συστήνει στους μοναχικούς λύκους «να μην έχουν διασυνδέσεις με «εξτρεμιστικά δίκτυα» ή εξτρεμιστικά δεξιά κινήματα για προφανείς λόγους», δηλαδή, «να παραμένουν κρυμμένοι». Σε αυτό το πλαίσιο η Europol και άλλοι ευρωπαϊκοί φορείς επιβολής του νόμου προειδοποιούν ότι οι τρομοκρατικές επιθέσεις των μοναχικών λύκων, συχνά, είναι πολύ δύσκολο να εμποδιστούν.


Ο ρόλος του Διαδικτύου


Ένα άλλο βασικό συμπέρασμα που μπορούμε να συνάγουμε από τις πρόσφατες επιθέσεις στη Νορβηγία είναι ότι το Ίντερνετ έχει γίνει ένα πρακτικό μέσο για την διάδοση και τη μετάδοση ριζοσπαστικού υλικού, παρέχοντας στα άτομα άμεση πρόσβαση σε μια κοινότητα ομοϊδεατών από όλο τον κόσμο, με τους οποίους μπορούν να συνδέονται, όπως και σε ένα μεγάλο όγκο ακροδεξιού και επιχειρησιακού υποστηρικτικού υλικού, όπως ηλεκτρονικά εγχειρίδια για την κατασκευή βομβών (η ποιότητα των οποίων ποικίλλει σημαντικά). Ο Άντερς Μπρέιβικ είχε δραστηριοποιηθεί σε ακροδεξιό φόρουμ στο Ίντερνετ και σε ιστοσελίδες. Παρακολουθούσε στενά τις ηλεκτρονικές δηλώσεις και τα μπλογκς πολλών ακροδεξιών στοχαστών, επικοινωνούσε άμεσα με ορισμένους από αυτούς και αργότερα τους ανέφερε στο μανιφέστο του. Ο Μπρέιβικ έστειλε το μανιφέστο του σε πολλές ηλεκτρονικές διευθύνσεις και ανήρτησε ένα δωδεκάλεπτο βίντεο στο Ίντερνετ στο οποίο ανέπτυσσε τα επιχειρήματά του. Η περίπτωση του David Copeland καταδεικνύει ακόμη πιο πολύ τον δυνητικό ρόλο του Διαδικτύου, στο να βρίσκεται σε νοερή επαφή με κοινότητες υποστήριξης. Ο Copeland διάβασε ακροδεξιά κείμενα στο Διαδίκτυο και έμαθε τις τεχνικές κατασκευής βομβών μελετώντας ηλεκτρονικά εγχειρίδια.


Παρόμοιες με την δημόσια αντίδραση για τις επιθέσεις στη Νορβηγία, ήταν μετά τη σύλληψη του Copeland, και οι εκκλήσεις για την καταστολή της δημοσίευσης υποκινητικών και ρατσιστικών κειμένων στο Ίντερνετ. Ωστόσο, η κατάργηση συγκεκριμένων ιστοσελίδων που καλλιεργούν το μίσος μοιάζει να είναι μια σχετικά μάταιη απόπειρα περιορισμού της πρόσβασης και προβολής ακροδεξιών εξτεμιστών, παρόλο που ο έλεγχος των εξτρεμιστικών ιστότοπων μπορεί να συμβάλει στην ανάπτυξη της κατανόησης του ιδεολογικού περιβάλλοντος από το οποίο αναδύεται ένας μοναχικός λύκος-τρομοκράτης. Επιπλέον, η αποτελεσματικότητα της ʺκυβερνοεποπτείαςʺ δεν περιορίζεται μόνο από το γεγονός ότι είναι εξαιρετικά δύσκολη η διάκριση ανάμεσα στους εξτρεμιστές που προτίθενται να πραγματοποιήσουν επιθέσεις και σε εκείνους που εκφράζουν απλώς ριζοσπαστικές πεποιθήσεις, αλλά θέτει και το σημαντικό ζήτημα του τρόπου ελέγχου του Διαδικτύου (εάν μπορεί ολοκληρωτικά) χωρίς να υπάρχει περαιτέρω καταστροφή/φαλκίδευση των πολιτικών ελευθεριών.


Κοινότητες υποστήριξης


Ενώ οι προαναφερθείσες πράξεις της ακροδεξιάς τρομοκρατίας ήταν αποτέλεσμα ατομικής δράσης, χωρίς άμεση υποστήριξη ή εντολή άλλων, μια τέτοια δράση και η αιτιολόγηση της δεν πραγματοποιείται στο κενό. Πράγματι, οι μοναχικοί λύκοι- τρομοκράτες επηρεάζονται πολύ συχνά (έστω και μόνο σιωπηρά ή έμμεσα) από ευρύτερες εξτρεμιστικές κοινότητες που εφοδιάζουν με ιδεολογίες οι οποίες καλλιεργούν μια εναλλακτική αίσθηση ηθικής, ικανής να αιτιολογήσει την καταστροφή της ζωής και της ιδιοκτησίας που συνεπάγεται η τρομοκρατία ( Jackson 2011). Ο David Copeland, για παράδειγμα, επιχείρησε να συμμαχίσει με ένα εξτρεμιστικό περιβάλλον που ταίριαζε με τις προσδοκίες του για μια βίαιη, επαναστατική εμπροσθοφυλακή/προοδευτικό κίνημα, συνδεόμενο με το Βρετανικό Εθνικό Κίνημα (BNP) και το Εθνικό Σοσιαλιστικό Κίνημα (National Socialist Movement). Οι ακροδεξιές διασυνδέσεις του ενίσχυσαν την προσωπική του κοσμοθεωρία, σύμφωνα με την οποία θεωρούσε την κυρίαρχη κοινωνία ως διεφθαρμένη και «σάπια» τάξη. Ο Copeland αιτιολόγησε τις πράξεις του χρησιμοποιώντας την ακροδεξιά ιδεολογία, υποστηρίζοντας ότι η πρόθεση του ήταν να σπείρει το φόβο, τη δυσαρέσκεια και το μίσος σε όλο το Ηνωμένο Βασίλειο και να προκαλέσει έναν «φυλετικό πόλεμο». Είναι ενδιαφέρον ότι ο Copeland έφυγε από το BNP επειδή, όπως είπε, το κόμμα δεν υποστήριζε τη βία (Spaaij 2011).


Σε παρόμοιο πνεύμα, η κοσμοθεωρία του Άντερς Μπρέιβικ διαμορφώθηκε εν μέρει από την συμμετοχή του στο Κόμμα Προόδου της Νορβηγίας (Progress Party/FPU) και στην οργάνωση νεολαίας του, της οποίας ήταν μέλος ως έφηβος νέος ενήλικας. Ο Μπρέιβικ (2011:1396) λέει ότι έφυγε από το Progress Party επειδή δεν πήγαινε αρκετά μακριά: «Τελικό μου συμπέρασμα ήταν ότι θα ήταν αδύνατον να αλλάξω το σύστημα δημοκρατικά και εγκατέλειψα τη συμβατική πολιτική». Ενώ οι περισσότεροι ακροδεξιοί ακτιβιστές που φτάνουν σε αυτό το συμπέρασμα μοιάζουν να ολισθαίνουν στην τυπολατρεία ή την υποχώρηση (για να χρησιμοποιήσουμε τους όρους του Robert K.Merton), ο Μπρέιβικ, όπως ο Copeland, περιστράφηκε γύρω από την πιο φρικτή μορφή ανταρσίας -εκείνη των μαζικών δολοφονιών- περιγράφοντας τον εαυτό του ως ενσωματωμένη συνείδηση όλων των ʺγηγενοί Ευρωπαίωνʺ που οι κοινωνίες τους βρίσκονται υπό «την άμεση απειλή της σκοτεινής δύναμης που προσπαθεί να διαβρώσει όλα τα πράγματα στα οποία πιστεύουν οι πολίτες» (Μπρέιβικ 2011: 388, 610). Μολονότι με την υποστήριξη και την εκτέλεση μαζικής βίας, ο Μπρέιβικ πήγε πολύ πιο μακριά από τους περισσότερους ακροδεξιούς ιδεολόγους, οι πράξεις του δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν μεμονωμένα από την ευρύτερη κουλτούρα του φόβου και της βίας που προωθείται από τα ακροδεξιά κινήματα στην Ευρώπη και πέραν αυτής.


Στην περίπτωση του Μπρέιβικ, οι πηγές των ιδεολογικών επιρροών του, δεν είναι παραδοσιακές κατηγορίες της ακροδεξιάς ιδεολογίας, όπως η υπεροχή των Λευκών ή ο ακραίος εθνικισμός. Για παράδειγμα, δεν εκφράζει αντισημιτισμό στο μανιφέστο του και απορρίπτει αδέξια την φυλετική υπεροχή και τις νεοναζιστικές ιδέες, Αντ’ αυτού, η κοσμοθεωρία του επηρεάζεται έντονα από ένα σχετικά νέο ακροδεξιό διανοητικό ρεύμα που αποκαλείται αντι-τζιχαντισμός και έχει αποκτήσει σημαντική δυναμική στην Ευρώπη μετά τις 11 Σεπτεμβρίου. Αυτό το ρεύμα εκφράζεται μέσω της βαθιάς ανησυχίας για τις επιπτώσεις της μετανάστευσης, της πολυπολιτισμικότητας και του Ισλάμ στην ευρωπαϊκή κοινωνία και ταυτότητα, καθώς και η αντίληψη για την ανεκτικότητα που θεωρεί ότι δείχνουν οι «αριστερές» κυβερνήσεις. Για να το θέσουμε διαφορετικά, μολονότι ο συγκλονιστικός, οδυνηρός και με υψηλό αντίτιμο τρόπος με τον οποίον το μίσος του Μπρέιβικ βρήκε διέξοδο είναι σχετικά μοναδικός, ωστόσο, το περιεχόμενο του μίσους του σίγουρα δεν είναι.


Ο κύριος κίνδυνος είναι ότι οι τρομοκρατικές πράξεις αυτού του τύπου μπορούν να επηρεάσουν, δηλαδή, να εμπνεύσουν για συμπεριφορά μίμησης και σε άλλα δυσαρεστημένα άτομα ή να κάνουν αυτές τις επιθέσεις μόδα. Στο μανιφέστο του, ο Άντερς Μπρέιβικ γράφει ότι μέσω των πράξεών του επεδίωκε να εμπνεύσει άλλους να εκτελέσουν παρόμοιες επιθέσεις και σε άλλα μέρη. Απομένει να δούμε αν πρόκειται αν αυτό είναι αποκύημα της φαντασίας του, ή αν υπάρχουν, πράγματι, κι άλλοι ακτιβιστές κατά της Τζιχάντ σαν κι αυτόν που σχεδιάζουν πράξεις μαζικής βίας στην Ευρώπη.


Βιβλιογραφία:

– Beam, L. (1992) Leaderless resistance. Seditionist 12 – στο http://www.louisbeam.com/leaderless.htm.

– Bjørgo, T. (επ.) (1995) Terror from the extreme right. London: Frank Cass.

– Breivik, A. (2011) 2083 – A European declaration of independence. – στο http://www.scribd.com/doc/60787732/2083-A-European-Declaration-of-Independence

– Department of Homeland Security(2009) Rightwing extremism: Current economic and political climate fueling resurgence in radicalization and recruitment. Washington: DHS.

– Jackson, P. (2011) Solo actor terrorism and the mythology of the lone wolf. In Lone wolves: Myth or Reality?, επ. G. Gable and P. Jackson, 79-88. Ilford: Searchlight.

– Merkl, P. και L. Weinberg (επ.) (2003) Right-wing extremism in the twenty-first century. London: Frank Cass.

– Spaaij, R. (2011) Understanding Lone Wolf Terrorism. New York: Springer.

Κατά την διάρκεια της δεκαετίας του 1990, η αυξανόμενη αναταραχή εις βάρος των μεταναστών, ιδίως των παράνομων, και οι πρώτες ρατσιστικές επιθέσεις είχαν στον στόχο τους πιο ορατούς απ’ αυτούς, στους οποίους περιλαμβάνονταν οι Μαροκινοί και οι Αλβανοί. Στο ίδιο μήκος κύματος με αυτή την τάση, ήταν η άνοδος ξενοφοβικών κινημάτων όπως η Λέγκα του Βορρά [Lega Nord], που τροφοδότησε την αντιπαράθεση για το ζήτημα της μετανάστευσης. Στο πλαίσιο αυτό, η Λέγκα του Βορρά κατηγορούσε όλο και περισσότερο το Ισλάμ, γεγονός που συνδεόταν στενά με τον φόβο απέναντι στην μετανάστευση. Ο ηγέτης της, Umberto Bossi (Υπουργός Μεταρρυθμίσεων της κυβέρνησης Berlusconi) έγραψε το 1993 ότι «το Ισλάμ, από τη μια πλευρά, και ο αμερικανικός αποικισμός από την άλλη, θέτουν τον μεγάλο ευρωπαϊκό πολιτισμό σε κίνδυνο» (σ. 38).


Ο φόβος για την μετανάστευση και το Ισλάμ πριν από την 11η Σεπτεμβρίου


Έτσι, το 1993, η Λέγκα του Βορρά τόνιζε ότι υπήρχε κίνδυνος για τον ευρωπαϊκό πολιτισμό να απειληθεί από το Ισλάμ, καθώς και από την πολιτισμική αποικιοκρατία των Ηνωμένων Πολιτειών. Σύμφωνα με αυτή τη γραμμή, η Λέγκα του Βορρά άρχισε στα τέλη της δεκαετίας του 1990 να προωθεί την υπεράπιση των δυτικών αξιών και της χριστιανικής Ευρώπης κατά της «ισλαμικής εισβολής». Έτσι, σε ένα αφιέρωμα του περιοδικού em>Quaderni Padani για το Ισλάμ και την Padana (σ. 1), το Ισλάμ χαρακτηριζόταν ως μια από «τις τρεις χειρότερες ασθένειες της ιστορίας» (μαζί με τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία και τον κομμουνισμό) και τον Σεπτέμβριο του 2000 ένα άλλο άρθρο στο ίδιο περιοδικό εξυμνούσε τη μάχη του Λεπάντο (σ. 1), όπου η Ιερά (Χριστιανική) Συμμαχία νίκησε τους Οθωμανούς και εμπόδισε την προέλασή τους στην Ευρώπη.


Another interesting pieceΈνα άλλο ενδιαφέρον άρθρο στο Quaderni Padani δημοσιεύτηκε τον Μάιο του 2001 (σ. 20). Ο τίτλος του άρθρου ήταν κατηγορηματικός «Ισλάμ και Ευρώπη: μια επικείμενη σύγκρουση». Κατά συνέπεια, η αντιπαλότητα της Λέγκας του Βορρά για το Ισλάμ προηγήθηκε της επίθεσης στους Δίδυμους Πύργους και ίσως αυτή η πολιτική ικανότητα πρόβλεψης διεθνών ζητημάτων να έδωσε μεγάλη αξιοπιστία στη Λέγκα του Βορρά ως σταθερό πρωταγωνιστή στις νέες πολιτικές «σταυροφορίες» για την υπεράσπιση του χριστιανικού πολιτισμού και της ευρωπαϊκής ταυτότητας.


Πριν από την 11η Σεπτεμβρίου, η Λέγκα του Βορρά δεν ήταν ο μόνος κοινωνικός παίκτης που προωθούσε την ισλαμοφοβία. Η ιδεολογική μάχη της Λέγκας του Βορρά[1] υιοθετήθηκε και υποστηρίχθηκε από ορισμένους εκπροσώπους των πολιτιστικών και θρησκευτικών ελίτ, οι οποίοι συνέβαλαν μέσω των Μ.Μ.Ε στην αιτιολόγηση της ισλαμοφοβίας που εκφράζει η κοινή γνώμη. Έτσι, το Κέντρο της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τον Ρατσισμό και την Ξενοφοβία (σ. 23) αναφέρεται σε μια Συνοπτική έκθεση σχετικά με την Ισλαμοφοβία (και λέει) ότι στην Ιταλία, στη διάρκεια της δεκαετίας του 1990 «ο κυρίαρχος Τύπος, με αξιοσημείωτες εξαιρέσεις, αναπαρήγαγε μορφές εθνικής προκατάληψης στα καθημερινά ρεπορτάζ του, ενώ ο δεξιός Τύπος ήταν μερικές φορές απροκάλυπτα ρατσιστικός σε ό,τι αφορά την επιλογή και την παρουσίαση ειδήσεων και σχολίων». Πιο συγκεκριμένα, η έκθεση ανέφερε ότι οι απεικονίσεις του Ισλάμ ήταν συχνά «βασισμένες σε στερεοτυπικές απλοποιήσεις»:



… Άραβες και Μουσουλμάνοι αναφερόνταν χωρίς καμία διάκριση, το Ισλάμ απεικονιζόταν ως μια θρησκεία αραβικών φυλών, χωρίς παγκόσμια διάσταση. Οι γενικεύσεις που χρησιμοποιήθηκαν δεν αναγνώριζαν την ποικιλία και την περιπλοκότητα των καταστάσεων εντός και μεταξύ των διάφορων ισλαμικών χωρών…(σ. 252).


Βέβαια, στη δεκαετία του 1990, η απειλή μιας φανταστικής ισλαμικής εισβολής ήταν συχνός τόπος για τις εφημερίδες. Οι δημοσιογράφοι δημοσίευαν τακτικά θρησκευτικές ή επιστημονικές/ακαδημαϊκές απόψεις για το πώς οι Μουσουλμάνοι απειλούσαν τα ιταλικά σύνορα. Για παράδειγμα, η ανθρωπολόγος Ida Magli, κατήγγειλε το 1998 «τη Μουσουλμανική εισβολή στην Ιταλία» και ο Monsignor Maggiolini, Επίσκοπος του Κόμο, έκανε λόγο για το τέλος του Χριστιανισμού. Μια άλλη εμμονή ήταν η «μυστική συνωμοσία» που υποτίθεται ότι οι μετανάστες από το Ισλάμ είχαν στόχο να κατακτήσουν την Ευρώπη. Ο Monsignor Cosmo Ruppi, Αρχιεπίσκοπος του Λέτσε, δήλωσε: «Δημιουργείται η υποψία ότι υπάρχουν απόκρυφες κατευθύνσεις που οδηγούν και διαχειρίζονται αυτό το τεράστιο κίνημα των μουσουλμανικών πληθυσμών». Η θέση της «απόκρυφης κατεύθυνσης» εμφανίστηκε πάλι στο Quaderni Padani λίγους μήνες πριν από την επίθεση στους Δίδυμους Πύργους: «Το αρχαίο χριστιανικό υπόβαθρο, πάνω στο οποίο διαμορφώθηκαν τα έθιμα, το πνεύμα και οι παραδόσεις της Ευρώπης, απειλείται και υπονομεύεται τόσο πολύ από την επίθεση και την χωροκατακτητική επέκταση του Ισλάμ, το οποίο δημιουργεί εύκολες ρίζες σε μια γη που κάποτε ήταν περήφανα αδιαπέραστη και εχθρική στο Ισλάμ» (σ. 20).


Τα παραπάνω έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην δημόσια συζήτηση για το Ισλάμ και τη μετανάστευση πριν από την 11η Σεπτεμβρίου, όταν οι διαμορφωτές της κοινής γνώμης (ειδικά οι δημοσιογράφοι, οι μελετητές και οι θρησκευτικοί αρχηγοί) χρησιμοποιούσαν τα μέσα ενημέρωσης (ειδικά στον Τύπο και τα βιβλία) ως κύριους φορείς για τη διάδοση του κινδύνου μιας ενδεχόμενης «εισβολής του Ισλάμ» στην Ιταλία και της καταστροφής των ευρωπαϊκών αξιών. Μ’ αυτόν τον τρόπο, μπορεί να υποστηρίξει κανείς ότι ο αντι-μουσουλμανικός λόγος δεν προέκυψε από μια κοινωνική διαμάχη μεταξύ Ιταλών και Μουσουλμάνων μεταναστών, αλλά από τα Μ.Μ.Ε.[2] Κατά συνέπεια, τα Μ.Μ.Ε. μέσω της πολιτισμικής νομιμοποίησης που παρείχε ένα δικομματικό μέτωπο, το οποίο περιλάμβανε κοσμικές και θρησκευτικές φωνές, έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην κατασκευή της εικόνας του Ισλάμ ότι αποτελεί απειλή για τις κοσμικές και χριστιανικές αξίες.


Η ενίσχυση της ξενοφοβίας μετά την 11η Σεπτεμβρίου


Αυτό που είναι ακόμη ασαφές είναι η επιρροή που είχαν οι φωνές της ελίτ στον πολιτικό ακτιβισμό και ειδικότερα η πολιτική απήχησή τους στη ριζοσπαστική Δεξιά. Επομένως, ένα ακόμη στοιχείο έρευνας είναι πώς η πολιτισμική επεξεργασία της ισλαμοφοβίας ενίσχυσε ξενοφοβικές ομάδες όπως η Λέγκα του Βορρά. Προκειμένου να απαντηθεί αυτό το ερώτημα, ερεύνησα τους δεσμούς ανάμεσα στις ισλαμοφοβικές συζητήσεις και την πολιτική δράση. Αυτή η τελευταία ενότητα έχει ως στόχο να αξιολογήσει τους τρόπους με τους οποίους η Λέγκα του Βορρά εισήγαγε και αναπαρήγαγε ισλαμοφοβικές δηλώσεις των ελίτ στην πολιτική συζήτηση.


Όπως τόνισα πιο πάνω, το αντι-ισλαμικό πρόγραμμα της Λέγκας του Βορρά έχει διττό χαρακτήρα: ο πρώτος εστιάζει στην εθνική ταυτότητα (ʺPadanaʺ, για τις περιοχές της Λομβαρδίας και της Βενετίας) και ο δεύτερος στην παραδοσιακή καθολική ταυτότητα.[3] Μολονότι η Λέγκα του Βορρά έχει ταλαντευτεί ανάμεσα στις αποσχιστικές και τις ομοσπονδιακές θέσεις, η «μάχη κατά του Ισλάμ» και η «υπεράσπιση του Χριστιανισμού» θεωρούνται ακόμη ως βασικές πτυχές της εθνικής ταυτότητας «Padana» (σ. 56). Παρά το γεγονός ότι η Λέγκα του Βορρά αρχικά δεν υποστήριξε την Καθολική Εκκλησία,[4] πάντα χειρίστηκε πολλά θέματα (που ήταν) κεντρικής σημασίας για τους συντηρητικούς θρησκευτικούς ηγέτες, ιδίως όταν αφορούν ζητήματα αντίθεσης εδραίωσης του Ισλάμ. Στην πραγματικότητα, σε πολλές περιπτώσεις, οι ηγέτες της Λέγκας του Βορρά έχουν δηλώσει τη συμπαράστασή τους στον Αρχιεπίσκοπο Maggiolini και τους Καρδινάλιους Biffi και Ratzinger, οι οποίοι έχουν την αρχηγία της ισλαμοφοβικής τάσης εντός της Ρωμαϊκής Καθολικής Εκκλησίας. Για παράδειγμα, η Λέγκα του Βορρά αντιτίθεται στην ένταξη της Τουρκίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση λόγω της διαφορετικής θρησκευτικής ταυτότητας. Επιπλέον, η Λέγκα του Βορρά έχει κατηγορήσει συχνά τα πιο προοδευτικά στοιχεία της Εκκλησίας ότι δείχνουν αδυναμία και ευθυγραμμίζονται με το Ισλάμ, επειδή δεν παρενέβησαν στην υπεράσπιση της χριστιανικής ταυτότητας. Ειδικότερα, η Λέγκα του Βορρά κατηγορεί τις καθολικές εθελοντικές οργανώσεις (όπως η Caritas και η Migrantes) ότι διατηρούν την ισλαμική εισβολή στην Ιταλία, μέσω της βοήθειας και της υποστήριξης που παρέχουν στους μετανάστες.


Ωστόσο, η πιο ενδιαφέρουσα πτυχή της Λέγκας του Βορρά είναι μάλλον ο εντυπωσιασμός που προκαλούν οι πολιτικές εκστατείες της κατά των Μουσουλμάνων παρά η ικανότητά της να παράγει νέα επιχειρήματα για την αντιπαράθεσή της με το Ισλάμ. Η πιο εντυπωσιακή εκστρατεία της ήταν ο «ο πόλεμος των τζαμιών», που ξεκίνησε στην πόλη Λόντι (κοντά στο Μιλάνο, Λομβαρδία) το 2000, όταν μια ομάδα Μουσουλμάνων ζήτησε μια έκταση για να κτίσει ένα τζαμί. Το αριστερό δημοτικό συμβούλιο τους την έδωσε, αλλά τα δεξιά κόμματα (Εθνική Συμμαχία και Λέγκα του Βορρά) ηγήθηκαν ενός κινήματος εναντίον τους. Κατά τη διάρκεια μιας διαδήλωσης, τον Οκτώβριο του 2000, οι οπαδοί της Λέγκας του Βορρά πέταξαν περιττώματα χοίρου στον χώρο κατασκευής του τζαμιού, προκειμένου να εμποδίσουν τους Μουσουλμάνους να κτίσουν εκεί. Επειδή ο χοίρος είναι για τους Μουσουλμάνους ένα ακάθαρτο ζώο, ένα μέρος που έχει μολυνθεί από το ζώο αυτό θεωρείται ακατάλληλο για ισλαμική λατρεία.


Μετά απ’ αυτό, η χρήση περιττωμάτων χοίρου έγινε τακτική πολιτική πράξη της Λέγκας του Βορρά. Το 2007, ένας Γερουσιαστής της Λέγκας του Βορρά, ο Roberto Calderoli (αργότερα υπουργός για τη Νομοθετική Απλοποίηση στην κυβέρνηση Μπερλουσκόνι) πρότεινε την «Ημέρα του Χοίρου» για να προτρέψει την αντιπαράθεση σε μέρη που θα μπορούσαν να είναι «εν δυνάμει κέντρα υπόθαλψης τρομοκρατικών πυρήνων». Και είπε: «Εγώ και το γουρούνι μου είμαστε έτοιμοι να κάνουμε έναν περίπατο στο μέρος όπου θέλουν να κτίσουν τζαμί». Επιπλέον, ισχυρίστηκε ότι θα έτρωγε «ένα ωραίο πιάτο με χοιρινές μπριζόλες για να δείξει ότι δεν τρέφει καμιά συμπάθεια απέναντι σε εκείνους που θεωρούν το χοιρινό απαγορευμένο κρέας».


Σημεία αντιπαράθεσης είναι επίσης και τα σχολεία, καθώς η Λέγκα του Βορρά αντιτίθεται σε όλα τα ισλαμικά σχολεία και στη διδασκαλία σε Μουσουλμάνους μαθητές, για το Ισλάμ, αλλά υπερασπίζεται την παρουσία χριστιανικών σταυρών στα δημόσια σχολεία. Επιπρόσθετα, η Λέγκα του Βορρά άσκησε βέτο σε μια πιθανή «intesa» (συμφωνία) ανάμεσα στην Ιταλική Δημοκρατία και τις μουσουλμανικές κοινότητες να αναγνωρίσουν επισήμως την ισλαμική θρησκεία (σ. 43). Προκειμένου να διατηρήσει την αντιπαράθεση με τα ισλαμικά ιδρύματα, η Λέγκα του Βορρά χρησιμοποιεί διάφορα επιχειρήματα, όπως η απουσία αμοιβαιότητας, όπου οι Χριστιανοί, για παράδειγμα, δεν έχουν δικαίωμα να κτίσουν εκκλησίες σε ορισμένες ισλαμικές χώρες. Υποστηρίζουν επίσης ότι υπάρχει ο κίνδυνος ότι οι οπαδοί της αλ-Κάιντα και οι καθοδηγητές της θα επισκέπτονται τα ισλαμικά κέντρα. Μερικές φορές, πέρα από την «ορθολογική» πολιτική επιχειρηματολογία, η Λέγκα του Βορρά προτιμά να επικαλείται την αναγκαιότητα σταυροφορίας κατά του Ισλάμ, όπως έγραψε ο γερουσιαστής Calderoli στην καθημερινή εφημερίδα της Λέγκας του Βορρά:

«Το Ισλάμ πρέπει να κηρυχτεί παράνομο μέχρι οι Ισλαμιστές να είναι έτοιμοι να απαρνηθούν τα σημεία εκείνα του ψευδο-πολιτικού και θρησκευτικού δόγματός τους που εξυμνούν τη βία και την καταπίεση άλλων πολιτισμών και θρησκειών. Το Ισλάμ προωθεί το μίσος και τώρα, αφού πρώτα προσπαθήσαμε με τον τρόπο της αγάπης, πρέπει να απαντήσουμε με σταυροφορίες των λαών της Δύσης, που θυμούνται ακόμη τη μάχη του Λεπάντο».


Ένα άλλο παράδειγμα προέρχεται από τον τωρινό γερουσιαστή Roberto Castelli, και πρώην υπουργό Δικαιοσύνης: «Δεν είμαστε κατά του Ισλάμ, εκείνοι είναι εναντίον μας, θέλουν να μας εξαλείψουν, αλλά στο τέλος θα κερδίσουμε τη μάχη». Κατά συνέπεα, η πολιτική ατζέντα της Λέγκας του Βορρά έχει ως στόχο να προωθήσει έναν κοινωνικό συναγερμό στον τοπικό πληθυσμό όσον αφορά την «μουσουλμανική εισβολή». Σύμφωνα με τον Gentilini (έναν από τους πιο χαρισματικούς και δημοφιλείς ηγέτες της Λέγκας του Βορρά), το Ισλάμ είναι «ένας καρκίνος που πρέπει να εξαλειφθεί πριν αρχίσει να εξαπλώνεται». Επίσης, η Λέγκα του Βορρά είναι μια πολιτική δύναμη σε τοπικό επίπεδο – οι υπάλληλοι της διαχειρίζονται πολλές σημαντικές, πλούσιες πόλεις στη Βόρεια Ιταλία. Η Λέγκα του Βορρά έχει υποστηρίξει ανοιχτά τις πρωτοβουλίες των δημάρχων να κλείσουν τζαμιά και τόπους προσευχής. Έτσι, η Λέγκα του Βορρά , σε μικρούς και μεγαλύτερους δήμους, έχει υποχρεώσει τις μουσουλμανικές κοινότητες να μεταφέρουν τους τόπους λατρείας τους σε άλλους δήμους. Επιπλέον, οι διαταγές για το κλείσιμο ισλαμικών τόπων λατρείας, βασισμένες σε δικαιολογίες όπως η παραβίαση του υγειονομικού κώδικα ή του νόμου σχετικά με την χωροταξία, είναι όλο και πιο συχνές, ιδίως στη Βενετία και τη Λομβαρδία (όπου η Λέγκα του Βορρά έχει τη μεγαλύτερη υποστήριξη).


Εν κατακλείδι, επισείοντας την απειλή του Ισλάμ ή απεικονίζοντας τους Μουσουλμάνους ως εχθρούς ή εισβολείς, η Λέγκα του Βορρά όχι μόνο οριοθέτησε μια δική της θέση στον πολιτικό χώρο, αλλά ανέπτυξε ένα ευρύτερο ξενοφοβικό πολιτικό πρόγραμμα, βασισμένο σε αντι-ισλαμικά επιχειρήματα που αναπτύχθηκαν από τα πιο συντηρητικά μέλη της Καθολικής Εκκλησίας και από κοσμικούς διαμορφωτές κοινής γνώμης. Με αυτόν τον τρόπο, αυτές οι πολιτισμικές ελίτ έχουν διαμορφώσει ένα πνευματικό και πολιτισμικό πλαίσιο, το οποίο βοηθά τα πολιτικά στελέχη της Λέγκας του Βορρά να αιτιολογήσουν και να εφαρμόσουν πολιτικές διάκρισης που στοχεύουν στον αποκλεισμό των Μουσουλμάνων από τις τοπικές κοινωνίες. Σε τελική ανάλυση, η περίπτωση της Λέγκας του Βορρά αποδεικνύει ότι η πολιτισμική επεξεργασία από ομάδες της ελίτ μπορεί να επηρεάσει όχι μόνο τη δημόσια συζήτηση αλλά και στην πολιτική ατζέντα μιας οργάνωσης που έχει μια καλά εδραιωμένη ξενοφοβική παράδοση. Συνεπώς, οι ελίτ είχαν τον πολιτισμικό ρόλο να νομιμοποιήσουν, σε ένα ευρύτερο κοινό, την έκφραση της ισλαμοφοβίας στα μέσα ενημέρωσης και να παράσχουν στη Λέγκα του Βορρά ένα πολιτικό πλαίσιο για να μπορεί να αιτιολογεί τον κοινωνικό αποκλεισμό των Μουσουλμάνων μεταναστών.


Σημειώσεις

[1] Βλ., κυρίως, Bossi, Umberto και Daniele Vimercati. 1993. La Rivoluzione. Milan: Sperling & Kupfer.

[2] Βλ., για παράδειγμα, Marletti, Carlo. 1995. Televisione e Islam. Immagini e stereotipi dell’Islam nella comunicazioneitaliana [Images and Stereotypes of Islam in Italian Communication], Turin: RAI – Nuova ERI, 1995 και Siggillino, Innocenzo. 2001. I media e l’Islam [The Media and Islam], Bologna: Editrice Missionaria italiana.

[3] Αυτό σημαίνει ότι υποστηρίζουν μια αυτόνομη ιδέα για τον Χριστιανισμό: έχουν τις δικές τους τελετουργίες, όπως η κέλτικη. Επιπρόσθετα, υποστηρίζουν ότι βρίσκονται κοντά στους Λεφεμπριστές, τους οπαδούς του Lefebvre, ενός Επισκόπου που ήταν λάτρης των παραδόσεων και που αφορίστηκε με τους οπαδούς του. Το 2009, η Αγία Έδρα ήρε την απαγόρευση για τέσσερις επιζώντες Επισκόπους.

[4] Ορισμένες καθολικές ομάδες όπως η CARITAS κατηγορούνται για τις θέσεις τους υπέρ των μεταναστών. Ακόμη, ορισμένοι υπέρμαχοι της Λέγκας του Βορά θεωρούν το Βατικανό ΙΙ υπερβολικά προοδευτικό και ανοιχτό απέναντι στον οικουμενισμό, κι έτσι οι θέσεις μπορούν να θεωρηθούν ως φιλο-συνοδικές.

Για να κατανοήσουμε μια τρομοκρατική ενέργεια, θα πρέπει να μελετήσουμε το περιβάλλον στο οποίο ο/η ή οι τρομοκράτες αντλούν τα επιχειρήματά τους και την υποστήριξη για την πράξη τους. Αυτό δεν είναι πάντα προφανές.


«Ο Anders Behring Breivik είναι ένας απομονωμένος φρενοβλαβής άνθρωπος, ο οποίος είναι ωστόσο ριζωμένος στις απόψεις ενός κινήματος που ισχυρίζεται ότι εκπροσωπεί». Αυτό ήταν το μήνυμα-συμπέρασμα της αστικής εφημερίδας Barometern την 27η Ιουλίου, 2011.


Ο ισχυρισμός αυτός απο-ιδεολογικοποιεί τη βία και αποσιωπά το γεγονός ότι ο δράστης ήταν μέρος ενός ιδεολογικού περιβάλλοντος το οποίο έχει σαν κύριο ενοποιητικό στοιχείο την πεποίθηση ότι οι Μουσουλμάνοι αποτελούν τον πυρήνα για όλα τα πράγματα που είναι λάθος στον κόσμο. Το να τονίσουμε αυτό το γεγονός δεν σημαίνει ότι τα δίκτυα, οι οργανώσεις και τα κόμματα που απαρτίζουν το αντι-μουσουλμανικό περιβάλλον είναι άμεσα υπεύθυνα για τις επιθέσεις στη Νορβηγία. Αλλά παρ’ όλα αυτά, αν θέλουμε να κατανοήσουμε τις κινητήριες δυνάμεις αυτής της πράξης, δεν μπορούμε να αγνοήσουμε τις ιδεολογικές καταβολές του δράστη της.


Εκπρόσωποι του ακροδεξιού κόμματος των Σουηδών Δημοκρατών (Sweden Democrats) προσπαθούν στις ομιλίες, τα άρθρα και τα blog τους να διαδώσουν την άποψη ότι Breivik είναι ένας «φρενοβλαβής» και «παράφρονας» χωρίς καμία ιδεολογική σχέση με το κόμμα. Παρόλα αυτά είναι δύσκολο να αγνοήσουμε τις εμφανείς ομοιότητες ανάμεσα στην αντίληψη του Anders Behring Breivik για το Ισλάμ και τους Μουσουλμάνους με αυτή των ανώτερων εκπροσώπων των Σουηδών Δημοκρατών.


Κατά την διάρκεια των “Εθνικών Ημερών” (National days) που οργάνωσε το κόμμα το 2009, ο βουλευτής Kent Ekeroth χειροκροτήθηκε έντονα μετά από μια ομιλία που χαρακτηρίστηκε ως πολεμική ρητορεία: «Ο εξισλαμισμός είναι το πιο σημαντικό πολιτικό ζήτημα σήμερα. Είτε θα μας καταβροχθίσει με έναν αναστεναγμό, είτε θα αντισταθούμε. Έχουμε εισέλθει σε μια νέα φάση, ενός αρχαίου πολέμου που κρατά εδώ και 1400 χρόνια [...] Το Ισλάμ αποτελεί μια ιμπεριαλιστική ιδεολογία που εργάζεται για την παγκόσμια κυριαρχία». Στα τέλη του καλοκαιριού, κατά τη διάρκεια του φεστιβάλ του Almedalen στο πάρκο του Visby ο γραμματέας του κόμματος Björn Söder δήλωσε ότι «το Ισλάμ αποτελεί τη σημαντικότερη απειλή για τη Δύση».


Εντός του αντιμουσουλμανικού περιβάλλοντος, η πράξη του Breivik κρίνεται ως απορριπτέα. Οι Σουηδοί Δημοκράτες περιγράφουν την τρομοκρατική επίθεση ως «μια επίθεση ενάντια σε όλη τη δημοκρατική κοινωνία». Ταυτόχρονα, όμως, οι κύριοι αντι-μουσουλμάνοι ιδεολόγοι σημειώνουν, στις προβλέψεις τους για το μέλλον, ότι ο πόλεμος ενάντια στο Ισλάμ είναι αναπόφευκτος.


Ο Robert Spencer είναι ένας σημαντικός ιδεολόγος ο οποίος, εκτός των άλλων, επισκέφθηκε τους Σουηδούς Δημοκράτες πέρυσι κατά τη διάρκεια του φεστιβάλ του Almedalen. Ο Spencer έγραψε το 2007 ότι «θα υπάρξει εμφύλιος πόλεμος στην Ευρώπη», λόγω του γεγονότος πως «ευρωπαϊκός πληθυσμός δεν είναι διατεθειμένος να αποδεχθεί τον ισλαμικό νόμο.».


Ο Anders Behring Brevik προχώρησε στα πιο “προχωρημένα” συμπεράσματα σχετικά με την εικόνα του Μουσουλμάνου-εχθρού που είναι κοινός τόπος σε ολόκληρο το αντι-μουσουλμανικό περιβάλλον. Η διαφορά συνίσταται στο ότι σύμφωνα με τον Breivik «η ώρα της ένοπλης αντίστασης έχει ήδη φτάσει».


Σε μια έκθεση που συντάχθηκε από το βρετανικό ίδρυμα Searchlight (Expo 2/2011) μελετήθηκαν οι περιπτώσεις περίπου 40 προσώπων που έχουν καταδικαστεί για εγκλήματα τρομοκρατίας ή για σοβαρά εγκλήματα βίας. Σε όλες τις περιπτώσεις οι δράστες, σύμφωνα με την έρευνα, είχαν ιδεολογικά κίνητρα και, μπορούσαν να συνδεθούν με ρατσιστικές ομάδες και με διαδικτυακούς τόπους όπου αντάλλασσαν ιδέες και έπαιρναν πληροφορίες σχετικές με την κατασκευή όπλων και βομβών.


Αν και η έκθεση αφορά την ακροδεξιά τρομοκρατία, ο συγγραφέας της Gerry Gable σημειώνει ότι τα συμπεράσματά της πως μπορεί να αφορούν εξίσου τον ριζοσπαστικό ισλαμισμό.


Επιπλέον, στις συζητήσεις που ακολούθησαν την επίθεση αυτοκτονίας του Taimour Abdulwahab στο Drottninggatan της Στοκχόλμης, υπήρχαν επαναλαμβανόμενες προσεγγίσεις που προσπαθούσαν να απο-ιδεολογικοποιήσουν την πράξη του. Ο Abdulwahab, σύμφωνα με αυτές τις εκτιμήσεις, ήταν άλλος ένας «μοναχικόςς φρενοβλαβής». Η ιδεολογία του ριζοσπαστικού ισλαμισμού, που χαρακτηρίζεται από την ομοφοβία, το μίσος για τους ετερόδοξους, την αντίθεση στην δημοκρατία και την πίστη σε μύθους για την εβραϊκή συνωμοσία που κυβερνά τον κόσμο, δεν εκλήφθηκε ως σχετική υπό το πρίσμα αυτών των αναλύσεων.


Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα που φωτίζει αυτή την προσέγγιση: οι Σοσιαλδημοκράτες, Peter Weiderud και Mariam Osman Sherifay αναφέρθηκαν στην επίθεση του Abdulwahab , στο πλαίσιο μίας συζήτησης που οργάνωσε η εφημερίδα Aftonbladet (15/12/2010) ως «ένα μεμονωμένο περιστατικό που προκλήθηκε από ένα άτομο που βρίσκεται σε σύγχυση.» Η ριζοσπαστική ισλαμική ιδεολογία δεν αναγνωρίζεται, στο κείμενό τους, ως σημαντική για την ανάλυση της επίθεσης. Δεδομένου ότι η επίθεση χαρακτηρίστηκε από τους συγγραφείς ως αντίδραση στο ρόλο της Δύσης, το ζήτημα της ενοχής μετατοπίστηκε αναλόγως. Σύφωνα με τους συγγραφείς, εάν ο σκιτσογράφος Lars Vilks είχε αποκηρύξει κατηγορηματικά τα “σκίτσα του Μωάμεθ” και εάν είχε ασκηθεί ουσιαστική κριτική στην Δυτική στρατιωτική αποστολή στο Αφγανιστάν, η επίθεση θα μπορούσε να είχε αποτραπεί.


Ο Jan Guillou ανέλυσε στην εφημερίδα Aftonbladet (13/12/2011) την επίθεση ως μία αντίδραση στους «αντιδημοκρατικούς νόμους» και στις αυξανόμενες διακρίσεις κατά των Μουσουλμάνων. Ως εκ τούτου, ο Guillou σημείωσε, πως δεν είναι δύσκολο να γίνει κατανοητό πως «ένας άγριος, περίεργος ​​άνθρωπος ο οποίος αυτοαποκαλείται ήρωας, αισθάνεται ότι πρέπει να κάνει την διαφορά».


Το περιοδικό Expo επέστησε την προσοχή στην προπαγάνδα μίσους η οποία κηρύσσονταν από το Ισλαμικό κέντρο του Luton, ένα μέρος που ο Taima Abdulwahab είχε επισκεφθεί συχνά. Παρόλο που το Ισλαμικό κέντρο είχε καταδικάσει τις τρομοκρατικές ενέργειες στην Ευρώπη, οι ισλαμικές ομάδες που δρούσαν στο πλαίσιο του συνέχιζαν να διαδίδουν την μισαλλοδοξία, την αντιδημοκρατική και αντισημιτική κοσμοθεωρία και είναι σημαντικό αυτές οι αντιλήψεις να αναλύονται συχνά ως προς το αν έχουν την τάση να υιοθετήσουν τη βία σαν εργαλείο. Το ίδιο ισχύει και για το αντι-μουσουλμανικό περιβάλλον. Παρά το γεγονός ότι στις περισσότερες περιπτώσεις η τρομακρατική ενέργεια του Breivik δεν βρίσκει υποστήριξη από ακροδεξιούς κύκλους, η ακροδεξιά αποτελεί ένα ιδεολογικό περιβάλλον που συλλογικά δαιμονοποιεί και κατηγορεί τους Ευρωπαίους μουσουλμάνους.


Είναι σημαντικό να προσπαθούμε να κατανοήσουμε μια τρομοκρατική ενέργεια ταυτόχρονα από μία κοινωνική, οικονομική και ψυχολογική πλευρά. Ωστόσο, δεν πρέπει, επίσης, να αγνοούμε τον ψυχικό κόσμο όπου οι τρομοκράτες μπορούν να αναζητήσουν τη νομιμοποίηση των πράξεών τους. Κάθε ιδεολογία που βασίζεται στην μισαλλοδοξία εμπεριέχει μια εγγενή τάση που οδηγεί σε δυνητικές πράξεις βίας.

——


Το κείμενο αυτό δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Expo το Σεπτέμβριο του 2011 στα σουηδικά

Το άρθρο αυτό είναι βασισμένο σε μια μελέτη που εξετάζει κατά πόσον και πώς οι ηλεκτρονικές μορφές ανάμνησης ενισχύουν τις βρετανικές εθνικές ταυτότητες, ακολουθώντας και εξετάζοντας στο Διαδίκτυο ένα δείγμα «σελίδων φίλων» (fan page) με περιεχόμενο που επιδιώκει την διατήρηση της ανάμνησης γεγονότων, και συγκεκριμένα εκείνων που σχετίζονται με την «Ημέρα Μνήμης 2010».
Η μελέτη αυτή προτείνει ότι η εδαφικότητα δεν υπάρχει ηλεκτρονικά όπως συμβαίνει στον πραγματικό κόσμο, καθώς τα μέλη του εικονικού/διαδικτυακού κόσμου δεν έχουν, ως έναν βαθμό, καθορισμένα χωρικά χαρακτηριστικά, (Gifford et al, 2003), πράγμα που επιτρέπει σε διακρατικά άτομα να συγχωνεύονται στην κοινότητα τους δεδομένου ότι εκφράζουν τα σωστά χαρακτηριστικά. Επιπλέον, είναι εμφανές σε αυτές τις σελίδες φίλων ότι μια βρετανική ταυτότητα κατασκευάζεται με βάση τον φόβο για τον άλλον, και σε αυτή την περίπτωση τον φόβο για τον Βρετανό Μουσουλμάνο (Smith, 2006. Mertz, 1995. Gilroy, 2004).


Εισαγωγή


Κατ’ αρχήν, η μελέτη είναι επηρεασμένη από τον θάνατο ενός ατόμου που γνώριζα στις αρχές του 2010. Ο θάνατός του ήταν αποτέλεσμα τραυματισμού από πυροβολισμό κατά τη διάρκεια μιας περιπολίας ρουτίνας στην επαρχία Χέλμαντ, στο Αφγανιστάν. Μετά τον θάνατο ακολούθησαν τα συνηθισμένα γεγονότα: παρέλαση στο Wootton Bassett, κηδεία σε οικογενειακό κύκλο στο Ντάγκενχαμ και η δημιουργία σελίδας στο Facebook αφιερωμένη στο νεκρό. Τα σχόλια σε αυτή τη σελίδα δεν εμπεριείχαν εθνικιστικές παρατηρήσεις, ωστόσο, καθώς περνούσαν οι μήνες προέκυψε μια δική τους εθνική ταυτότητα. Η συχνότητά τους κόπασε, αλλά καθώς πλησίαζε η Ημέρα Μνήμης για τους νεκρούς της Κοινοπολιτείας στον πόλεμο (UK Remembrance Day) η σελίδα γέμισε με συλλυπητήρια που είχαν ρατσιστικό και εθνικιστικό χαρακτήρα. Εκείνο το διάστημα, ο συσχετισμός του θανάτου αυτού του ανθρώπου και του χρόνου που έδωσε υπηρετώντας στο Βρετανικό Στρατό και η Ημέρα Μνήμης έμοιαζε τόσο έντονος που όλες οι άλλες μη στρατιωτικές πτυχές της ζωής του είχαν εξαφανιστεί. Σπάνιο ήταν όταν ένας χρήστης πρόσθεσε κάποιο σχόλιο που αναφερόταν σε μια ξεχασμένη μνήμη που είχε να κάνει με την κοινή παιδική ηλικία τους. Αλλά εκτός από μια τέτοια σπάνια παραπομπή, η ζωή του έμοιαζε να είχε συγχωνευθεί στην ευρύτερη συλλογικότητα μιας διαδικτυακής βρετανικής εθνικής ταυτότητας.


Η μελέτη, επίσης, επηρρεάστηκε από την εκδήλωση του καψίματος της παπαρούνας (Poppy Day) την Ημέρα Μνήμης το 2010, που χρησίμευσε στο να υπενθυμίσει πως παρά το γεγονός ότι οι βρετανικές τελετουργικές εκδηλώσεις έχουν πολυπολιτισμική επίφαση, εξακολουθούν να χαρακτηρίζονται από μία φυλετική προσέγγιση, αφήνοντας πολύ λίγο χώρο σε άλλες εθνικές ή μη-εθνικές ταυτότητες. Ως αποτέλεσμα του καψίματος μιας μεγάλης πλαστικής παπαρούνας στη διάρκεια των δυο λεπτών σιγής, συνώνυμη με την Ημέρα Μνήμης, οι σελίδες του Facebook κατακλύστηκαν από χρήστες που ήθελαν να προβάλλουν τις απόψεις τους για το γεγονός, πράγμα το οποίο με τη σειρά του οδήγησε στην κατασκευή μιας ηλεκτρονικής συλλογικής εθνικής ταυτότητας.


Προηγούμενες έρευνες για τις ηλεκτρονικές κοινότητες συνήθιζαν να χρησιμοποιούν την εθνογραφική έρευνα, που περιελάμβανε συνεντεύξεις αυτοπροσώπως (face-to-face/avatar-to-avatar) με τους συμμετέχοντες, σε συνδυασμό με ηλεκτρονικές μεθόδους παρατήρησης (Miller and Slater, 2001. Miller, 2011. Lysloff, 2003). Οι Brotsky και Giles (2007), από την άλλη πλευρά, έκαναν την ηλεκτρονική τους έρευνα με την δημιουργία εναλλακτικών εικονικών ταυτοτήτων και συμμετέχοντας ως μυστικά μέλη στο φόρουμ των συζητήσεων, προκειμένου να αποκτήσουν πρόσβαση στην προ-ανορεξική κοινότητα. Στο πλαίσιο της παρούσας έρευνας, υιοθετήθηκε ένας μη συμμετοχικός ρόλος παρατηρητή κι ενώ υπήρχε η επιλογή να υιοθετηθεί η ταυτότητα ενός κρυφού συμμετέχοντος όπως έκαναν οι Brotsky και Giles (2007), αποφεύχθηκε, καθώς ένας τέτοιος παραπλανητικός ρόλος μπορούσε να έχει πολλές ηθικές συνέπειες.


Καθώς ο ερευνητής ήταν ήδη μέλος της διαδικτυακής κοινότητας που ήταν το αντικείμενο μελέτης, η σχεδιασμένη παραπλάνηση περιορίστηκε στο ελάχιστο. Ο Kottak (1982) αναφέρει ότι όταν ο ερευνητής επιχειρεί να ερευνήσει έναν πολιτισμό διαφορετικό απ’ τον δικό του, μπορεί να αναπτύξει ένα πιο «ιμπρεσιονιστικό πεδίο/σφαίρα, όπου η ανάλυση μπορεί να συγγενεύει μερικές φορές με την φιλοσοφία ή τις ανθρωπιστικές επιστήμες» (1982:42), και ως εκ τούτου η έρευνα ενός άγνωστου πολιτισμού μπορεί να έχει ως αποτελεσμα μια μη έγκυρη ανάλυση.


Σχεδιασμός της έρευνας


Για να γενικευτεί η έρευνα στον ευρύτερο πληθυσμό, ήταν σημαντικό να αναπτυχθεί ένα κριτήριο δειγμάτων κι έτσι χρησιμοποιήθηκε η εσωτερική μηχανή αναζήτησης του Facebook για να υπάρξει μια επιλογή σελίδων φίλων που θα παρουσίαζε επαρκώς την εκδήλωση της καύσης της παπαρούνας. Στη μηχανή αναζήτησης εισήχθη μια φράση κλειδί (Ημέρα Μνήμης 2010), που αντανακλούσε το κύριο ενδιαφέρον της μελέτης. Οι σελίδες που είχαν λιγότερους από χίλιους φίλους καταργήθηκαν, καθώς θεωρήθηκε ότι η ηλεκτρονική δραστηριότητα θα αναπτυσσόταν περισσότερο απ’ ότι είχε φανεί αρχικά. Η αναζήτηση τελείωσε μετά την επιλογή δέκα σελίδων φίλων, που περιείχαν αρκετά στοιχεία για μια επιτυχημένη ανάλυση λόγου. Αναπτύχθηκε λοιπόν μια ανάμικτη μέθοδος σχεδιασμού, λόγω της ανάγκης για μια πιο παρατηρητική ερευνητική μέθοδο που θα αναγνώριζε την επικοινωνία του χρήστη με τις σελίδες φίλων σε πραγματικό χρόνο. Ο κοινωνικά δομημένος ισχυρισμός γνώσης σε αυτή τη μελέτη που προτάθηκε/έδειξε ότι η πολυπλοκότητα των υποκειμενικών νοημάτων που αποδίδονται στις εμπειρίες των ατόμων που έχουν ερευνηθεί έπρεπε να εντοπιστούν παρά να κατηγοριοποιηθούν. Αυτό με τη σειρά του στηρίζει τη χρήση της ανάλυσης λόγου και μια διακριτική παρατηρητική μέθοδο.


Ενεδρεύοντας μέσα στο Facebook


Η ακριβής παρατηρησιακή θέση που υιοθετήθηκε στην έρευνα ήταν ότι αυτός που παρακολουθεί μία συζήτηση στο διαδικτύο, όπως περιγράφεται από τον Jordan (2009)- δηλαδή, ο ερευνητής συνδεόταν και αποσυνδεόταν χωρίς να συνεισφέρει άμεσα στην ηλεκτρονική κοινότητα. Αυτή η τεχνική του «μονόδρομου κατόπτρου» αμφισβητείται συχνά λόγω των συσχετιζόμενων δεοντολογικών επιπτώσεων που συνεπάγεται η παρατήρηση κρυφής μορφής. Ωστόσο, δικαιολογείται στα πλαίσια της μελέτης, καθώς ο ερευνητής αντικατοπτρίζει τις δράσεις ενός μεγάλου αριθμού πιθανών ηλεκτρονικών συμμετεχόντων που «κρύβονται» γύρω από την ιστοσελίδα παρατηρώντας την, χωρίς αναγκαστικά να κάνουν γνωστή την παρουσία τους (Jordan, 2009). Αυτό επιτρέπει την κρυφή μελέτη της εικονικής ανθρώπινης ζωής όπως βιώνεται στη δική της ανενόχλητη τοποθέτηση.


Ανάλυση του λόγου


Όσον αφορά την ανάλυση του λόγου, ο Fischer (2010) αναφέρει ότι είναι ιδανικό για την/η προσαρμογή της μεθοδολογίας στη ξεχωριστή έρευνα της ιστοσελίδας του Facebook. Με αυτό κατά νου, αναπτύχθηκαν έννοιες που έπρεπε να αναγνωριστούν στα κείμενα, προκειμένου να δημιουργηθεί μια σχεδόν διαδοχική διαδικασία στην ανάλυση και να παρασχεθεί στην έρευνα ένας ισχυρός βαθμός εγκυρότητας. Για την ανάλυση των στοιχείων, οι επιλεγμένες σελίδες ήταν αντικείμενο συχνής παρατήρησης και οι όποιες σημαντικές αλλαγές ή μεταβολές στα θέματα συζήτησης ήταν τεκμηριωμένες και πέραν αυτού η διάταξη της σελίδας φίλων περνούσε από ανάλυση για να εκτιμηθεί η σημασία της σε σχέση με τον λόγο. Αρχικά, η ανάλυση του λόγου εστιαζόταν αποκλειστικά στο εμφανές κείμενο της σελίδας, καθώς όμως η μελέτη αναπτυσσόταν έγινε φανερό ότι οι εικόνες παρείχαν απόψεις ζωτικής σημασίας που συνέβαλαν στην κατασκευή των «άλλων» ταυτοτήτων (Hamilton et al, 2003), κι έτσι εντάχθηκαν στο κύριο σώμα της έρευνας. Επιπλέον, οι «σελίδες τοίχου» (wall pages) παρατηρήθηκαν στο σύνολο τους, προκειμένου να διατηρηθεί η ροή της αφήγησης.


Το Facebook ως εξτρεμιστικός χώρος


Οι σελίδες φίλων είναι μια δημιουργία που ορίζεται από τον χρήστη, ο οποίος έχει την δυνατότητα να δημοσιεύει εικόνες, κείμενα και βίντεο, τα οποία με τη σειρά τους ενισχύουν τη δομή της σελίδας. Όσον αφορά τις εικόνες, σύντομα διαπιστώθηκε πως οι σελίδες με λιγότερες εικόνες είχαν την μικρότερη δραστηριότητα χρήστη, πράγμα που σήμαινε ότι ο οπτικός λόγος έδινε στη σελίδα μια αίσθηση αυθεντικότητας. Το πιο συχνό οπτικό θέμα των εικόνων ήταν η έκδηλη εχθρότητα απέναντι στους Μουσουλμάνους, καθώς πολλές από τις ακατέργαστες εικόνες του photo shop είχαν την τάση να διαστρεβλώνουν γνωστές πτυχές του Ισλάμ. Υπήρχαν επίσης οπτικές συνδέσεις ανάμεσα στο Ισλάμ και το κοινωνικό κακό, όπως για παράδειγμα μια εικόνα που απεικόνιζε ένα χαμένο μικρό παιδί, την Madeleine McCann, με τον απίστευτο τίτλο «Οι Μουσουλμάνοι κάνουν κακό στα παιδιά», παρόλο που το κορίτσι εξαφανίστηκε στην Πορτογαλία, που δεν είναι μουσουλμανική χώρα.

Εικόνα 1: Φωτογραφία της Madeleine McCann από την σελίδα του Facebook ‘deport the Muslims who ruined 2010 Remembrance Day’


Εικόνες Μουσουλμάνων διαδηλωτών, που είχαν συμμετέχει στην διοργάνωση του καψίματος της παπαρούνας συνοδεύονταν επίσης από τίτλους (Εικόνα 2), που είχαν, για μια ακόμη φορά, επιλεγεί από ένα ευρύ φάσμα στερεότυπων, όπως «Η γυναίκα μου φοράει μπούρκα για να καλύψει το τραύμα της» και … είναι μερικά παραδείγματα.

Εικόνα 2: Φωτογραφία διαδηλωτών από την σελίδα ‘Poppy-burning Muslim should fuck off home’


Σύμφωνα με τον Batur κ.α. (2001), οι ρατσιστικές εικόνες αποτελούν προϊόντα των κοινωνικών διεργασιών που επηρεάζουν την κατασκευή της φυλής. Αρχικώς, η λευκή βρετανική ταυτότητα δημιουργείται στο πλαίσιο της μακροπρόθεσμης καταπίεσης που υπέφερε η μουσουλμανική κοινότητα, οι φιλοβρετανικές και αντιμουσουλμανικές εικόνες διαιωνίζονται με τρόπους μεταμόρφωσης και επαναπροσδιορισμού. Αυτές οι κοινωνικές διαδικασίες, συνδυασμένες, βοηθούν στη δημιουργία μιας λευκής συλλογικότητας με αντιμουσουλμανικό συναίσθημα. Εθνικά σύμβολα, συχνά, ενσωματώνονται στις εικόνες για να ενισχύσουν αυτό το αντιμουσουλμανικό συναίσθημα, όπως η σημαία του Άγιου Γεωργίου (εικόνα 2) και η αγγλική σημαία (εικόνα 3), οι οποίες χρησιμοποιήθηκαν ως υπόβαθρο για ένα ευρύτερο μήνυμα.

Εικόνα 3: Εικόνα που ενσωματώνει τη βρετανική σημαία στη σελίδα «Πώς τολμούν οι Μουσουλμάνοι να δείχνουν ασέβεια στην Ημέρα Μνήμης καίγοντας παπαρούνες;».


Παρά την εμφανή εθνικιστική ρητορική των εικόνων, οι λεζάντες που προστέθηκαν («Αντίσταση στο Ηνωμένο Βασίλειο» και NO FUCKING SURRENDER/»Δεν τα παρατάμε) αντηχούσαν εχθρότητα και απροκάλυπτη βρετανική μαχητικότητα, υποστηρίζοντας την άποψη του Billig (1995) ότι πρέπει να δοθεί προσοχή σε φαινομενικά κοσμικές πτυχές του εθνικισμού.
Ωστόσο οι εικόνες που κέρδισαν τα περισσότερα σχόλια χρηστών ήταν εκείνες που επαναλάμβαναν την κακεντρεχή/κακόβουλη βρετανική προπαγάνδα του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.


. Για παράδειγμα, η εικόνα «Η Χώρα σου σε Χρειάζεται», που ανασύρθηκε από το παρελθόν και αντικαταστάθηκε με: «Η Ένωση Αγγλικής Άμυνας σε θέλει/ Συμμετοχή στον αγώνα κατά του μαχητικού Ισλάμ», καθόριζε σαφώς τις δυο πλευρές του «πολέμου», την Ένωση Αγγλικής Άμυνας (EDL) εναντίον του ισλαμικού εξτρεμισμού. Η χρήση μιας τόσο κακόβουλης προπαγάνδας προέβαλε την άποψη ότι η Βρετανία βρίσκεται σε πόλεμο με το κοινωνικό κακό της κλίμακας του Ναζισμού.


Με τον ίδιο τρόπο, στην άλλη άκρη του φάσματος, οι αντιρατσιστικές απόψεις απεικονίζονται μέσα από τη χρήση της παράλληλης προπαγάνδας – για παράδειγμα, η εικόνα «Κράτα την Ψυχραιμία σου και Συνέχισε» παραποιήθηκε σε «Κράτα την Ψυχραιμία σου και Χτύπα έναν Ρατσιστή» (εικόνα 4), αν και έχει ενδιαφέρον ότι η εικόνα αυτή βρέθηκε σε μια ανοιχτή ρατσιστική σελίδα φίλων ως αντεπίθεση στον σημερινό κυρίαρχο ρατσιστικό λόγο.

Εικόνα 4: Εικόνα που υιοθετεί την προπαγάνδα του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, με αντι-ρατσιστικές απόψεις που βρέθηκε στην σελίδα «οι άρρωστοι άνθρωποι που έκαψαν παπαρούνες την Ημέρα Μνήμης 2010 ,αξίζει να πεθάνουν»


Παρόλα αυτά, η εικόνα ήταν παρόμοια με την εκδοχή της EDL στην εικόνα «Η Χώρα σου σε Χρειάζεται», με την έννοια ότι και οι δυο εγκρίνουν τη βία κατά του άλλου. Ο Back και ο Solomos (1996) επισημαίνουν με ενδιαφέρον τρόπο ότι ο ρόλος του οπτικού πολιτισμού, σε συνδυασμό με τον ρατσισμό εξυπηρετούν την θέσπιση μιας απλοποιημένης και συνοπτικής εκδοχής του ρατσισμού, όπως είναι εμφανές και στις εικόνες που ταπεινώνουν το Ισλάμ σε μαλλιαρούς, βρωμερούς απαγωγείς. Ομοιότητες, επίσης υπάρχουν ανάμεσα στις εικόνες που βρίσκονται στις σελίδες φίλων και στη ναζιστική προπαγάνδα κατά του μαύρου στρατιώτη των συμμαχικών δυνάμεων και του πλούσιου Εβραίου στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, καθώς η προπαγάνδα του παρελθόντος και του παρόντος χρησιμεύει στον σχηματισμό νοερής εικόνας της πτώσης ενός έθνους-κράτους ως αποτέλεσμα ενός μόνο αγώνα.


Το Facebook, ως πηγή πληροφόρησης


Η χρήση των σελίδων φίλων ως πηγή πληροφοριών σχετικά με ένα θέμα παρά ως πραγματική αντανάκλαση μιας ηλεκτρονικής προσωπικότητας που υποστηρίζει την άποψη του Allmendinger (2001) πως «η επιρροή και κυριαρχία της πληροφόρησης και των ηλεκτρονικών συσκευών στην σύγχρονη κοινωνία δεν μπορεί να αμφισβητηθεί» (2001:57). Παρόλα αυτά, η δημιουργία μιας σελίδας φίλων για ενημερωτικούς λόγους δεν ήταν σταθερή και για ορισμένες σελίδες το προκαθορισμένο τμήμα πληροφοριών παρέμενε κενό, καθώς ο τίτλος της σελίδας έδινε επαρκή πληροφόρηση ( «Μισώ τα μουσουλμανικά αποβράσματα που έκαψαν παπαρούνες την Ημέρα Μνήμης»). Άλλες σελίδες χρησιμοποιούσαν αυτό το τμήμα για να αντικρούσουν τον εξωτερικό ρατσισμό που ήταν εμφανής στο περιεχόμενο της σελίδας: «ΓΙΑ ΝΑ ΤΟ ΞΕΚΑΘΑΡΙΣΟΥΜΕ. ΑΥΤΗ Η ΣΕΛΙΔΑ ΠΡΟΟΡΙΖΕΤΑΙ ΓΙΑ ΑΥΤΟΥΣ ΤΟΥΣ ΛΙΓΟΥΣ ΠΟΥ ΔΕΝ ΣΕΒΑΣΤΗΚΑΝ ΤΗΝ ΞΕΧΩΡΙΣΤΗ ΜΕΡΑ ΤΗΣ ΧΩΡΑΣ ΜΑΣ ΚΑΙ ΟΧΙ ΓΙΑ ΟΛΟΥΣ ΤΟΥΣ ΠΙΣΤΟΥΣ ΜΟΥΣΟΥΛΜΑΝΟΥΣ», εξυπηρετώντας στο να αποφευχθούν οι κατηγορίες για το περιεχόμενο της σελίδας στους δημιουργούς της. Ωστόσο, μερικές σελίδες έκαναν το αντίθετο, δείχνοντας τάση στην σκόπιμη αποστασιοποίηση από όλους τους Μουσουλμάνους και όχι μόνο από τους ένοχους, χρησιμοποιώντας τον όρο «Μουσουλμάνοι» πάρα πολύ γενικά και αναφερόμενες σε ολόκληρο το κοινωνικό σύνολο και όχι σε μόνο στους εμπλεκόμενους: «Δεν είναι πολύς καιρός που ο Αμερικανός ιερέας Τέρρυ Τζόουνς απείλησε να κάψει το κοράνι και όλοι οι Μουσουλμάνοι του κόσμου εξεγέρθηκαν. Τώρα κάνουν το ίδιο στο αγαπημένο μας σύμβολο της Ημέρας Μνήμης, την Παπαρούνα. Πώς τολμούν να δείχνουν ασέβεια σε εκείνους που πολέμησαν για την χώρα μας!». Επιπλέον, καθώς το τμήμα πληροφοριών δεν είναι ανοιχτού κώδικα και αλλάζει μόνο από τον διαχειριστή σελίδας, τα στοιχεία μπορεί να παραμένουν εμφανώς ανακριβή, παρά το γεγονός ότι οι χρήστες μπορούν να γνωρίζουν ότι η πληροφορία είναι αναληθής. Αυτό ίσχυε ιδιαίτερα σε περιπτώσεις όπου το τμήμα πληροφοριών δεν περιείχε εφικτή πληροφορία υπό οποιαδήποτε μορφή: «απλώς διαβάστε αυτή τη σελίδα, βλάκες μουσουλμάνοι!»


Η κανονικότητα μιας συλλογικότητας Βρετανών λευκών


Ο εξτρεμιστικός λόγος που υπάρχει στις σελίδες των φίλων προέκυψε από την εικασία και σε ένα βαθμό εξιδανίκευσης μιας ιδανικής συλλογικότητας Βρετανών λευκών, που με τη σειρά τους δημιούργησαν έναν χώρο πανταχού παρό με κανόνες και ρυθμίσεις σχετικά με τον «ορθό» τρόπο ηλεκτρονικής έκφρασης μιας βρετανικής ταυτότητας. Αυτή η συλλογική αντιπροσώπευση ήταν αντανάκλαση της άποψης του Durkheim (1912), όπως κι εκείνες πολλών σύγχρονων εθνικιστών συγγραφέων, ότι μια συλλογικότητα βασίζεται σε κοινά χαρακτηριστικά. Ειδικότερα, ο Durkheim περιγράφει τον τρόπο με τον οποίο διαμορφώνονται οι σχέσεις μέσω των έντονων αλληλεπιδράσεων των τελετών, και στη συγκεκριμένη περίπτωση οι αλληλεπιδράσεις στις σελίδες φίλων γύρω από την Ημέρα Μνήμης, παρά το γεγονός ότι μέσα στις σελίδες φίλων φάνηκε ότι τα εν λόγω κοινά χαρακτηριστικά ξεπερνούσαν τα εθνικά σύνορα (Geliner, 2006). Για παράδειγμα, υπήρχε ένας ιδιαίτερα αυθάδης χρήστης που εμφανιζόταν τακτικά στις σελίδες φίλων, ενισχύοντας μια εξωτερική/επιφανειακή ταυτότητα αντι-μουσουλμανικής βρετανικότητας, τη στιγμή που εξετάζοντας πιο προσεκτικά το προσωπικό του προφίλ, ήταν προφανές πως ο χρήστης δεν κατοικούσε στη Βρετανία. Η αποδοχή τους σε ένα κατεξοχήν βρετανικό πλαίσιο επανέλαβε την έννοια του Gee (1999) για το «πολιτικό», καθώς ο χρήστης φαινόταν να συμβαδίζει/εναρμονίζεται με τις εθνικιστικές προσδοκίες των χρηστών συντρόφων του. Η διακρατική ικανότητα του εικονικού ηχεί στην άποψη του Gellner πως δεν μπορεί να θεωρηθεί δεδομένο ότι οι «άνθρωποι που ταυτίζονται με ένα συγκεκριμένο έθνος κατοικούν στον ίδιο χώρο» (2006:1).


Παρά τα κοινά χαρακτηριστικά της γλώσσας και της εθνικής ταυτότητας, υπήρχαν διαφορές στο εσωτερικό της συλλογικότητα της λευκής βρετανικότητας. Η «προδοσία της φυλής» (στην συγκεκριμένη περίπτωση, ένας Βρετανός λευκός με συμπεριφορά ή απόψεις που θεωρούνται αντίθετες ως προς το συμφέρον ή την ευημερία των συντρόφων του) θεωρήθηκε σοβαρή ανεπάρκεια για τη συγχώνευση του χρήστη στην κοινότητα της σελίδας, σε βαθμό που οι εικονιζόμενες απόψεις για προδοσία της φυλής γεννούσαν εχθρότητα και κατηγορίες που ευνοούσαν τον εχθρό.


Ο Hall (1996) το υποστηρίζει αυτό και ισχυρίζεται ότι η φυλή είναι μια κοινωνική παραγωγή, όπου τα βιολογικά χαρακτηριστικά έχουν λιγότερη σημασία από τις πολιτισμικές έννοιες. Ο Igniatev κ.α. (1994) υποστηρίζουν την άποψη του Hall ότι η φυλή οικοδομείται ιστορικά, κοινωνικά και πολιτισμικά και αναφέρουν ότι λόγω αυτής της κατασκευής, η φυλή μπορεί να αναιρεθεί προκειμένου να προωθηθεί η ισότητα και να αποφευχθεί η καταπίεση. Αν και η εχθρότητα περιβάλλει την ιδέα της άρνησης (ή της «καταστροφής») της φυλής κάποιου έμοιαζε να είναι ασυγχώρητη πράξη στις σελίδες φίλων, ο «προδότης» είναι παρόμοιος με εκείνους που θα έπρεπε να συνωμοτούν: «φόρεσε ένα τουρμπάνι και στάσου πλάι τους, γιατί δεν το κάνεις;».


Συμπέρασμα


Με βάση εμπειρικά δεδομένα, η μελέτη αυτή ασχολήθηκε με την διερεύνηση του κατά πόσον ή όχι τα διαδραστικά Μ.Μ.Ε. ενισχύουν ηλεκτρονικά την συλλογική βρετανική εθνική ταυτότητα. Εξέτασε τους τρόπους με τους οποίους μπορούν οι σελίδες φίλων να ενισχύσουν μια συλλογική βρετανική εθνική ταυτότητα ενθαρρύνοντας τη συμμετοχή των χρηστών, πράγμα το οποίο με την σειρά του είναι αποτέλεσμα της διάταξης των σελίδων φίλων, δεδομένου ότι είναι δομημένες σύμφωνα με αυτό που οι χρήστες θεωρούν σημαντικό και όχι από μια ανώτερη αρχή που προέρχεται από το μέσο.


Η μελέτη αυτή υποστηρίζει ότι η αποστολή σχολίων και εικόνων φάνηκε να συμβάλει στη δημιουργία ενός ηλεκτρονικού εθνικού κορμού (Smith, 1999), καθώς τέτοιοι εθνικοί κορμοί βοήθησαν στην κατασκευή εθνικών μύθων και μνημών (Anderson, 1991. Smith, 1999) και στη συνέχεια χρησίμευσαν ως ακρογωνιαίοι λίθοι για τη δημιουργία μιας εθνικής ταυτότητας (Colley, 1992). Τα στοιχεία έδειξαν επίσης ότι ένα θέμα με φυλετικό χαρακτήρα υπήρχε στο μεγαλύτερο μέρος του λόγου ήταν αυτό που διέτρεχε αυτές τις σελίδες φίλων, που με τη σειρά τους εξυπηρετούσαν τον εξοστρακισμό των μουσουλμανικών ταυτοτήτων, παρουσιάζοντας τες ως τον άλλον που καίει την παπαρούνα. Σύμφωνα με τον Osborne (2008), η άποψη του εσωτερικού εχθρού, σε ό,τι αφορά τους Βρετανούς Μουσουλμάνους, είναι αποτέλεσμα της αυξανόμενης συναίνεσης ότι οι μουσουλμανικές ταυτότητες αποτελούν απειλή για τις βρετανικές ταυτότητες. Κατά τη διάρκεια της επιτόπιας έρευνας, από την εμφάνιση της σελίδας φίλων μέχρι σήμερα, ο ανεξάντλητος χαρακτήρας των σελίδων φίλων επέτρεψε στους χρήστες να στέλνουν αναρίθμητα ευφάνταστα κείμενα, από εικόνες μέχρι βίντεο και από άρθρα μέχρι ποίηση. Η σελίδα φίλων αναπαρήγαγε έτσι τους ρόλους πολλών διαφορετικών ιστότοπων, με ασυνάρτητα/παρεκβατικά, οπτικά και πληροφοριακά στοιχεία ( Wikipedia, Twitter, YouTube, Photobucket). Προς το τέλος της έρευνας, οι σελίδες μεταβλήθηκαν από έναν χώρο γενικών ενημερώσεων από τον διαχειριστή τους σε μια αυτόνομη ροή λόγου, που ενθάρρυνε σταθερές αλληλεπιδράσεις και αντιδράσεις από εκείνους που συνδέονταν μαζί τους. Αυτό απηχεί για άλλη μια φορά την άποψη του Gidden ότι «η κοινωνία έχει μόνο μορφή και αυτή η μορφή επιδρά στους ανθρώπους μόνο στο βαθμό που μια δομή παράγεται και αναπαράγεται σε αυτό που κάνουν οι άνθρωποι» (1998: 77).


Ακόμη και αν η μελέτη απέδωσε στοιχεία που μπορούν να εφαρμοστούν μόνο σε εικονικά φαινόμενα, βοήθησε στο να εξηγήσει τον ρόλο του Facebook σε ό,τι αφορά τη δημιουργία των εθνικών ταυτοτήτων. Ως εκ τούτου, πρόθεση μου ήταν αυτή η μελέτη να αναδείξει τις δυνατότητες για μεγαλύτερη εμπειρική και θεωρητική έρευνα. Τέλος, ελπίζω ότι η μελέτη αυτή παραπέμπει σε μια δυνητική καρποφόρα εξερεύνηση σε ό,τι αφορά τη δημιουργία ηλεκτρονικών εθνικών ταυτοτήτων.


Αναφορές

– Allmendinger, P. (2001) Planning in postmodern times. New York: Psychology Press.

– Anderson, B. (1991). Imagined Communities. London: Routledge.

– Back, L. Solomos, J. (1996) Racism and Society. London: Palgrave Macmillan.

– Batur, P. Feagin, J. Vera, H. (2001) White Racism: the basics. London: Routledge.

– Billig, M. (1995) Banal Nationalism. London: SAGE.

– Brotsky, S.R., & Giles, D.C. (2007). Inside the “pro-ana” community: A covert online participant observation. Eating Disorders: The Journal of Treatment and Prevention, 19, 93-109.

– Colley, L. (1992). Britishness and Otherness: an argument. The Journal of British Studies. 31 (4), 309-329.

– Fisher, S. (2010) New technologies, same old racism. Unpublished.

– Gellner, E. (2006, March 27). Nations in Cyberspace. από το Philbu.net: http://www.philbu.net/media-anthropology/eriksen_nationscyberspace.pdf

– Gergen, K. (1998). An invitation to social constructionism. London: SAGE.

– Gifford, P. (2003). 2000 years and beyond: Faith, identity and the common era. London: Routledge.

– Gilroy, P. (2004). After empire: melancholia or convivial culture? London: Routledge.

– Hall, S. (1996). Questions of Cultural Identity. London: SAGE.

– Hamilton, H. Schiffren, D. Tannen, D. (2003) The Handbook of Discourse Analysis. London: Wiley-Blackwell.

– Ignatiev, N. (1996). Race traitor. London: Routledge.

– Jordan, B. (2009). Blurring boundaries: The ‘real’ and the ‘virtual’ in hybrid spaces. Bulletin of Science, Technology & Society. 68 (2), 181-193.

– Kottak, C. (1982) Researching American culture: a guide for student anthropologists. Michigan: University of Michigan Press.

– Lysloff, G. (2003) Life and fantasy growing up. London: Authorhouse.

– Mertz, D. (1995). The racial other in nationalist subjectivations: A Lacanian analysis. Rethinking Marxism, 22-31.

– Miller, D. (2011). Tales from Facebook. Cambridge: Polity Press.

– Osborne, P. (2008). The enemy within? Fear of Islam: Britain’s new disease. στο: http://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/the-enemy-within-fear-of-islam-britains-new-disease-859996.html.

– Smith, A. (1999). Myths and memories of the nation. Oxford: Oxford University Press.


Μια κοινή στρατηγική αυτής της νέας πολιτικής είναι η άρνηση άρθρωσης πολιτικών αιτημάτων αφομοιώσιμων στην υπάρχουσα δημόσια σφαίρα. Η στρατηγική των “μη αιτημάτων” ή των “άπειρων αιτημάτων” αποτελεί την ενσάρκωση μιας έκκλησης για μη διαμεσολάβηση, μια άρνηση άρθρωσης ενός λόγου που ενδέχεται να γίνει αντικείμενο διαμεσολάβησης από τα αντιπροσωπευτικά πολιτικά σώματα (ανεξάρτητα αν είναι φιλο- ή αντι-κυβερνητικά, δεξιά ή αριστερά) και για αποτροπή της τελικής ιδιοποίησής του από τις υπάρχουσες δομές εξουσίας ή της κατάκτησής του από οικονομικά και πολιτικά συμφέροντα.


Μια κοινή τακτική αυτής της νέας πολιτικής είναι ότι ασπάζεται τη σκοτεινότητα. Η διαφάνεια απορρίπτεται καθώς συνδέεται με την διαπότιση του ελέγχου και, αντίθετα, υιοθετούνται τακτικές που επιχειρούν να συσκοτίσουν τον διαχωρισμό ανάμεσα στην απουσία και την παρουσία, ανάμεσα στην ανωνυμία και την ατομική ή συλλογική αναγνώριση.


Η πολιτική του “μη εκπροσωπήσιμου” επεκτείνεται και διαδίδεται μέσω δικτύων, με στόχο να απορροφήσει τις υπάρχουσες πρακτικές και υποκειμενικότητες με τις οποίες το “μη εκπροσωπήσιμο” διαμορφώνεται. Στόχος του αφιερώματος είναι μια κριτική διερεύνηση για τις τακτικές και στρατηγικές της πολιτικής του “μη εκπροσωπήσιμου”, εστιάζοντας επίσης στο πώς αυτές εκδηλώνονται σε διάφορα παγκόσμια σκηνικά.


Σχετικά άρθρα μπορούν να αφορούν τα ακόλουθα θέματα:

• Την πολιτική του χώρου και το παγκόσμιο κίνημα κατάληψης
• Την ανωνυμία, τη μετάδοση, την αδιαφάνεια και τον ακτιβισμό στα ψηφιακά δίκτυα
• Την πολιτική του “μη εκπροσωπήσιμου” και την παραγωγή των κοινών (common)


Τα άρθρα πρέπει να είναι γύρω στις 1.500-2.000 λέξεις.


Παρακαλούμε στείλτε τα σε ηλεκτρονική μορφή στη διεύθυνση:

editors@re-public.gr


Προθεσμία υποβολής άρθρων: 28 Φεβρουαρίου 2012


Σημείωση

[1] Οι έννοιες που χρησμιποιούνται σε αυτό το κάλεσμα προέρχονται από το κείμενο, Alexander Galloway, “Black Box, Black Bloc”, in Communization and its Discontents: Contestation, Critique, and Contemporary Struggles, επ. Benjamin Noys (Minor Compositions, 2011).

Οι συνεχιζόμενες εξεγέρσεις που εξαπλώνονται στη Βόρεια Αφρική και τη Μέση Ανατολή συνδέονται εγγενώς με την αυξανόμενη εμπλοκή των κοινωνικών μίντια, ή γενικότερα των ψηφιακών δικτύων, στην καθημερινή ζωή. Οι πολλαπλές χρήσεις των τεχνολογιών- κινητά τηλέφωνα, Facebook, Twitter και Ίντερνετ- από τοπικούς συμμετέχοντες και παγκόσμιους υποστηρικτές και παρατηρητές, όπως και τα αντίμετρα με την απαγόρευση πρόσβασης και το κλείσιμο των διαύλων επικοινωνίας από τις κυβερνήσεις που ανατράπηκαν ή που επιζούν ακόμη, βρίσκονται στο επίκεντρο της προσοχής σε παγκόσμιο επίπεδο και έχουν ήδη πυροδοτήσει μια σειρά δημόσιων συζητήσεων. Αποτελούν τα κοινωνικά μίντια αιτίες ή συμπτώματα των αραβικών εξεγέρσεων; Πώς μπορούμε να ορίσουμε το βαθμό επίδρασής τους στις εξεγέρσεις;


Το αφιέρωμα επιχειρεί να υπερβεί αυτές τις συζητήσεις και να προσεγγίσει τις αραβικές εξεγέρσεις χωρίς να κάνει την οντολογική διάκριση μεταξύ ψηφιακού και πραγματικού. Απ’ αυτή τη σκοπιά, τα ψηφιακά δίκτυα δεν γίνονται αντιλητπά ως συμπτώματα ούτε ως αιτίες, αλλά ως εγγενές συστατικό μέρος των ίδιων των εξεγέρσεων. Πρωταρχικός στόχος είναι να τεθούν ερωτήματα για τις μορφές και τις οργανωτικές δομές των εξεγέρσεων και για τις νέες πολιτικές δυνατότητες που ανοίγουν μέσα από το πρίσμα των ψηφιακών δικτύων, τα οποία οι εξεγέρσεις παρήγαγαν ή αμφισβήτησαν ή μεταμόρφωσαν ή χάκεψαν.

Η Lina Ben Mhenni ήταν μία από τις κύριες ομιλήτριες στη δημόσια εκδήλωση “Δικτυωμένες εξεγέρσεις” που οργανώθηκε στην Αθήνα από τα περιοδικά Re-public και Κοντέινερ. Δημοσιεύουμε την απομαγνητοφωνημένη παρουσίασή της, μαζί με το βίντεο της ομιλίας της που συμπεριλαμβάνει την διαδοχική ελληνική διερμηνεία.


Θα περιγράψω την εμπειρία μας, πρώτα για το τι έγινε στο παρελθόν κι ύστερα για το τι γίνεται αυτή τη στιγμή στην Τυνησία. Εδώ είναι οι εικόνες των πρώτων διαδηλώσεων που έγιναν στην πρωτεύουσα Τύνιδα σε ένδειξη συμπαράστασης στη λαϊκή εξέγερση που άρχισε στο Σίντι Μπουζίντ. Αυτή ήταν η πόλη όπου ο Μοχάμμεντ Μπουαζίζι αυτοπυρπολήθηκε.


Αυτές είναι οι εικόνες της πρώτης διαδήλωσης. Στην αρχή, ο κόσμος δεν πίστευε στην επανάσταση και ο αριθμός των συμμετεχόντων ήταν πολύ μικρός, τελικά όμως οι άνθρωποι άρχισαν να ενδιαφέρονται όλο και περισσότερο και μπορούμε να δούμε πως στη διαδήλωση που έγινε δυο μέρες μετά από την πρώτη, ο αριθμός είναι πολύ μεγαλύτερος. Από την πρώτη μέρα, οι μπλόγκερς και οι κυβερνοακτιβιστές άρχισαν να παρακολουθούν τα γεγονότα. Επειδή τυχαίνει να είμαι μπλόγκερ, προσπάθησα να είμαι παρούσα στις διαδηλώσεις και να τραβήξω φωτογραφίες, καθώς τα παραδοσιακά ΜΜΕ, εννοώ το ραδιόφωνο, την τηλεόραση και τις εφημερίδες, δεν κάλυπταν τα γεγονότα.




Κατά τη διάρκεια της δεύτερης διαδήλωσης, η οποία έγινε στην Τύνιδα, η αστυνομία ήταν πραγματικά βίαιη, χτυπούσαν και τραυμάτιζαν τον κόσμο. Συνέχισα να καλύπτω τις διαδηλώσεις στην Τύνιδα και ειδικά τις απεργίες των δικηγόρων, που ήταν πολύ ενεργοί στη διάρκεια των γεγονότων. Έναν δικηγόρο που συμετείχε σε αυτές τις πρώτες διαδηλώσεις, μάλιστα, τον απήγαγε η αστυνομία και τον ξυλοκόπησε.


Μολονότι η αστυνομία ήταν εξαιρετικά βίαιη, οι άνθρωποι συνέχισαν να διαδηλώνουν κι εδώ βλέπουμε τη φωτογραφία μιας διαδήλωσης που έγινε στις 8 Ιανουαρίου 2011 κι όπου είναι εμφανές ότι ο αριθμός των διαδηλωτών έχει αυξηθεί. Οι διαδηλώσεις γίνονταν σε όλη τη χώρα κι αυτό εξαγρίωσε την αστυνομία που έγινε ακόμη πιο βίαιη…άρχισαν να σκοτώνουν ανθρώπους παντού στην Τυνησία.


Στις 9 Ιανουαρίου αποφάσισα να εγκαταλείψω την πρωτεύουσα και να πάω στις πόλεις Κασσερίν, Σίντι Μπουζίντ και Ρεγκέμπ, όπου η αστυνομία ήταν εξαιρετικά βίαιη. Στο Ρεγκέμπ, στις 9 Ιανουαρίου, 2011 η αστυνομία σκότωσε πέντε ανθρώπους που διαδήλωναν ειρηνικά. Ορισμένοι μάλιστα από αυτούς δεν διαδήλωναν καν, περπατούσαν απλώς στο δρόμο, αλλά η αστυνομία χρησιμοποίησε πραγματικά πυρά και τους σκότωσε. Τράβηξα φωτογραφίες από αυτά τα γεγονότα λίγες ώρες μετά τις δολοφονίες, τις δημοσίευσα την ίδια μέρα στο Ίντερνετ και δέχτηκα εκατοντάδες σχόλια. Ήρθαν μάλιστα σε επαφή μαζί μου εκπρόσωποι από ξένα ΜΜΕ και μου είπαν ότι ήθελαν να έρθουν στην Τυνησία να καλύψουν τα γεγονότα.


Ύστερα επέστρεψα στην πρωτεύουσα, Τύνιδα, και συνέχισα να καλύπτω τα γεγονότα στις γειτονικές περιοχές. Η αστυνομία εξακολουθούσε να ασκεί επανειλλημμένα βία κι εγώ εξακολουθούσα να καλύπτω τα γεγονότα μέχρι τις 14 Ιανουαρίου που οι Τυνήσιοι κατέβηκαν μαζικά στους δρόμους και φώναξαν με δυνατή φωνή “Μπεν Άλι, φύγε!” Στις 14 Ιανουαρίου υπήρξε πάλι βία, η αστυνομία χρησιμοποίησε δακρυγόνα και πραγματικά πυρά και σκότωσε μερικούς διαδηλωτές ακόμη. Η αλήθεια είναι ότι η τυνησιακή λαϊκή εξέγερση έδιωξε τον πρόεδρο απ’ την εξουσία τον Ιανουάριο, ανοίγοντας το δρόμο σε ενδεχόμενες μεταρρυθμίσεις, αλλά η κατάσταση δεν άλλαξε πραγματικά. Μετά τις 14 Ιανουαρίου, η αστυνομία παρέμεινε εξαιρετικά βίαιη. Τράβηξα φωτογραφίες στις 26 Ιανουαρίου, στη διάρκεια μιας καθιστικής διαμαρτυρίας που οργάνωσαν νεαροί Τυνήσιοι που ζητούσαν τη διάλυση του πολιτικού κόμματος του πρώην προέδρου.


Ακόμη και σήμερα η κατάσταση στην Τυνησία είναι ιδιαίτερα προβληματική. Πρόσφατα, μετά τη δημοσίευση ενός βίντεο που έδειχνε τον πρώην επικεφαλής του υπουργείου Εσωτερικών να κάνει αποκαλύψεις για την παραίτησή του και την προσωρινή κυβέρνηση, κάποιοι Τυνήσιοι βγήκαν στους δρόμους για να καταγγείλουν τις κυβερνητικές πρακτικές και η αστυνομία χρησιμοποίησε ξανά βία. Αυτό συνέβη χθες. Η αστυνομία δεν έκανε καν εξαίρεση για τους μπλόγκερς και τους δημοσιογράφους. Εδώ μπορείτε να δείτε τη φωτογραφία ενός Τυνήσιου μπλόγκερ, του Μπετζίμ Μπουγκάρ, που ζει στις Ηνωμένες Πολιτείες αλλά βρίσκεται τώρα στην Τυνησία. Χθες η αστυνομία τον απήγαγε και τον ξυλοκόπησε άγρια, ενώ εκείνος το μόνο που έκανε ήταν να τραβάει φωτογραφίες από τη διαδήλωση που γινόταν στην κεντρική λεωφόρο της Τύνιδας. Την προηγουμένη, η αστυνομία χτύπησε άγρια στο κεφάλι μια δημοσιογράφο από το ραδιόφωνο, ενώ εκείνη έκανε απλώς τη δουλειά της.


Ευτυχώς το Ίντερνετ είναι ακόμη εδώ και το χρησιμοποιούμε για να καταγγέλλουμε όλες αυτές τις απολυταρχικές πρακτικές. Πιστεύω ότι το Ίντερνετ και τα κοινωνικά δίκτυα έπαιξαν και εξακολουθούν να παίζουν σημαντικό ρόλο στην τυνησιακή επανάσταση. Επειδή τα παραδοσιακά ΜΜΕ απουσίαζαν και αποσιωπούσαν τα γεγονότα, τα κοινωνικά δίκτυα δεν κάλυψαν απλώς τα γεγονότα αλλά συνέβαλαν στην κινητοποίηση των ανθρώπων προκειμένου να συμμετάσχουν στις διαδηλώσεις και τις διάφορες δράσεις εναντίον του καθεστώτος Μπεν Άλι. Το 2008, αντίθετα, όταν ξέσπασαν κοινωνικές αναταραχές στο Νότο της Τυνησίας, το καθεστώς κατάφερε να τις ελέγξει και να τις καταστείλει αρκετά έυκολα, επειδή οι Τυνήσιοι δεν ήταν τότε εξοικειωμένοι με το Facebook. Μόνο μια μειοψηφία χρησιμοποιούσε το Facebook, τα μπλογκς και τα social media. Έτσι, το καθεστώς διέταξε απλά την αστυνομία να συλάβει τους ηγέτες αυτού του κινήματος, η αστυνομία τους φυλάκισε και το κίνημα εξαφανίστηκε.


Όπως έχω ήδη επισημάνει, η επανάσταση στην Τυνησία συνεχίζεται…ο λαός δεν είναι ικανοποιημένος με την προσωρινή κυβέρνηση της χώρας κι εξακολουθεί να μάχεται για τα δικαιώματά του, ιδιαίτερα για την αξιοπρέπειά του, που ήταν ίσως και το κυριότερο αίτημα κατά τη διάρκεια της εξέερσης. Προσωπικά πιστεύω ότι οι Τυνήσιοι δεν θα δεχτούν τις όποιες απολυταρχικές κυβερνητικές πρακτικές. Εξακολουθούμε να αγωνιζόμαστε για ελευθερία, για την ελευθερία του λόγου, γιατί δεν έχουμε ακόμη πετύχει τους στόχους μας. Έτσι λοιπόν, η μάχη για τη δημοκρατία και την ελευθερία στην Τυνησία συνεχίζεται.

Ο Tarek Amr ήταν ένας από τους κύριους ομιλητές στη δημόσια εκδήλωση “Δικτυωμένες εξεγέρσεις” που οργανώθηκε στην Αθήνα από τα περιοδικά Re-public και Κοντέινερ. Δημοσιεύουμε την απομαγνητοφωνημένη παρουσίασή του, μαζί με το βίντεο της ομιλίας του που συμπεριλαμβάνει την διαδοχική ελληνική διερμηνεία.


Θα μιλήσω κυρίως για την επίδραση των social media στην επανάστασή στην Αίγυπτο. Επιτρέψτε μου να ανατρέξω στο παρελθόν, περίπου δυο χρόνια πριν, και να αναφερθώ σε δυο διαφορετικές περιπτώσεις που αναδεικνύουν την αλληεπίδραση ανάμεσα στα κοινωνικά και τα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης.


Η πρώτη περίπτωση αφορούσε έναν Αιγύπτιο άντρα που τον βίασαν αστυνομικοί. Τέτοια περιστατικά αγνοούνται συνήθως από τα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης αλλά χάρη στα iphones και τους μπλόγκερς του YouTube, που συνέχισαν να διαδίδουν το βίντεο που αναπαριστούσε το βιασμό στα μπλογκς και στο YouTube, ιδίως ένας μπλόγκερ με το όνομα Wael Abbas το δημοσίευσε περισσότερες από μια φορά, το έμαθαν όλοι. Μ’ αυτόν τον τρόπο, τα παραδοσιακά ΜΜΕ υποχρεώθηκαν να κάνουν γνωστό το περιστατικό, που κανονικά θα είχε αγνοηθεί, και τελικά το άτομο που ήταν υπεύθυνο γι’ αυτό το έγκλημα βρέθηκε και φυλακίστηκε. Το άλλο επεισόδιο είναι εκ διαμέτρου αντίθετο από το πρώτο. Ήταν το 2009, κατά τη διάρκεια των προκριματικών αγώνων για το Παγκόσμιο Κύπελλο Ποδοσφαίρου όπου η Αίγυπτος θα έπαιζε κατά της Αλγερίας, σε έναν αγώνα που επρόκειτο να διεξαχθεί στο Σουδάν. Εκείνη την εποχή τα παραδοσιακά ΜΜΕ διέδιδαν ψέμματα για τους Αλγερινούς οπαδούς. Τους κατηγόρησαν ότι σχεδίαζαν να πάνε οπλισμένοι στον αγώνα για να σκοτώσουν τους Αιγύπτιους οπαδούς, κι ακόμη κι εμείς, ως μπλόγκερς, πέσαμε στην παγίδα αυτών των ψεμμάτων κι επιτεθήκαμε φραστικά κατά των Αλγερινών όλο εκείνο το διάστημα. Αργότερα -ενδεχομένως μετά από έναν ολόκληρο χρόνο- συνειδητοποιήσαμε ότι όλα αυτά ήταν ψέμματα… ακόμη και οι διασημότητες που εμφανίστηκαν στα ΜΜΕ λέγοντας ότι θα πέθαιναν σ’ αυτό τον αγώνα, έλεγαν ψέμματα. Όλα αυτά τα ψέμματα τα μετέδιδαν τα ΜΜΕ κατ’ εντολή του καθεστώτος. Όλες αυτές οι περιπτώσεις μπορεί να μη σχετίζονται άμεσα με την ίδια την επανάσταση, ήθελα όμως να δείξω πώς τα παραδοσιακά και τα κοινωνικά ΜΜΕ έχουν αμοιβαία επίδραση μεταξύ τους.


Ας πάμε τώρα στην επανάσταση κι ας επικεντρωθούμε στο ρόλο των social media. Στην πραγματικότητα, τα social media ασκούν δυο διαφορετικού τύπου επιδράσεις. Η πρώτη είναι μακροπρόθεσμη ή συνεχιζόμενη: τώρα έχουμε την ευκαιρία να γίνουμε φίλοι με αυτούς που διαμαρτύρονται ή με ακτιβιστές που οργανώνουν τις διαδηλώσεις, μιλάμε μ’ αυτούς απευθείας, μοιράζονται συνέχεια τις ιστορίες τους ή την εμπειρία τους μαζί μας. Η επίδραση αυτή μας έκανε να γίνουμε ακτιβιστές κατά έναν τρόπο. Δεν αποκαλώ τον εαυτό μου ακτιβιστή, αλλά καθώς έχω δίπλα μου τόσους πολλούς ακτιβιστές, κατά κάποιο τρόπο έγινα κι εγώ. Η δεύτερη επίδραση είναι ότι μέσω της χρήσης των social media οι γεωγραφικές τοποθεσίες τείνουν να χάνουν την σημασία τους ή ακόμα και να εξαφανιστούν. Οι Τυνήσιοι, που η επανάστασή τους έγινε πριν από τη δική μας, άρχισαν να μοιράζονται μαζί μας την εμπειρία τους, λέγοντας για παράδειγμα πώς να πλένεις το πρόσωπό σου με κόκα-κόλα ύστερα από μια επίθεση με δακρυγόνα ή πώς να ρίχνεις σπρέι στα αστυνομικά αυτοκίνητα για να τα τυφλώνεις και να μην μπορούν να σε δουν. Και πάνω απ’ όλα μοιράστηκαν μαζί μας την ελπίδα και μας ενθάρρυναν να αρχίσουμε τη δική μας επανάσταση.


Όπως ίσως γνωρίζετε, η επανάστασή στην Αίγυπτο συχνά αναφέρεται ως η “επανάσταση του Ίντερνετ”, επειδή ξεκίνησε από την δημιουργία μίας εκδήλωσης στο Facebook. Το 2008, γεννήθηκε επίσης ένα κίνημα κοινωνικής ανυπακοής που ξεκίνησε από το Ίντερνετ, το “κίνημα της 6ης Απριλίου”. Μολονότι δεν είχε αρχικά μεγάλη επιτυχία, μας έδωσε μια ένδειξη για το πώς τα social media και το Ίντερνετ, ανεξάρτητα αν πρόκειται για το Facebook ή το Twitter, έχουν την ικανότητα να δημιουργήσουν τις συνθήκες για πολιτική αλλαγή. Και μολονότι η επανάσταση στην Αίγυπτο χαρακτηρίζεται ως η “επανάσταση του Ίντερνετ”, βιώσαμε τις πρώτες έξι μέρες της επανάστασης χωρίς να έχουμε πρόσβαση στο Ίντερνετ σε ολόκληρη τη χώρα. Επίσης, τις πρώτες μέρες όλα τα iphones είχαν αποσυνδεθεί. Μοιάζει παράδοξο λοιπόν: Είχαμε μια επανάσταση του Ίντερνετ χωρίς Ίντερνετ. Την αποκάλεσαν επίσης “επανάσταση της Νεολαίας”. Τράβηξα αυτή τη φωτογραφία στην πλατεία Ταχρίρ, στις 29 Ιανουαρίου, και βλέπετε ότι το άτομο που φαίνεται στην φωτογραφία δεν μοιάζει καθόλου νέο.


Οι ακτιβιστές χρησιμοποίησαν το Ίντερνετ, αλλά και η κυβέρνηση έκανε το ίδιο. Στην αρχή, προσπάθησαν να το μπλοκάρουν, αλλά στη συνέχεια συνειδητοποίησαν ότι θα ήταν προς το συμφέρον τους να το χρησιμοποιήσουν για τη δική τους προπαγάνδα. Παρόλα αυτά δεν μπορούμε να διαψεύσουμε ότι η εξέγερση διαδόθηκε στην ευρύτερη περιοχή χάρη στα νέα μέσα.


Μετά την επανάσταση, στις 19 Μαρτίου, 2011 διεξήχθη ένα δημοψήφισμα στην Αίγυπτο. Ουσιαστικά, ο αιγυπτιακός στρατός πρότεινε κάποιες τροποποιήσεις στο σύνταγμά μας και ξεκίνησε μια μεγάλη συζήτηση στη μπλογκόσφαιρα και στο Ίντερνετ για το κατά πόσο ο κόσμος θα έπρεπε να δεχτεί αυτές τις τροποποιήσεις και να τις ψηφίσει. Όπως βλέπετε στο παρακάτω γράφημα, συγκέντρωσα τα άβαταρ και τα προφίλ των φίλων μου στο Facebook (αυτοί με το πράσινο επρόκειτο να ψηφίσουν όχι, οι άλλοι με το κόκκινο επρόκειτο να ψηφίσουν υπέρ). Βλέπετε ότι οι πράσινοι ήταν πλειοψηφία, αλλά στο πραγματικό δημοψήφισμα οι άνθρωποι που ψήφισαν ναι ήταν 77,2%. Ξέρω ότι αυτός δεν είναι ένας επιστημονικός τρόπος στατιστικής ανάλυσης, αλλά μπορεί να σημαίνει ότι αυτό που βλέπουμε στο Ίντερνετ δεν είναι ολόκληρος ο κόσμος, το Ίντερνετ δεν επιδρά σε όλους.


Νομίζω ότι όλα παίζονται στο δρόμο. Πρέπει να σημειώσετε ότι το 40% των Αιγυπτίων είναι αναλφάβητοι, ίσως λοιπόν το Ίντενερτ να αποτέλεσε τη σπίθα από την οποία όλα ξεκίνησαν, αλλά αργότερα οι διαδηλώσεις στο δρόμο ήταν αυτές που μετέφεραν το μήνυμα σε εκείνους που δεν ήταν συνδεδεμένοι. Γι’ αυτό πιστεύουμε ότι καθήκον μας σήμερα είναι να προσπαθούμε να μεταφέρουμε όλα αυτά που συζητούνται από τους διανοούμενους στο Ίντερνετ, το Facebook και το Twitter και να στέλνουμε αυτά τα μηνύματα στους δρόμους. Ιδίως επειδή η μετα-επαναστατική κατάσταση στην Αίγυπτο έχει ακόμη πολλά παρόμοια χαρακτηστιστικά με την εποχή Μουμπάρακ – αν και έχουμε ακόμα ελπίδα ότι τα πράγματα θα αλλάξουν. Η επανάσταση, λοιπόν, δεν έχει ακόμη τελειώσει, πιστεύουμε πως μόλις την αρχίσαμε και η πτώση του καθεστώτος δεν είναι το τέλος της ιστορίας. Έχουμε ακόμη να μάθουμε για το πώς θα αποκτήσουμε την εμπειρία να δώσουμε ένα τέλος στη μάχη μας.


Θα ήθελα να αναφερθώ, τέλος, στον Malcolm Gladwell που έγραψε ένα βιβλίο για το πώς μια ιδέα μπορεί να διαδοθεί σε μια ομάδα ανθρώπων. Συνοπτικά, χώρισε τους ανθρώπους σε τρεις κατηγορίες, τους Γνώστες, τους Συνδέσμους και τους Πωλητές. Οι γνώστες είναι εκείνοι που εφηύραν την ιδέα, πρέπει όμως να υπάρχουν κι άλλοι που θα τη διαδώσουν σε εκείνους που δεν είναι συνδεδεμένοι. Εκείνοι λοιπούν που μπορούν και διαβάζουν πρέπει να διαδίδουν τις ιδέες σε εκείνους που δεν μπορούν κι εκείνοι που είναι συνδεδεμένοι σε εκείνους που δεν είναι συνδεδεμένοι στο Ίντερνετ και οι διανοούμενοι πρέπει να διαδίδουν τις σκέψεις τους στις μάζες. Τέλος, θέλω νας σας ευχαριστήσω για την ευκαιρία που μου δώσατε να μιλήσω για τον αγώνα μας για τη δημοκρατία στη χώρα που την εφηύρε.

Ο Malek Khadhraoui ήταν ένας από τους κύριους ομιλητές στη δημόσια εκδήλωση “Δικτυωμένες εξεγέρσεις” που οργανώθηκε στην Αθήνα από τα περιοδικά Re-public και Κοντέινερ. Δημοσιεύουμε την απομαγνητοφωνημένη παρουσίασή του, μαζί με το βίντεο της ομιλίας του που συμπεριλαμβάνει την διαδοχική ελληνική διερμηνεία.


Σας ευχαριστώ που μου δίνετε την ευκαιρία να μιλήσω για τις εμπειρίες μας στην Τυνησία, για το πώς τα social media και το Ίντερνετ μπορούν να συμβάλουν για να κάνουν τα πράγματα να αλλάξουν. Χρησιμοποιώ τη λέξη “συμβάλουν” επειδή το μεγάλο ερώτημα τώρα είναι αν η επανάσταση παράγεται άμεσα μέσω Ίντερνετ ή αν το Facebook και το Ίντερνετ μπορούν να δημιουργήσουν μια επαναστατική κατάσταση. Θα ξεκινήσω λοιπόν μιλώντας για τη δουλειά μας στην ομάδα Nawaat, που είναι ένα συλλογικό μπλογκ το οποίο ξεκίνησε το 2004. Nawaat, στα Αραβικά, σημαίνει πυρήνας.


Η κατάσταση στην Τυνησία είναι ιδιαίτερη, καθώς η κυβέρνηση προώθησε από την αρχή το Ίντερνετ και προσπάθησε να το κάνει προσβάσιμο στο σύνολο του πληθυσμού. Την ίδια στιγμή όμως που εισήχθη το Ίντερνετ, το 1995, άρχισε και η λογοκρισία του. Όταν η κυβέρνηση εισήγαγε την τεχνολογία στην Τυνησία, έδωσε αρχικά πρόσβαση μόνο στα Πανεπιστήμια…χρειάστηκε να περάσουν όμως δυο χρόνια έως ότου η τεχνολογία αυτή τεθεί στη διάθεση όλων. Αυτό το χρονικό διάστημα χρησιμοποιήθηκε για να βρεθούν τρόποι ελέγχου, να εκπαιδευτεί η ηλεκτρονική αστυνομία στο πώς θα το ελέγχει και θα το διαχειρίζεται. Απ’ την αρχή η κυβέρνηση χρησιμοποίησε το Ίντερνετ ως εργαλείο κρατικής προπαγάνδας, ως μέσο προώθησης της εικόνας της, και ως ζωντανή απόδειξη για το ότι προωθεί τις νέες τεχνολογίες και την θέτει στη διάθεση όλων. ταυτόχρονα, όμως, οι αρχές φοβόντουσαν κατά πόσο το Ίντερνετ θα μπορούσε να γίνει εργαλείο αντιπροπαγάνδας ή μέσο αυτο-οργάνωσης των πολιτών εναντίον του καθεστώτος.


Η λογοκρισία του Ίντερνετ ήταν, λοιπόν, συνυφασμένη με τη διάδοσή του στην Τυνησία, ενώ ο έλεγχος όλου του περιεχομένου ήταν μια από τις ιδιαιτερότητες του Δικτύου στην Τυνησία. Ιδρύθηκε μια κυβερνητική υπηρεσία, η ΑΤΙ, για να ελέγχει όλο τον όγκο μεταφοράς δεδομένων μέσα από το Ίντερνετ – όλες οι διαδικτυακές επικοινωνίες περνούσαν απ’ αυτή την κυβερνητική υπηρεσία. Οι χρήστες του Ίντερνετ στην Τυνησία προσπάθησαν απ’ την αρχή να σκεφτούν πώς μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν αυτό το εργαλείο για να υποστηρίξουν την ελευθερία έκφρασης ή συνεταιρισμού και τους δημοκρατικούς τρόπους διακυβέρνησης. Για να παρακάμψουν τη λογοκρισία χρησιμοποίησαν καρικατούρες και σατιρικά μέσα έκφρασης, προκειμένου να στρέψουν την προπαγάνδα εναντίον του καθεστώτος. Βλέπουμε εδώ ένα σκίτσο ενός διάσημου σκιτσογράφου που λέγεται Ζ και μας διδάσκει πώς μπορεί να γίνει καρικατούρα ο πολυαγαπημένος μας δικτάτορας Μπεν Άλι. Απ’ την αρχή, η καρικατούρα ήταν ο μόνος τρόπος, ένας σατιρικός τρόπος για να κάνεις μπλόγκινγκ. Ήταν ο πιο σημαντικός τρόπος να πεις τι συμβαίνει στην Τυνησία.


Το Ίντερνετ έγινε επίσης ένα εργαλείο για την οργάνωση της νεολαίας, για να ξεκινήσουν εκστρατείες και να δείξουμε στον κόσμο τι συνέβαινε στην Τυνησία. Το καθεστώς κατάφερε, όμως, για πολύ μεγάλο διάστημα να διατηρήσει μια θετική εικόνα στα μάτια της Δύσης. Χώρες όπως η Γαλλία ή οι ΗΠΑ δεν ανησυχούσαν για την Τυνησία γιατί θεωρούσαν ότι η οικονομία μας ήταν σε καλή κατάσταση, ότι είμασταν μια από τις πιο προοδευτικές χώρες στην περιοχή σε ό,τι αφορά τη θέση των γυναικών, ενώ δεν τους απασχολούσε ιδιαίτερα η παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, η λογοκρισία και τέτοιου είδους θέματα. Οι ακτιβιστές στην Τυνησία άρχισαν να στοχοποιούν αυτή την διεθνή εικόνα μέσα από εκστρατείες εναντίον του καθεστώτος και πολλές απ’ αυτές γίνονταν στο Ίντερνετ, επειδή ήταν ο μόνος τρόπος να διαμαρτυρηθεί κανείς αφού οι διαδηλώσεις στους δρόμους ήταν εντελώς απαγορευμένες και επομένως αδύνατον να οργανωθούν.


Τα επίσημα, παραδοσιακά ΜΜΕ στην Τυνησία ελέγχονταν επίσης πλήρως από το κράτος. Οι παράνομοι κυβερνοακτιβιστές χρησιμοποιούσαν το Ίντερνετ για να δημοσιοποιούν πληροφορίες για υποθέσεις διαφθοράς και για όλες τις καταχρήσεις που έκανε αυτό το καθεστώς. Ήταν λοιπόν ο μόνος τρόπος να πολεμήσει κανείς αυτή την προπαγάνδα. Γι’ αυτό το λόγο ξεκινήσαμε ένα εγχείρημα που λέγεται Tunileaks. Είναι ένα μπλογκ που δημοσιεύει όλες τις πληροφορίες για τις καταχρήσεις ή τις υποθέσεις διαφθοράς με τις οποίες σχετίζεται η οικογένεια του τέως προέδρου της χώρας. Πρόσφατα, όταν το Wikileaks δημοσίευσε στο Ίντερνετ τα τηλεγραφήματα της αμερικανικής πρεσβείας στην Τύνιδα, ανακαλύψαμε ότι όλες αυτές οι ιστορίες ήταν ήδη δημοσιευμένες από εμάς στο Tunileaks. Είδαμε πως ό,τι βρισκόταν στο Wikileaks αποτελούσε την επιβεβαίωση όλων αυτών που λέγαμε τα τελευταία 10 χρόνια. Υπάρχει ένα συγκεκριμένο τηλεγράφημα που λέγεται ʺΔιαφθορά στην Τυνησία: ό,τι είναι δικό σου είναι δικό μουʺ που είναι αντικείμενο διαρροής και ολόκληρη η ιστορία αυτού του τηλεγραφήματος ήταν στο μπλογκ μας και σε άλλα μπλογκ και δεν υπάρχει κάτι καινούργιο σ’αυτό. Το Ίντερνετ λοιπόν είναι πραγματικά ένας τρόπος για να έχει ο χρήστης ακριβή πληροφόρηση, κοντά στην πραγματικότητα. Ένα άλλο θέμα, που κυριαρχούσε στα τηλεγραφήματα ήταν τα χρηματικά ποσά που το καθεστώς έβγαζε απ’ την Τυνησία…Είχαμε ήδη δημοσιοποιήσει, από το 2008, ένα γράφημα που περιείχε πολύ λεπτομερείς πληροφορίες για το ίδιο ακριβώς θέμα. Το Ίντερνετ δεν είναι λοιπόν μόνο ένας χώρος όπου οι άνθρωποι μπορούν να μοιραστούν τις σκέψεις τους για το τι συμβαίνει, αλλά που παρέχει επίσης πολύ ακριβείς πληροφορίες τις οποίες οι άνθρωποι μπορούν να ανακαλύψουν.


Κατά τη διάρκεια των ταραχών και της εξέγερσης του λαού της Τυνησίας, το Ίντερνετ βρισκόταν στο επίκεντρο του αγώνα κατά του καθεστώτος. Όλες οι πιθανές τεχνολογικές πλατφόρμες χρησιμοποιήθηκαν, το Facebook, το Twitter, το Tor, κοκ. Ακόμη και μετά τις 14 Ιανουαρίου, 2011 το Ίντερνετ χρησιμοποιήθηκε για την αποτροπή της χειραγώγησης από την προπαγάνδα του καθεστώτος. Βλέπουμε παρακάτω, για παράδειγμα, τη φωτογραφία ανθρώπων που προσπαθούν να ληστέψουν τράπεζες και καταστήματα, αμέσως μετά την 14η Ιανουαρίου. Οι μπλόγκερς που ανέλυσαν αυτή τη φωτογραφία έδειξαν ότι τα κράνη των κλεφτών ήταν τα ίδια με εκείνα που φορούν οι αστυνομικοί. Βλέπουμε λοιπόν ότι αυτή αποκαλύφθηκε σαν μία περίπτωση χειραγώγησης από το καθεστώς, ήταν η αστυνομικοί που έκαναν τις ληστείες.


Προσπάθησα να δείξω, εδώ, ότι το Ίντερνετ στην Τυνησία [στην Αίγυπτο η κατάσταση ήταν κάπως διαφορετική], ήταν απ’ την αρχή ο μόνος δημόσιος χώρος όπου οι χρήστες μπορούσαν να οργανωθούν, να μοιραστούν πληροφορίες και να πολεμήσουν την προπαγάνδα του καθεστώτος. Στη διάρκεια της εξέγερσης, ήταν το μόνο μέσο για να ενημερώνονται οι χρήστες για το τι πραγματικά συνέβαινε και μετά τις 14 Ιανουαρίου βλέπουμε πως το Ίντερνετ παίζει ακόμη καίριο ρόλο σε ό,τι αφορά την οργάνωση συλλογικών δράσεων στους δρόμους. Το ερώτημα είναι “κατά πόσο το Ίντερνετ παρήγαγε αυτή την επαναστατική κατάσταση”. Η απάντησή μου είναι ότι το Ίντερνετ ήταν καίριο εργαλείο για την εξέγερση και τα γεγονότα στην Τυνησία, χωρίς όμως τη βούληση του πληθυσμού και τη αυξανόμενη συνειδητοποίηση της νεολαίας δεν πιστεύω ότι θα αρκούσε για τίποτα. Το Ίντερνετ από μόνο του δεν θα μπορούσε να κατεβάσει τον κόσμο στους δρόμους για να αντιμετωπίσει τη βαναυσότητα και τη βία της αστυνομίας. Επομένως, το Ίντερνετ είναι ένα πολύ ισχυρό εργαλείο αλλά χωρίς πολιτική συνειδητοποίηση και πραγματική ανάγκη του πληθυσμού για αλλαγή μπορεί να είναι απλώς ένα μέσο ψυχαγωγίας. Σήμερα δεν μπορούμε να επιχειρήσουμε να αλλάξουμε μια κατάσταση ή μια χώρα χωρίς να χρησιμοιήσουμε το Ίντερνετ, αυτό όμως δεν αρκεί για να ξεκινήσουμε μια επανάσταση ή να κάνουμε τον κόσμο να εξεγερθεί ενάντια στις δικτατορίες. Σας ευχαριστώ πάρα πολύ που με ακούσατε.

Ο Fathi Mohammed Baja και ο Ashour Bourashed, εκπρόσωποι του Εθνικού Μεταβατικού Συμβουλίου της Λιβύης, συζητούν για την Λιβυκή επανάσταση δύο μήνες πριν την πτώση του καθεστώτος του Καντάφι. Υποστηρίζουν ότι η Επανάσταση στην Λιβύη “μπορεί να γίνει αντιληπτή μόνο από την οπτική γωνία των επαναστάσεων στις άλλες αραβικές χώρες”, ειδικά της Αιγύπτου και της Τυνησίας. Η Αραβική άνοιξη, κατά την άποψη τους, δεν ενθαρρύνθηκε από τυχαία γεγονότα αλλά υπήρξε “μια μεταμόρφωση στον τρόπο σκέψης του αραβικού λαού, που αφορά τη σχέση ανάμεσα στους κυβερνώντες και τους κυβερνόμενους και της αντίληψή τους για μια δίκαιη κοινωνία”.


Π.Χ.: Σε ποιο βαθμό η επανάσταση στη Λιβύη επηρεάστηκε από τις προηγούμενες εξεγέρσεις στην Τυνησία και την Αίγυπτο, ακόμη και τις αποτυχημένες όπως στο Μπαχρέιν ή εκείνες που βρίσκονται ακόμη σε εξέλιξη στην Υεμένη και στη Συρία;


Ashour Bourashed: Οι εξελίξεις στη Λιβύη μπορούν να γίνουν αντιληπτές μόνο από την οπτική γωνία των επαναστάσεων στις άλλες αραβικές χώρες. Όλες αυτές οι επαναστάσεις δεν στοχεύουν πρωταρχικά στην εκθρόνιση ή την εναλλαγή των κυβερνώντων που είχαν αυταρχική πολιτική εξουσία στις χώρες τους. Αντίθετα, οι επαναστάσεις έλαβαν υπόψη την λαϊκή επιθυμία για αλλαγή του καθεστώτος που έχει εγκαθιδρυθεί στις αραβικές χώρες τις τελευταίες δεκαετίες.


Αυτή είναι μια ιστορική στιγμή για τον αραβικό κόσμο. Οι επαναστάσεις δεν ενθαρρύνθηκαν από τυχαία γεγονότα. Βιώνουμε μια μεταμόρφωση στον τρόπο σκέψης του αραβικού λαού, που αφορά τη σχέση ανάμεσα στους κυβερνώντες και τους κυβερνόμενους και την αντίληψή τους για μια δίκαιη κοινωνία.


Η ανάπτυξη νέων τεχνολογιών επικοινωνίας διαδραματίζει σημαντικό ρόλο σε αυτή τη διαδικασία, καθώς βοηθάει τις ιδέες, τους τρόπους οργάνωσης και τις κοινές επαναστατικές εμπειρίες να ταξιδεύουν γρήγορα στην αραβική περιοχή.


Fathi Mohammed Baja: Ο λιβυκός λαός είχε κάνει διάφορες απόπειρες εξέγερσης εναντίον του καθεστώτος Καντάφι στο παρελθόν, κατά τις δεκαετίες του 1970, 1980 και 1990. Οι εξεγέρσεις αυτές απομονώθηκαν όμως σχετικά εύκολα και καταπνίχτηκαν από το καθεστώς. Αυτό που διαφοροποίησε την τωρινή επανάσταση είναι ότι οι επαναστάσεις στην Τυνησία και την Αίγυπτο έσπασαν το φράγμα του φόβου απέναντι στα αυταρχικά καθεστώτα του αραβικού κόσμου. Σκεφτήκαμε: “Εάν οι Αιγύπτιοι και οι Τυνήσιοι μπορούν να στριμώξουν τις κυβερνήσεις τους στη γωνία, γιατί εμείς να μην μπορούμε;”


Η δεύτερη έμπνευση που παρείχαν οι επαναστάσεις στην Τυνησία και την Αίγυπτο είναι η χρήση των ψηφιακών δικτύων όπως το Facebook και το Twitter ως μέσα οργάνωσης κατά του καθεστώτος. Οι διαμαρτυρίες την «Ημέρα της Οργής», που εξαπλώθηκαν στις 17 Φεβρουαρίου 2011 σε όλη τη Λιβύη, γεννήθηκαν και συντονίστηκαν μέσα σ’ αυτά τα δίκτυα, τα οποία το καθεστώς Καντάφι δεν ήξερε πώς να ελέγξει.


Π.Χ.: Το Εθνικό Μεταβατικό Συμβούλιο της Λιβύης έχει τακτικές επαφές με τα κινήματα στην Αίγυπτο και την Τυνησία; Θεωρείτε ότι αποτελείτε μέρος του ευρύτερου κινήματος που στοχεύει στην εγκαθίδρυση της δημοκρατίας στον αραβικό κόσμο;


Fathi Mohammed Baja: Υπάρχει μια στενή σχέση από την πρώτη μέρα της επανάστασης. Στις 17 Φεβρουαρίου 2011 μια αντιπροσωπεία από την πλατεία Ταχρίρ ήρθε στη Βεγγάζη για να εκφράσει την υποστήριξή της στον λιβυκό λαό, φέρνοντας, επίσης, και ιατρική βοήθεια και εξοπλισμό.


Το Εθνικό Μεταβατικό Συμβούλιο της Λιβύης ενθαρύννει επίσημες και ανεπίσημες σχέσεις με τα επαναστατικά κινήματα στην Αίγυπτο και την Τυνησία. Επισήμως, υπάρχει τακτική ανταλλαγή επισκέψεων ανάμεσα στα μέλη του Συμβουλίου μας και τα μέλη πολλών πολιτικών κομμάτων τόσο από την Αίγυπτο όσο και από την Τυνησία. Υπάρχει, επίσης, στενή συνεργασία σε επίπεδο κοινωνίας των πολιτών: υπάρχει συνεργασία ομάδων για τα πολιτικά δικαιώματα, υπάρχουν συνεργατικά προγράμματα ανάμεσα σε ομάδες καλλιτεχνών στις χώρες αυτές κ.λ.π.


Π.Χ.: Μια βασική διαφορά στην περίπτωση της Λιβύης είναι ότι η επανάσταση αναπτύσσεται διεξάγοντας έναν πόλεμο κατά του καθεστώτος. Σας ανησυχεί που αυτή η αναγκαία στρατικοποίηση της επανάστασης μπορεί να εμποδίσει την ανάπτυξη των δημοκρατικών δομών και θεσμών μέσα στην ίδια τη Λιβύη;


Ashour Bourashed: Ύστερα από την εμπειρία της 42χρονης δικτατορίας υπό του Καντάφι, υπάρχει μια γενικευμένη θέληση από τον λιβυκό λαού να ανατρέψει όλες τις υπάρχουσες αυταρχικές δομές.


Fathi Mohammed Baja: Το καθεστώς Καντάφι είναι βάναυσο και ξέραμε ότι ήταν διατεθειμένο να χρησιμοποιήσει όλα τα αναγκαία μέσα για να καταστείλει την επανάσταση. Όμως, ύστερα από την απελευθέρωση της ανατολικής πλευράς της Λιβύης μέσα σε 4-5 μέρες, όλοι περίμεναν πως θα χρειάζονταν λίγες μέρες ακόμη για την απελευθέρωση και της δυτικής πλευράς. Αρχικά, δεν πιστεύαμε ότι θα αναγκαζόμασταν σε έναν γενικευμένο πόλεμο εναντίον του στρατού του Καντάφι.


Υπάρχει μια μεγάλη δυσκολία στην εφαρμογή μιας δημοκρατικής διαδικασίας εν μέσω πολέμου. Αυτή τη στιγμή έχουμε μια διπλή πρόκληση. Ο πρώτος στόχος μας είναι η επασύνδεση της Λιβύης με στρατιωτικά μέσα ή με μία οποιαδήποτε διεθνή συμφωνία που θα μπορούσε να διαπραγματευτεί και να ορίσει ξανά την Τρίπολη ως πρωτεύουσα. Το δεύτερο καθήκον μας είναι να δημιουργήσουμε δημοκρατικούς θεσμούς και η εφαρμογή του κράτους δικαίου. Ωστόσο, αν δεν ανατρέψουμε τον Καντάφι, μια ολοκληρωμένη δημοκρατική μεταμόρφωση δεν είναι δυνατή.


Ashour Bourashed: Ένα βασικό πρόβλημά ήταν η απουσία ενός κατάλληλου στρατού στη Λιβύη. Το καθεστώς είχε ουσιαστικά σχηματίσει εθνοφρουρές των οποίων η αποστολή ήταν η προστασία του Καντάφι και της οικογένειάς του και η καταστολή του πληθυσμού. Κατά τη διάρκεια της επανάστασης, ο κόσμος ήταν οπλισμένος με μικρά όπλα που έκλεβε από αστυνομικά τμήματα. Με τέτοια μικρά όπλα απελευθερώθηκε η ανατολική πλευρά, χωρίς να υπάρξει μεγάλη αντίσταση, καθώς δεν υπήρχαν εσωτερικές διαμάχες στον λαό: όλοι ήταν ενωμένοι ενάντια στο καθεστώς.


Δεν φοβόμαστε ότι η δημοκρατική αλλαγή κινδυνεύει. Το κύριο ενοποιητικό σημείο του επαναστατικού κινήματος είναι η επιθυμία αλλαγής του πολιτικού συστήματος, η επιθυμία δημιουργίας ενός δημοκρατικού κράτους.


Fathi Mohammed Baja: Το Εθνικό Μεταβατικό Συμβούλιο συμφώνησε και δημοσίευσε πρόσφατα το κοινό όραμά του για το μελλοντικό δημοκρατικό κράτος της Λιβύης. Το όραμα αυτό προτείνει ένα συνταγματικό κράτος, με σαφή διαχωρισμό εξουσιών, με πολυκομματικό πολιτικό σύστημα, με ένα ελεύθερο και ανεξάρτητο δικαστικό σύστημα, μια ελεύθερη κοινωνία των πολιτών βασισμένη στην αρχή της ανεκτικότητας, μια αντίληψη δικαιωμάτων και καθηκόντων βασισμένη στην υπηκοότητα και όχι στις φυλετικές πεποιθήσεις, και ένα διαχωρισμό ανάμεσα στη θρησκευτική και την πολιτική σφαίρα. Το Συμβούλιο συμφωνεί επίσης σε έναν οδικό χάρτη που ορίζει τη μελλοντική δημοκρατική μετάβαση κατά την περίοδο μεταξύ της πτώσης του Καντάφι και της ανόδου του συνταγματικού κράτους. Αυτός ο οδικός χάρτης προβλέπει πως με την πτώση του Καντάφι το Εθνικό Συμβούλιο θα μεταβεί στην Τρίπολη, όπου θα ανακοινώσει την εγκαθίδρυση της νέας Δημοκρατίας της Λιβύης. Στη συνέχεια, θα εκλεγεί μια επιτροπή που θα συντάξει το νέο σύνταγμα και η πρότασή της θα τεθεί σε δημοψήφισμα. Μια άλλη επιτροπή θα εκλεγεί για να ετοιμάσει την αναγκαία νομοθεσία για την οργάνωση προεδρικών και βουλευτικών εκλογών, στις οποίες θα προσκληθούν διεθνείς παρατηρητές. Θα σχηματιστεί μια μεταβατική κυβέρνηση που θα εποπτεύσει αυτή τη μεταβατική περίοδο, αλλά δεν θα επιτραπεί στα μέλη αυτής της κυβέρνησης, όπως και σε όλα τα μέλη του υπάρχοντος Εθνικού Μεταβατικού Συμβουλίου, να θέσουν υποψηφιότητα σ’ αυτές τις εκλογές. Θέλουμε επομένως να δείξουμε στον λιβυκό λαό πως δεν επιδιώκουμε την εξουσία, ότι η δημοκρατία μας δεν πρέπει να κυριαρχείται από ορισμένες ισχυρές ομάδες ανθρώπων.


Π.Χ.: Μπορείτε να αναφέρετε μερικά παραδείγματα για το πώς οικοδομούνται οι νέοι θεσμοί στα απελευθερωμένα μέρη της Λιβύης;


Ashour Bourashed: Από τη στιγμή που ξέσπασε η επανάσταση, το πρώτο μας μέλημα ήταν να απαλλάξουμε τη χώρα από τις παραστρατιωτικές οργανώσεις. Αυτός είναι μέχρι στιγμής ο πρωταρχικός μας στόχος: πώς να διασφαλίσουμε τις απελευθερωμένες περιοχές και πώς να απελευθερώσουμε το δυτικό τμήμα της χώρας.


Fathi Mohammed Baja: Υπάρχουν ωστόσο παραδείγματα οικοδόμησης νέων θεσμών στις απελευθερωμένες πόλεις της Λιβύης. Για παράδειγμα, τα νέα θεσμικά όργανα προσπαθούν να συνδέσουν όσο δυνατόν περισσότερο την ασφάλεια με τον σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Δεν θέλουμε να εκτελούμε τους θεσμούς ασφάλειας όπως είχε έκανε ο Καντάφι τα τελευταία 42 χρόνια -ακόμη και κατά τη διάρκεια του πολέμου. Στις απελευθερωμένες περιοχές η μυστική αστυνομία διαλύθηκε. Οι δυνάμεις ασφαλείας οργανώνονται από τις τοπικές αρχές και δεν ελέγχονται άμεσα από το Εθνικό Συμβούλιο. Οποιοσδήποτε έχει υπηρετήσει το καθεστώς Καντάφι έχει τα ίδια δικαιώματα με οποιονδήποτε άλλο Λίβυο, με μια προϋπόθεση: ότι εκείνος ή εκείνη δεν ενεπλάκησαν σε δολοφονίες ή πράξεις βίας εναντίον της επανάστασης.


Ακόμη κι εκείνοι που ήταν υπεύθυνοι για πράξεις βίας δεν δικάζονται από στρατοδικεία αλλά σε αστικά δικαστήρια, όπου αντιμετωπίζουν μια ανοιχτή, δίκαιη δίκη: έχουν το δικαίωμα να εκπροσωπούνται από έναν δικηγόρο της επιλογής τους και μπορούν να ασκήσουν έφεση.


Μια άλλη θεσμική εξέλιξη στις απελευθερωμένες περιοχές είναι η γέννηση μιας νέας κοινωνίας των πολιτών. Εμείς, ως Εθνικό Μεταβατικό Συμβούλιο, δεν συμμετέχουμε στην ανάπτυξη της κοινωνίας των πολιτών, θέλουμε να κρατήσουμε αυτό το χώρο ελεύθερο από κυβερνητικές παρεμβάσεις. Μέχρι στιγμής, περισσότερες από 300 οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών έχουν δημιουργηθεί στις απελευθερωμένες περιοχές, κι ανάμεσά τους μερικά πολιτικά κόμματα. Οι περισσότερες από αυτές τις οργανώσεις βασίζονται στην εθελοντική εργασία και ασχολούνται με διάφορα θέματα: την υγεία, το περιβάλλον, τα πολιτικά δικαιώματα κ.λ.π.


Ashour Bourashed: Το Εθνικό Συμβούλιο έχει ζητήσει επίσης τη σύσταση μιας επιτροπής διαφάνειας, από την αρχή της επανάστασης. Αυτή η επιτροπή διαφάνειας είναι εντελώς ανεξάρτητη από το Εθνικό Συμβούλιο και η αποστολή της είναι να επιβλέπει όλες τις οικονομικές συναλλαγές του Συμβουλίου και των τοπικών αρχών. Όλη η ξένη βοήθεια, για παράδειγμα, που έχουμε λάβει μέχρι τώρα και οι τρόποι με τους οποίους δαπανάται ελέγχεται από την επιτροπή διαφάνειας που έχει δικαίωμα παρέμβασης σε περιπτώσεις παραπτωμάτων. Η διαφάνεια είναι μια από τις πολιτικές που θέλαμε να εφαρμόσουμε άμεσα στις απελεθερωμένες περιοχές της Λιβύης.


Π.Χ.: Μια τελευταία ερώτηση με τις επικοινωνίες και την ενημέρωση. Το καθεστώς Καντάφι μεταδίδει ακόμη έναν τεράστιο όγκο προπαγάνδας, τόσο εντός της Λιβύης όσο και στη διεθνή σκηνή κι αυτό γίνεται μέσω διαφόρων διαύλων επικοινωνίας, συμπεριλαμβανομένου του Ίντερνετ. Πώς αντιδρά το Συμβούλιο σε αυτή την προπαγάνδα και πώς επικοινωνεί με τους ανθρώπους που ζουν σε μη απελευθερωμένες περιοχές της Λιβύης;


Fathi Mohammed Baja: Οι περισσότεροι από τους ανθρώπους που συμμετείχαν αρχικά στην ενθάρρυνση της επανάστασης δεν ήταν ούτε ειδικοί των ΜΜΕ ούτε είχαν την επίγνωση της σημασίας των ΜΜΕ στον σύγχρονο κόσμο. Ωστόσο, καταλάβαμε γρήγορα ότι οι τεχνολογίες πληροφόρησης και επικοινωνίας είναι ένα ισχυρό όπλο στον αγώνα μας, εξίσου σημαντικό με τα στρατιωτικά όπλα. Έπρεπε όμως να ξεκινήσουμε από το μηδέν για να οικοδομήσουμε τα δικά μας συστήματα επικοινωνίας και ενημέρωσης.


Αντιμετωπίζουμε ακόμη πολλά προβλήματα σ’ αυτές μας τις προσπάθειες. Ο Καντάφι και το σύστημα που έκτισε είναι πολύ πλούσιοι. Χρηματοδοτεί προγράμματα των ΜΜΕ στη Λιβύη και αγοράζει προβολή στα παγκόσμια ΜΜΕ με δισεκατομμύρια ευρώ, ενώ εμείς μπορούμε να ξοδέψουμε μόνο μερικές χιλιάδες ευρώ για να αντισταθμίσουμε την προπαγάνδα του. Έχουμε βρει κάποια υποστήριξη, ειδικότερα από το Κατάρ, για να στήσουμε τον δικό μας τηλεοπτικό σταθμό και ανοίγοντας την πόρτα του Αλ-Τζατζίρα για εμάς. Το Αλ-Τζαζίρα βοήθησε την υπόθεση της επανάστασης, παίρνοντας επιτόπιες συνεντεύξεις από ανθρώπους των απελευθερωμένων περιοχών και μέλη του Συμβουλίου, κάνοντας τον αγώνα μας και την πολιτική ατζέντα μας γνωστά σε παγκόσμιο επίπεδο και εκθέτοντας τις βιαιότητες τις βιαιότητες που υπέστη ο λιβυκός λαός από τις εθνοφρουρές του Καντάφι.


Ένα άλλο πρόβλημα που αντιμετωπίζουμε είναι η μηχανή προπαγάνδας που έχει κτίσει ο Καντάφι, με τη βοήθεια μιας ομάδας επικοινωνιολόγων που προέρχονται κυρίως από δυτικές χώρες. Στην αρχή, κατηγόρησε το επαναστατικό κίνημα ότι είναι αυτονομιστικό, ότι θέλει να διαλύσει το κράτος της Λιβύης κι αυτή η προπαγάνδα αρχικά είχε κάποια επιρροή στα δυτικά και νότια τμήματα της Λιβύης. Όταν όμως οι άνθρωποι στη Μισράτα (δυτικό τμήμα) και στο Ζιντάν (νότιο τμήμα) επαναστάτησαν, επίσης, ενάντια στο καθεστώς και το συμβούλιο της Βεγγάλης επέμεινε ότι η επανάσταση θα κρατήσει το λιβυκό κράτος ανέπαφο, με πρωτεύουσα την Τρίπολη, η επιχειρηματολογία του Καντάφι έπαψε να έχει οποιαδήποτε λογική.


Στη συνέχεια, ο Καντάφι μας κατηγόρησε ότι είμαστε υποστηρικτές της Αλ Κάιντα, ότι είμαστε στην πραγματικότητα μουσουλμάνοι φοντεμανταλιστές. Ισχυρίστηκε ότι εάν εκείνος έπεφτε, η Λιβύη θα γινόταν ένα άλλο Ιράν ή ένα άλλο κράτος των Ταλιμπάν. Ως απάντηση, ανοίξαμε τα ανατολικά σύνορά μας σε όλα τα δυτικά και αραβικά ΜΜΕ και στους παρατηρητές και τους ζητήσαμε να επισκεφτούν τις απελευθερωμένες περιοχές και να δουν τους πολιτικούς στόχους της επανάστασης και τον τρόπο οργάνωσης της ζωής των τοπικών κοινωνιών.


Έχουμε αντιμετωπίσει επίσης αυτή την κατηγορία ζητώντας από τους μαχητές μας, ακόμη κι εκείνους που πολεμούν στο μέτωπο, να ξυρίζονται και να πλένονται τακτικά, για να αποτρέψουμε έτσι την προπαγανδιστική μηχανή του Καντάφι από το να αρπάξει την ευκαιρία να μεταδίδει εικόνες γενειοφόρων, δήθεν μουσουλμάνων τρομοκρατών, που μάχονται στο πλευρό μας.


Το τελευταίο τέχνασμα της προπαγάνδας του Καντάφι είναι ότι τώρα ισχυρίζεται ότι είναι Λίβυος υπήκοος κι έχει το δικαίωμα να παραμείνει στη Λιβύη ακόμη κι αν η επανάσταση καταφέρει να τον ρίξει. Πώς μπορούμε όμως να επιτρέψουμε κάτι τέτοιο, όταν έχει σκοτώσει περισσότερους από 30.000 συμπολίτες μας;


Για να προσεγγίσουμε τον πληθυσμό στις μη απελευθερωμένες περιοχές, στήσαμε δυο ραδιοφωνικούς σταθμούς και ο ένας απ’ αυτούς είναι αρκετά ισχυρός ώστε να φτάνει μέχρι την Τρίπολη. Στήσαμε, επίσης, δυο τηλεοπτικούς σταθμούς -ο ένας είναι διαθέσιμος, μάλιστα, μέσω δορυφόρου και μπορεί να παρακάμψει τις παρεμβολές του καθεστώτος στην Τρίπολη. Τώρα, μεταδίδεται μέσω Κατάρ, αλλά βρίσκεται στη διαδικασία να μεταφερθεί στη Βεγγάζη.


Επίσης, λαμβάνουμε βοήθεια από τους συμμάχους μας στη διεθνή κοινότητα και τα αυτόματα αεροπλάνα τους. Σχεδόν κάθε μέρα, αυτά τα αεροπλάνα ρίχνουν στην Τρίπολη μισό εκατομμύριο φυλλάδια. Τα φυλλάδια αυτά περιέχουν συνήθως σύντομα μηνύματα, όπως «Αγωνιζόμαστε για μια Λιβύη, με πρωτεύουσα την Τρίπολη». «Περιμένουμε την εξέγερσή σας». «Θα συνεχίσουμε να πολεμάμε μέχρι να απελευθερωθεί η Λιβύη». Μερικά περιέχουν εικόνες από το χάρτη της Λιβύης, που δείχνουν την προέλαση των επαναστατικών στρατιωτικών δυνάμεων.


Δεν είναι εύκολο να πολεμήσουμε την μηχανή προπαγάνδας του Καντάφι, αλλά τώρα αρχίζουμε να μαθαίνουμε.



———————–

Ο Fathi Mohammed Baja και ο Ashour Bourashed μίλησαν στον Παύλο Χατζόπουλο όταν επισκέφτηκαν την Αθήνα τον Ιούλιο του 2011.

constitution-making … [is] the foremost and the noblest of all revolutionary deeds.
Hannah Arendt, On Revolution

Το «Κουτί της Πανδώρας» του Κώστα Βαξεβάνη στη ΝΕΤ στις 6 Ιουνίου 2011 έκλεισε το πρόγραμμα για τις διαδηλώσεις των «αγανακτισμένων» με τον Νίκο Ξυλούρη να ερμηνεύει την «Μπαλάντα του κυρ-Μέντιου» του Κώστα Βάρναλη. Αρχικά, φάνηκε αυτό ως μια επιλογή υπέρ της ηρωικής αντίστασης των διαδηλωτών στην Πλατεία Συντάγματος. Υπάρχει όμως και μία αιρετική ανάγνωση της διαδήλωσης, η οποία αναδύεται μέσα από το ποίημα.


Γράφει ο Βάρναλης: «Mεροδούλι, ξενοδούλι!/ Δέρναν ούλοι: αφέντες, δούλοι·/ ούλοι: δούλοι, αφεντικό/ και μ’ αφήναν νηστικό». Ο ομώνυμος αφηγητής εξηγεί τη γέννηση της ταξικής του συνείδησης εξαιτίας της εκμετάλλευσης του αφέντη του. Κατά τους διαδηλωτές, οι αφέντες είναι οι πολιτικοί, οι οποίοι εκμεταλλεύονται τον κοσμάκη που τώρα καλείται να κάνει θυσίες προκειμένου να διορθώσει οικονομικές ατασθαλίες για τις οποίες ουδεμία ευθύνη φέρει. Συναφεντάδες είναι τα μέσα μαζικής ενημέρωσης τα οποία – κατά την ίδια λογική – έχουν ενεργήσει ως συμπαραστάτες της πολιτικής ολιγαρχίας.


Η αναδίπλωση αυτής της ταξικής συνείδησης φέρει δύο μορφές. Πρώτον, είναι η συνειδητοποίηση της δραματικής στιγμής στην οποία έχει βρεθεί η Ελλάδα. Η κατάσταση, κατά τους «αγανακτισμένους», έχει φτάσει στο απροχώρητο. Εξού και η απαξίωση της επιρροής οποιαδήποτε πολιτικού κόμματος. Εξού και η συρροή στο Σύνταγμα ανθρώπων που πάντα ήταν απολίτικοι ή που δεν είχαν συμμετάσχει στα πολιτικά για χρόνια. Εξού και η επιμονή κάποιων από τους διαδηλωτές, οι οποίοι επέμεναν στο πρόγραμμα ότι η διαμαρτυρία τους είναι κοινωνική – κι όχι πολιτική. Το όλο κοινωνικό φάσμα βρίσκεται σε πρωτοφανή κίνδυνο, κι επομένως επιβάλλεται η αγανάκτηση.


Δεύτερον, η ταξική συνείδηση εκφράζεται με το αίτημα για άμεση δημοκρατία. Αυτό το αίτημα ξενικά από την παρατήρηση ότι οι – ξεδιάντροποι – βουλευτές έχουν έμπρακτα υπονομεύσει την κοινοβουλευτική δημοκρατία. Μία υπονόμευση που συνίσταται πρωταρχικά στο ότι εκλέγονται στην έδρα τους και κατόπιν δεν δίνουν σημασία στους πολίτες ψηφοφόρους. Τουναντίον, η άμεση δημοκρατία, όπως εξασκείται μπροστά από τη διεφθαρμένη Βουλή από τους «αγανακτισμένους», δίνει σ’ όλους τη δυνατότητα να εκφράσουν την άποψή τους. Κατ’ αυτόν τον τρόπο η Πλατεία Συντάγματος μετατρέπεται σε νέα Αγορά της αρχαίας αθηναϊκής δημοκρατίας.


Αυτή η έκφραση της ταξικής συνείδησης ταίριαζε με μερικά με τα συναισθήματά μου, όταν έφτασα στην Αθήνα πριν από δέκα μέρες – μετά από απουσία τριών ετών – και διψασμένος για «επανάσταση» κατέβηκα στο Σύνταγμα και συναναστράφηκα με τους διαδηλωτές. Προερχόμενος από μια άκρως καπιταλιστική χώρα όπου η διαμαρτυρία είναι σχεδόν ανύπαρκτη – την Αυστραλία – ήθελα να πιστέψω ότι θα ζούσα κι εγώ με τους αγανακτισμένους ένα νέο Μάη του ’68 με «αιτήσεις για το αδύνατον».


Κι αν αυτές οι σκέψεις όμως μου περνούσαν από το μυαλό, η συνέχεια του τραγουδιού του Βάρναλη μου υπενθύμισε ότι η γέννηση της ταξικής συνείδησης μπορεί να έχει και ασυνείδητες επιπτώσεις: «Aνωχώρι, Kατωχώρι,/ ανηφόρι, κατηφόρι/ και με κάμα και βροχή,/ ώσπου μού βγαινε η ψυχή./ / Eίκοσι χρονώ γομάρι/ σήκωσα όλο το νταμάρι/ κ’ έχτισα, στην εμπασιά/ του χωριού, την εκκλησιά». Ο ένας αφέντης αντικαθίσαται εύκολα από έναν άλλο, αόρατο κι άφωνο αλλά εξίσου αμείλικτο – ένα αφέντη για το οποίον γίνεσαι δούλος χωρίς καν να το αντιλαμβάνεσαι. Αυτοί οι τελευταίοι στίχοι με ανάγκασαν να αναθεωρήσω την αρχική αντίληψή μου και να δω την αγανάκτηση των συγκεντρωμένων ως μία κατ’ εξοχήν θρησκευτική έκφραση.


Εφόσον συμφωνήσουμε να αντιληφθούμε τη θρησκευτικότητα ως μία λογική μορφή κι όχι απλά και μόνο ως την γραμμή μίας επίσημης εκκλησιαστικής εξουσίας, τότε είναι εύκολο να διακρίνουμε τη θρησκευτική διάσταση των δύο μορφών της επιφαινόμενης γέννησης της ταξικής συνείδησης των «αγανακτισμένων». Πρώτον, η ρητορική διάσταση της αίσθησης της κρίσης είναι η ρητορική της αποκάλυψης, την οποία βρίσκουμε όχι μόνο στο τελευταίο βιβλίο της Καινής Διαθήκης, αλλά και σε πλήθος ιστορικών πεπραγμένων. Δεν χρειάζεται να αναφερθώ επισταμένως στη ρητορική κατά την οποία η «άρρωστη» Ελλάδα χρειαζόταν την άμεση «χειρουργική» επέμβαση κάποιων συνταγματαρχών προκειμένου να «επιβιώσει» από την «αρρώστια» του κουμμουνισμού – μία «ιατρική επέμβαση» που είχε για φάρμακο τον ορθόδοξο εθνικισμό. Και πλήθος άλλων παραδειγμάτων από την ρητορική των χριστιανοφρονούντων βρίσκονται στην ιστορία.


Κι όπως εξάλλου επιχειρηματολογεί η Ναϊόμι Κλάην στο πρόσφατο βιβλίο της «The Shock Doctrine: The Rise of Disaster Capitalism», η ρητορικής της αποκαλυπτικής κρίσης χαρακτηρίζει την νεοφιλελεύθερη εκμετάλλευση πολιτικών και οικονομικών προβλημάτων. Με άλλα λόγια, η ρητορική που αναφέρεται στο «τέλος του κόσμου μας» προέρχεται μεν από θρησκευτικά κείμενα, αλλά και ταυτόχρονα χρησιμοποιείται από φιλεκκλησιαστικές και νεοφιλελεύθερες δυνάμεις. Η όποια κρίση είναι εξίσου σημαντική με την έκφρασή της, καθώς κα με το πώς αυτή η έκφραση εξυπηρετεί – εκούσια ή ακούσια – συγκεκριμένα συμφέροντα.


Δεύτερον, η ιδέα της άμεσης δημοκρατίας που αναδύεται στο Σύνταγμα έχει μία μεγάλη διαφορά από την αρχαία αθηναϊκή δημοκρατία. Ενώ οι αγανακτισμένοι δίνουν σε όλους φωνή προκειμένου να αναδείξουν τον εξευτελισμό των κρατικών θεσμών, η άμεση δημοκρατία των Αθηναίων ήταν τουναντίον μία μορφή προστασίας και αναθεώρησης των θεσμών. Για παράδειγμα, ο Αριστοτέλης στην όγδοη παράγραφο της «Αθηναίων πολιτείας» μας λέει για τον περίφημο νόμο του Σόλωνα που εξοστράκιζε όποιον δεν συμμετείχε σε πολιτικές διαμάχες. Με άλλα λόγια, η άμεση δημοκρατία είναι το αντίθετο από την απαξίωση των θεσμών.


Η άρνηση των θεσμών που προβάλουν οι «αγανακτισμένοι» σε συνδυασμό με την δήθεν ελευθερία να εκφράσουν όλοι τις απόψεις τους οδηγεί στη δεύτερη εισβολή της θρησκευτικότητας. Όταν ο Λούντβικ Βιτκενστάην γράφει ότι «ο άνθρωπος οφείλει να σιωπά όταν φτάνει στα όρια της γνώσης του», αυτό είναι ταυτόχρονα ένα κάλεσμα στον πολίτη να εκφράσει απόψεις με επιχειρήματα που η λογική μπορεί να κρίνει ως ορθα ή ως λανθασμένα. Τουναντίον, όταν όλες οι απόψεις είναι ισόβαρες και μάλιστα εκφρασμένες εκτός θεσμικού πλαισίου, τότε η λογική πάει περίπατο. Είναι μόνο μία επίφαση ελευθερίας να μπορεί κανείς να πει ό,τι θέλει όταν τα λεγόμενα αυτά πλέον δεν χρειάζεται να έχουν καν ένα δημόσιο αντίκρισμα – όταν τα λεγόμενα είναι καθαρά ιδιωτικές απόψεις. Η σιωπή, σε αντίθεση με τον Βιτκενστάην, τώρα δεν αναγράφεται στον άνθρωπο, αλλά σε αυτόν που είναι αμίλητος γιατί είναι η προϋπόθεση της ομιλίας. Δηλαδή στον «θεό». Ο άκρατος λόγος είναι λόγος θεοκρατικός. Που επίσης σημαίνει: η χωρίς όρια ελευθερία του λόγου δένει με αόρατα δεσμά στους ομιλητές.


Η κατάληξη της μπαλάντας – το ρεφρέν που τραγουδά ο Ξυλούρης – παίρνει από αυτή την οπτική γωνία μία ιδιαίτερη διάσταση: «Xάιντε θύμα, χάιντε ψώνιο,/ χάιντε Σύμβολον αιώνιο!/ Aν ξυπνήσεις, μονομιάς/ θά ρτει ανάποδα ο ντουνιάς». Αντί για τη ρητορική της αποκάλυψης την οποία επικαλούνται οι «αγανακτισμένοι» και η οποία οδηγεί στην θρησκευτικότητα, ο Βάρναλης επικαλείται τη ρητορική της αφύπνισης. Κοιμούμενος είναι όποιος είναι δέσμιος μίας αόρατης κι ως εκ τούτου ισχυροποιημένης λογικής εξουσίας. Η αφύπνιση – το κατ’ εξοχήν ρητορικό σχήμα της επανάστασης – φέρνει τα πάνω κάτω.


Μπορεί να λάβει χώρα μία τέτοια αφύπνιση στην πλατεία; Είναι δυνατόν να διαδραματιστεί στο Σύνταγμα μία πραγματική επανάσταση; Αυτό θα είναι αδύνατον όσο εξακολουθεί η ναρκισσιστική άρνηση των θεσμών, καθώς τότε «μόνο ένας άλλος θεός θα μπορέσει να μας σώσει» – και σίγουρα αργά ή γρήγορα ένας τέτοιος θεός θα μας κάνει την χάρη να μας εξουσιάσει. Είναι όμως δυνατή μία τέτοια επαναστατική αφύπνιση, αλλά μόνο αν τα οποιαδήποτε κουζινικά κύμβαλα γυρίσουν «ανάποδα», προς τις ιδιωτικές φωνές της δήθεν άμεσης δημοκρατίας. Δηλαδή, μόνο αν οι επαναστατούντες αποτινάξουν τον ιδιωτικισμό προκειμένου να υπερασπιστούν τον δημόσιο λόγο. Διότι η επανάσταση προϋποθέτει την επιθυμία όχι της κατάργησης, αλλά της αναδιάρθρωσης των θεσμών.

Αυτό που είναι εντυπωσιακό σχετικά με το συνεχιζόμενο κύμα των αραβικών εξεγέρσεων δεν είναι μόνο η ιστορική σπουδαιότητα και η εκπληκτική ταχύτητα της διαδοχής σε τόσες πολλές χώρες, αλλά επίσης οι διαφορετικοί και σύνθετοι τρόποι με τους οποίους τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης και Επικοινωνίας έχουν άρρηκτα εγχυθεί μέσα τους. Πράγματι, ορισμένα απ’αυτά υπήρξαν τόσο τολμηρά ώστε να τα ονομάσουν “Επαναστάσεις του Twitter” ή “Επαναστάσεις του Facebook”, σε αναγνώριση του εξέχοντος ρόλου που έπαιξαν τα νέα κοινωνικά μέσα ενημέρωσης είτε στον συντονισμό των μαζικών διαμαρτυριών, τη μετάδοση εικόνων σε πραγματικό χρόνο και την επικαιροποιημένη ενημέρωση ή στις διαδικασίες μετάδοσης τους στην αραβική περιοχή. Αυτό, ωστόσο, δεν αποδίδει αρκετά καλά τις εμπλεκόμενες πολιτικές και μιντιακές πολυπλοκότητες ή την αμοιβαία αλληλεπίδρασή τους μέσα στο χρόνο. Εάν θέλουμε να κατανοήσουμε τους πολύπλοκους τρόπους με τους οποίους τα συστήματα των ΜΜΕ και τα δίκτυα επικοινωνίας επέδρασαν σε αυτά τα αξιοσημείωτα ιστορικά γεγονότα, τα διευκόλυναν και τα μετέδωσαν σε όλο τον κόσμο, πρέπει να διευρύνουμε το πλαίσιο αναφοράς μας πέρα από τα ίδια τα γεγονότα των εξεγέρσεων και να δούμε τους ποικίλους, περίπλοκους και αλληλοδιεισδυτικούς τρόπους με τους οποίους το σημερινό περιβάλλον των ΜΜΕ όχι μόνο επέδρασε σ’ αυτά αλλά χρησιμοποιήθηκε για να τα ενεργοποιήσει, διεισδύοντας στην αναπτυσσόμενη τροχιά τους και στις ισχυρές αντανακλάσεις τους στον κόσμο. Εδώ σημειώνουμε δέκα διαφορετικές μορφές εγγραφής στα ΜΜΕ και στις επικοινωνίες, που η καθεμιά από αυτές απαιτεί περαιτέρω έρευνα και ακαδημαϊκή προσοχή κατά τους επόμενους μήνες και τα επόμενα χρόνια.


1. Αρχικά, πρέπει να ερευνήσουμε πώς τα κρατικά αραβικά ΜΜΕ εξυπηρέτησαν τη νομιμοποίηση των πολιτικών καθεστώτων τους και πώς, επίσης, περιθωριακά ειδησεογραφικά ΜΜΕ δεν έπαιξαν τόσο καίριο ρόλο με τις αναφορές τους. Αυτό περιλάμβάνει την εντυπωσιακά εμφανή σιωπή των δυτικών ΜΜΕ απέναντι στην καθημερινή καταπίεση της πολιτικής διαφωνίας, τις παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και τις προγενέστερες αναδυόμενες διαμαρτυρίες, τη στιγμή που αναφέρονταν, χωρίς να ασκούν κριτική, στις πρωτοβουλίες των δικών τους κυβερνήσεων σε σχέση με το εμπόριο και τα όπλα και τις συμφιλιωτικές διπλωματικές σχέσεις που στήριζαν αυτά τα καθεστώτα στην εξουσία. Εάν τα δυτικά ΜΜΕ είχαν ασκήσει έναν πιο ανεξάρτητο και ενεργά κριτικά ρόλο, είναι σαφές ότι οι αραβικές εξεγέρσεις του 2011, μολονότι θα προκαλούσαν έκπληξη και πάλι για την ταχύτητα και το εύρος τους, το ερώτημα είναι αν θα μπορούσαν να είχαν γίνει καλύτερα αντιληπτές, αφού θα είχε προηγηθεί η εξιστόρηση της αυξανόμενης πολιτική απογοήτευσης και απελπισίας.


2. Μολονότι τα δυτικά ειδησεογραφικά ΜΜΕ δεν έπαιξαν έναν εκδημοκρατιστικό ρόλο στην πολιτική προπαρασκευαστική περίοδο που οδήγησε στις εξεγέρσεις του 2011, ο παγκοσμιοποιημένος πολιτισμός του καταναλωτισμού και της κανονιστικής αντίληψης των δυτικών δημοκρατιών έχει δημιουργήσει ένα σιωπηρό σκηνικό για τα εν λόγω γεγονότα. Οι νέοι που συνδέθηκαν στα δυτικά μέσα ενημέρωσης και βυθίστηκαν στις ευρύτερες πολιτισμικές ροές που ομαλοποιούν τις δημοκρατικές πρακτικές και τα πολιτικά δικαιώματα καθώς και την επιδεικτική κατανάλωση, έγιναν ένα καθιερωμένο επικοινωνιακό φόντο σε ένα μεγάλο μέρος του αραβικού κόσμου παρά τις εντάσεις και τις αντιφάσεις που συνεπάγουν τις «ταλανιζόμενες» θρησκευτικές αρχές και πατριαρχικές δομές της κυριαρχίας.


3. Σύμφωνα με μια πρόσφατη έρευνα, την «Social Media in the Arab World» (Ghannam 2011), που δημοσιεύτηκε την επομένη των εξεγέρσεων στην Τυνησία και την Αίγυπτο, «ο αραβικός κόσμος βίωσε την άνοδο των ανεξάρτητων δραστήριων κοινωνικά μέσων μαζικής ενημέρωσης και τη σταθερά αυξανόμενη συμμετοχή των πολιτών στο Διαδίκτυο που αναμένεται να προσελκύσει 100 εκατομμύρια Άραβες χρήστες μέχρι το 2015». Και καταλήγει: «Αυτά τα κοινωνικά δίκτυα ενημερώνουν, κινητοποιούν, ψυχαγωγούν, δημιουργούν κοινότητες, αυξάνουν τη διαφάνεια και επιδιώκουν να καταστήσουν τις κυβερνήσεις υπόλογες» ( Ghannam 2011: 4). Αυτά τα νέα εργαλεία κοινωνικότητας και συντροφικότητας αποδεικνύονται λοιπόν «εκδημοκρατιστικά» με την έννοια ότι διευκολύνουν την πολλαπλή αλληλεπίδραση και την συναναστροφή στην καθημερινή ζωή, αλλά παρέχουν, επίσης, πιθανά πρότυπα πολιτικής συμπεριφοράς και πολιτικής δράσης.


4. Οι ισχυρισμοί για την δύναμη των νέων κοινωνικών μέσων ενημέρωσης να υποδαυλίσουν την διαμαρτυρία και την επανάσταση αποβαίνουν εις βάρος του κεντρισμού και του τεχνολογικού ντετερμινισμού στα ΜΜΕ, θεωρητικά, δείχνουν να συσκοτίζουν το έργο των προηγούμενων κοινωνικών και πολιτικών δυνάμεων όπως και τις συνειδητές ενέργειες ανθρώπινων όντων που επιδιώκοντας την πολιτική αλλαγή είναι έτοιμα να αντιπαρατεθούν στον κρατικό εκφοβισμό και τη βία. Κατά τον ίδιο τρόπο, όμως, ισχυρισμοί που απλώς απορρίπτουν τον σημαντικό ρόλο των νέων μέσων στην προάσπιση μη ιεραρχικών πολιτικών κινημάτων ευρείας βάσης και στον συντονισμό και τη διοχέτευση του δημογραφικού βάρους τους σε πραγματική δημοκρατική εξουσία, δεν κατανοούν την αλλαγμένη φύση του σημερινού περιβάλλοντος των ΜΜΕ και των επικοινωνιών ή πώς αυτό μπορεί τώρα να χρησιμοποιηθεί από ακτιβιστές και διαδηλωτές και να ενσταλαχτεί δημιουργικά μέσα στην πολιτική μάχη. Τα νέα social media μοιάζουν να επιχειρούν, συχνά μαζί με τα κυρίαρχα ΜΜΕ, να δρουν ως φύλακες των ελεγχόμενων, από το κράτος, εθνικών ΜΜΕ, ειδοποιώντας τα διεθνή ειδησεογραφικά ΜΜΕ για γεγονότα αυξανόμενης αντιπαράθεσης και διαφωνίας και παρέχοντας ακατέργαστες εικόνες από τα γεγονότα για ευρύτερη διάδοση. Με τη σειρά τους, τα διεθνή ειδησεογραφικά ΜΜΕ, συμπεριλαμβανομένου του Al-Jazeera, διανέμουν πλήθος ενοχλητικών σκηνών και αναφορών για τις εξεγέρσεις, στις οποίες υπάρχει εύκολη πρόσβαση μέσω του You Tube της Google. Οι κυρίαρχες εφημερίδες και ραδιοφωνικοί σταθμοί ενσωματώνουν όλο και περισσότερο στις ηλεκτρονικές μορφές τους απευθείας συνδέσεις με τα νέα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ενεργώντας αποτελεσματικά ως πύλη στις επικαιροποιημένες ροές επικοινωνίας και στην συνεχή ροή απευθείας εικόνων από τις ίδιες τις διαμαρτυρίες. Αυτό το κινούμενο σύμπλεγμα αλληλοδιεισδυτικών ροών επικοινωνίας και η πολιτική αποτελεσματικότητά τους σε σχέση με τις διάφορες εξεγέρσεις, απαιτεί προσεκτική τεκμηρίωση και συγκριτική ανάλυση τους κατά τους επόμενους μήνες και τα επόμενα χρόνια.


5. Τα τελευταία χρόνια, δεν είναι μόνο οι ακτιβιστές που ασχολούνται όλο και περισσότερο με τα ΜΜΕ, αναπτύσσοντας νέα social media για να οργανώνουν και να συντονίζουν διαδηλώσεις και να διανέμουν πληροφορίες τακτικής κ.ο.κ., αλλά και τα αυταρχικά καθεστώτα. Οι αραβικές εξεγέρσεις παρήγαγαν πολλές περιπτώσεις καθεστώτων που προσπάθησαν να λογοκρίνουν και να περιορίσουν τη ροή των εικόνων και της πληροφόρησης βάζοντας «φραγή» στο Ίντερνετ, εποπτεύοντας τις τηλεπικοινωνίες και παρεμποδίζοντας τη δουλειά ξένων δημοσιογράφων μέσω προσωπικού εκφοβισμού, στοχεύοντας σε συγκεκριμένα ξένα ειδησεογραφικά γραφεία ή απλώς αρνούμενα να χορηγούν σε δημοσιογράφους άδειες και πρόσβαση στη χώρα. Όπως δείχνει ο Evgheny Morozov (2011) στο βιβλίο του The Net Delusion, το Ίντερνετ δεν αποτελεί προνόμιο όσων έχουν δημοκρατικές τάσεις. Εδώ και κάποιο διάστημα, τα καταπιεστικά καθεστώτα σε όλο τον κόσμο αναπτύσσουν ψηφιακή λογοκρισία και εποπτικές δυνατότητες και συμμετέχουν σε επιθέσεις στον κυβερνοχώρο και στη στόχευση ακτιβιστών και διαφωνούντων στα μέσα. Είναι περιττό να πούμε πως τα ελεγχόμενα από το κράτος ΜΜΕ, ανεξάρτητα αν πρόκειται για Τύπο, τηλεόραση ή ραδιόφωνο, εξυπηρετούν πλήρως προπαγανδιστικούς στόχους όταν τα καταπιεστικά καθεστώτα αμφισβητούνται. Ωστόσο, τα κατασταλτικά καθεστώτα δεν έχουν στα χέρια τους όλα τα χαρτιά της τεχνολογίας και όλο και περισσότερο οι ακτιβιστές που ασχολούνται με τα ΜΜΕ αλλάζουν και μοιράζονται τα δικά τους, για να βοηθήσουν εκείνους τους διαμαρτυρόμενους που επιχείρησαν να παρακάμψουν τους ελέγχους και να αποκτήσουν επικοινωνιακή πρωτοβουλία (αμέτρητα παραδείγματα της κατάστασης αυτής παρατηρήθηκαν στις εξεγέρσεις).


6. Υπάρχει μια δικαιολογημένη επιφυλακτικότητα από πολλούς μελετητές των ΜΜΕ σε ό,τι αφορά τις αιτίες της μεταδοτικότητας των μέσων, εξαιτίας της τάσης τους να θεωρούν τη συλλογική αντίσταση αποπολιτική και παθολογική. Η διάδοση των εξεγέρσεων από τη μια αραβική χώρα στην άλλη σε ρυθμούς που κόβουν την ανάσα, δείχνει παρόλα αυτά τους εμφανείς τρόπους που η σύγχρονη επικοινωνία της διαφωνίας μπορεί να βοηθήσει στην ενθάρρυνση των άλλων, να παράσχει πρότυπα δράσης και συνεπώς να απελευθερώσει δεσμευμένες πολιτικές δυνάμεις αλλαγής.


7. Τα Μ.Μ.Ε. εισάγουν το πλαίσιο των πολιτικών εξεγέρσεων και των μαζικών διαμαρτυριών σε σχέση με το πώς ορίζονται και σχεδιάζονται στη διεθνή σκηνή, ειδικά καθώς οι μαζικές διαδηλώσεις αποσταθεροποιούν τα εν λόγω καθεστώτα. Ενώ αρχικά οι δυτικές κυβερνήσεις φάνηκαν να αιφνιδιάζονται από την έκπληξη και την ταχύτητα των αραβικών εξεγέρσεων και να υπεκφεύγουν σε ό,τι αφορά τις πιθανές αιτίες τους, τη δημογραφική σύνθεση και τη νομιμότητά τους (ειδικά σε ό,τι αφορά την κυριότερη σύμμαχό τους στη Μέση Ανατολή, την Αίγυπτο), τα ειδησεογραφικά ΜΜΕ στο Ηνωμένο Βασίλειο, από την άλλη, φάνηκαν να αναγνωρίζουν από πολύ αρχή τους στόχους, την έννοια και τις αιτίες της δυσαρέσκειας εκείνων που διαμαρτύρονταν. Με άλλα λόγια, τα δυτικά ειδησεογραφικά ΜΜΕ βοήθησαν στη νομιμοποίησή τους πριν από τις πολιτικές δηλώσεις των ελίτ. Μέρος της εξήγησης γι’ αυτή την πιο ανεξάρτητη και συμπαθούσα απεικόνιση των ΜΜΕ μπορεί να οφείλεται στην παγκόσμιο περιβάλλον των ειδήσεων σήμερα.
Αυτό έχει να κάνει σήμερα και με τη διασταύρωση διαφορετικών ροών επικοινωνίας απ’ όλο τον κόσμο και την επιρροή δορυφορικών καναλιών 24/7 όπως CNN, BBC World και Al-Jazeera (το τελευταίο διέρυνε το μερίδιο αγοράς του κατά τη διάρκεια των γεγονότων). Εντοπίζεται επίσης σ’ αυτές τις κοντινές και ιδιωτικές σκηνές και μαρτυρίες που συγκέντρωσαν κάποιοι ανταποκριτές «ενσωματωμένοι» στο πλήθος, καταθέτοντας την θέση τους και πιθανώς νιώθοντας τις συλλογικές ελπίδες και την ευαισθησία τους απέναντι σε ένα απελπιστικό πολιτικό καθεστώς. Οι ακτιβιστές και οι διαδηλωτές έχουν επίσης ανάγκη αναγνώρισης από τα διεθνή ΜΜΕ. Η επιτελεστική και δραματουργική φύση των διαμαρτυριών υποστηριζόταν συχνά από την πολιτική ανάγκη για ευρύτερη αναγνώριση, νομιμότητα και υποστήριξη.


8. Ακριβώς όπως τα κατασταλτικά καθεστώτα που αντιμετωπίζουν πολιτική αντιπαράθεση και διαφωνία εντός των συνόρων τους σφίγγουν τον κλοιό στα ΜΜΕ και εντείνουν τις προσπάθειές τους να ασκούν λογοκρισία, να εποπτεύουν, να εξαπατούν και να στοχοποιούν τους αντιπάλους τους, τόσο και άλλα κατασταλτικά καθεστώτα σε άλλα μέρη του κόσμου τείνουν να κάνουν το ίδιο όταν αντιμετωπίζουν την ενδεχομένως τοξική ενστάλαξη των εικόνων που μεταδίδονται και τις ιδέες για αντίσταση που έρχονται από μακριά. Τόσο η Κίνα όσο και το Ιράν, για παράδειγμα, επεδίωξαν να ελέγχουν το κύμα των εικόνων και των πληροφοριών για τις αραβικές εξεγέρσεις που διακινούνταν από τα παγκόσμια ειδησεογραφικά δίκτυα και το Ίντερνετ. Οι επιπτώσεις που απορρέουν από τις αραβικές εξεγέρσεις υπογραμμίζουν ακόμη περισσότερο την παγκόσμια εντατικοποίηση των επικοινωνιών στη σημερινή πολιτική γεωγραφία, καθώς οι επιδράσεις τους μεταφέρονται προς τα έξω ως ισχυρά κύματα, στα κατασταλτικά καθεστώτα και στις δημοκρατίες με κεκτημένα συμφέροντα ανά τον κόσμο.


9. Τα ΜΜΕ μπορούν μερικές φορές να διαδραματίζουν έναν αναγκαίο και ενδεχομένως ισχυρό ρόλο στην ευαισθητοποίηση της παγκόσμιας κοινής γνώμης για κατασταλτικές και ίσως καταδικαστέες πράξεις απανθρωπιάς, όπως εκείνες που ακολούθησαν τις μαζικές εξεγέρσεις, και μπορούν να αποτελέσουν επιπλέον ένα δημόσιο βήμα διαβούλευσης για τα ηθικά διλήμματα και τις πρακτικές δυσκολίες που ενέχονται στις ανθρωπιστικές στρατικοποιημένες επεμβάσεις. Σε ιδανικές συνθήκες αυτά τα ίδια ΜΜΕ θα μπορούσαν να παίξουν έναν πιο επιμορφωτικό ρόλο ενημερώνοντας το κοινό σε όλο τον κόσμο για το υπάρχον πλαίσιο του Responsibility to Protect (R2P) (Ευθύνη Προστασίας) και πώς αυτό υποχρεώνει τις παγκόσμιες κυβερνήσεις να παρεμβαίνουν για την προστασία ανθρώπινων ζωών όταν είναι προφανές ότι κυρίαρχα κράτη δεν μπορούν να το κάνουν ή ακόμη χειρότερα όταν έχουν εσκεμμένα στο στόχαστρο τους πολίτες τους.


10. Τέλος, ο ρόλος των ΜΜΕ και των επικοινωνιών στη διατήρηση της εκδημοκρατιστικής δυναμικής των πολιτικών κινημάτων για αλλαγή, στη φάση μετά από τις εξεγέρσεις, θα εξακολουθήσει να έχει βαθιά σημασία για την ανασυγκρότηση της κοινωνίας των πολιτών και τον ρυθμό της δημοκρατικής προόδου. Σε χώρες όπως η Τυνησία και η Αίγυπτος, θα απαιτηθεί αναθεώρηση των συστημάτων ρύθμισης των ΜΜΕ και της θεσμικής διακυβέρνησης, καθώς και αλλαγές σε επαγγελματικές πρακτικές και πολιτιστικές απόψεις από την πλευρά των εργαζόμενων στα ΜΜΕ και των οργανώσεων που είχαν συνδεθεί στενά με τα προηγούμενα καθεστώτα. Επίσης θα χρειαστούν νέες οργανώσεις και μορφές ΜΜΕ που θα μπορούν να εκφράσουν καλύτερα τις καθιερωμένες και αναδυόμενες ομάδες πολιτικών, κοινωνικών και θρησκευτικών συμφερόντων που έχουν αρχίσει να ανταγωνίζονται για να κατευθύνουν τις μεταρρυθμιστικές διαδικασίες και την ανασυγκρότηση της κοινωνίας των πολιτών. Μπορούν να διαδραματίσουν έναν καίριο ρόλο στην διατήρηση, την έκφραση και την καθοδήγηση της πολιτικό ορμής και στην συγκρότηση μιας δημόσιας σφαίρας (ή σφαιρών) ευρύτερης διαβούλευσης. Σαν λογική συνέχεια, τα ΜΜΕ και οι επικοινωνίες θα αποτελέσουν ουσιαστικό μέρος των συνεχιζόμενων πολιτικών αγώνων για την αλλαγή των καθεστώτων και τον εκδημοκρατισμό του κράτους και της κοινωνίας των πολιτών σε όλη τη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική, όπως ακριβώς έκαναν κατά τη διάρκεια των εξεγέρσεων.


Εν καιρώ, μια πιο διεξοδική μελέτη και συγκριτική ανάλυση των αραβικών εξεγέρσεων θα πρέπει αναγκαστικά να ασχοληθεί με το πώς τα συστήματα των ΜΜΕ και των δικτύων επικοινωνίας ενεπλάκησαν με περίπλοκο τρόπο σε διαφορετικές συνεχιζόμενες τροχιές. Είναι όμως σαφές, ακόμη κι από αυτή την πολύ προκαταρκτική εξέταση που κάναμε, ότι τα συστήματα των ΜΜΕ και τα δίκτυα επικοινωνίας διαδραματίζουν έναν ουσιώδη και πολυδιάστατο ρόλο στην οικοδόμηση και την κινητοποίηση της υποστήριξης καθώς και στον συντονισμό των διαμαρτυριών εντός διάφορων αραβικών κοινωνιών, διεθνοποιώντας τις σε όλη τη Μέση Ανατολή, τη Βόρεια Αφρική και τον ευρύτερο κόσμο. Αυτό πλέον επιβάλλει ακαδημαϊκή προσοχή και διεξοδική ανάλυση.


Ο Simon Cottle συνέταξε, μαζί με τη Libby Lester, το Transnational Protests and the Media, που εκδόθηκε πρόσφατα από τον Peter Lang. Στην ανωτέρω μελέτη συνοψίζονται επιχειρήματα που αναπτύσσονται στο υπό έκδοση άρθρο στο Journalism: Theory, Practice and Criticism.

Αυτό το άρθρο είναι αφιερωμένο στη Mirette Bakir, που έχασε τον πιο αγαπημένο φίλο και αδελφό της στην Επανάσταση για την Ελευθερία το 2011 στην Αίγυπτο.

Από τα τέλη του 19ου αιώνα, οι γυναίκες με λαϊκό προσανατολισμό στην Αίγυπτο μάχονται για τα δικαιώματά τους, ζητώντας ισότητα των φύλων και κοινωνική δικαιοσύνη. Στη διάρκεια του 20ου αιώνα, ίδρυσαν οργανώσεις, συμμετείχαν σε διαδηλώσεις, έδωσαν βοήθεια σε περιοχές της υπαίθρου και επέκτειναν το κίνημα τους για να δυναμώσουν τη φωνή των γυναικών, μια φωνή που διεκδικούσε την πλήρη ιδιότητα τους ως πολίτες. Αυτό που τον 19ο αιώνα αποτελούσε μια αναταραχή μεταξύ των γυναικών της ανώτερης κοινωνικά τάξης, σήμερα περιλαμβάνει ένα ευρύ φάσμα γυναικείας εκπροσώπησης. Πριν από περισσότερα από εκατό χρόνια, ο φεμινιστικός λόγος αναδύθηκε όταν οι γυναίκες άρχισαν να αποκτούν στοιχειώδη εκπαίδευση και μια νέα τεχνολογία ενημέρωσης (ο γραπτός Τύπος) άρχισε να παγιώνεται στην Αίγυπτο. Αυτό που βλέπουμε σήμερα και είναι μια άλλη τεχνολογία ενημέρωσης που δίνει ώθηση στην εμπλοκή των γυναικών είναι το Ίντερνετ.


Μέσω του παγκόσμιου ιστού, οι γυναίκες μπορούν να διαδίδουν ιδέες γρήγορα και να κάνουν το κίνημά τους εμφανές στον κόσμο. Δημιουργώντας ιστολόγια (blogs) και ανταλάσσοντας εμπειρίες, ορισμένες από αυτές μπορούν για πρώτη φορά να εκφράσουν τις σκέψεις τους. Κοινωνικά δίκτυα όπως το Facebook έχουν κανει τις σχέσεις μεταξύ ακτιβιστών πιο σύντομες, όχι μόνο εντός της χώρας, αλλά στην παγκόσμια σφαίρα. Σκοπός αυτού του άρθρου είναι να καταλάβουμε πώς και σε ποια έκταση το Ίντερνετ έχει καλλιεργήσει τον ακτιβισμό των γυναικών με κοσμικό προσανατολισμό στην Αίγυπτο. Ο παγκόσμιος ιστός χρησιμοποιήθηκε, κατά τη διάρκεια της έρευνας, ως μεθοδολογικό εργαλείο. Στον παγκόσμιο ιστό μπορέσαμε να εντοπίσουμε τις γυναικείες ενώσεις και οργανώσεις όπως και κείμενα και ειδησεογραφικές αναφορές σχετικά με αυτό το θέμα. Μια ομάδα του Facebook που αποκαλείται «Κοσμικές Αιγύπτιες» (Secular Egyptian Women) δημιουργήθηκε για να διευκολύνει την επαφή με ακτιβιστές και άλλους σχετικώς ενδιαφερόμενους του θέματος.


Κατά την πλοήγηση μέσα σε άπειρους ιστότοπους και ιστοσελίδες και αποκτώντας εξοικείωση με διαφορετικές ομάδες και κινήματα, τέθηκε το θέμα της διάκρισης του ακτιβισμού των γυναικών με κοσμικό προσανατολισμό. Η λέξη κοσμικός αντιμετωπίζεται συχνά με προκατάληψη στις κοινωνίες της Μέσης Ανατολής, με αποτέλεσμα μερικά κινήματα να αποφεύγουν τον όρο. Πολλοί άνθρωποι θεωρούν ότι κοσμικός σημαίνει εναντίον της θρησκείας και στη συγκεκριμένη περίπτωση εναντίον του Ισλάμ. Μολονότι το άρθρο αυτό τις εντάσσει σε μια μονολιθική κατηγορία -γυναίκες ακτιβίστριες με κοσμικό προσανατολισμό- είναι σημαντικό να τονίσουμε πως πρόκειται για μια πολύ ετερογενή ομάδα. Αποτελείται από γυναίκες από διαφορετικές γενιές και κοινωνικές τάξεις, από πολλές περιοχές της Αιγύπτου και με ποικίλο υπόβαθρο. Ποικίλουν επίσης σε ό,τι αφορά τις δραστηριότητες και τα θεσμικά πλαίσια: αυστηρά δομημένες ΜΗ.ΚΥ.Ο. συνυπάρχουν με χαλαρά οργανωμένες ομάδες, καθώς και δίκτυα σχηματίζονται και διαλύονται από ακτιβιστές που συμμετέχουν ταυτόχρονα σε άλλες δραστηριότητες. Συνεπώς, εμπλέκονται πολλαπλές διαμάχες και επικεντρώσεις. Αυτό το άρθρο, ως εκ τούτου, θα κάνει αυτές τις διαφορετικές φωνές να σκιαγραφήσουν την εικόνα του ακτιβισμού τους στη σφαίρα του παγκόσμιου ιστού.


Ίντερνετ: διασυνδέοντας και δίνοντας ώθηση στη γυναικεία εμπλοκή


Οι στατιστικές δείχνουν ότι οι χρήστες του Ίντερνετ στην Αίγυπτο αυξήθηκαν από 450.000 το 2000 σε περισσότερους από 12.000.000 το 2009. Από την στιγμή που το ιστολόγιο έκανε την εμφάνισή του το 2003-2004, εκτιμάται ότι περίπου 10% των οικογενειών είχαν υπολογιστή σπίτι τους και περισσότεροι από μισό εκατομμύριο αποφοίτοι πανεπιστημίων, ετησίως, είχαν αποκτήσει βασική γνώση στους υπολογιστές και είχαν εξοικειωθεί με το Ίντερνετ. Επιπλέον, η κυβέρνηση προώθησε την εκπαίδευση στους υπολογιστές και στο Ίντερνετ μέσω προγραμμάτων όπως «Ελεύθερη Πρωτοβουλία στο Ίντερνετ» το 2002 και «Ένας υπολογιστής για κάθε σπίτι» το 2004. Το 2005, υπήρχαν περίπου 1.500 Αιγύπτιοι ιστολόγοι, περισσότεροι από τους μισούς στα Άραβες (Isherwood, 2008). Μεταξύ των γυναικών, τουλάχιστον το 30% έχει πρόσβαση στο Ίντερνετ. Το εργαλείο του παγκόσμιου ιστού δημιουργεί έναν άνευ προηγουμένου εκσυγχρονισμό τοπικής και παγκόσμιας παραγωγής. Την εικονική σφαίρα εξερευνούν περισσότερο οι μεσαίες και ανώτερες τάξεις, καθώς όμως οι υπηρεσίες του Ίντερνετ γίνονται φτηνότερες και ανοίγουν περισσότερα café με παροχή Ίντερνετ , οι γυναίκες των κατώτερων τάξεων και των αγροτικών περιοχών μπορούν να διευρύνουν την online γυναικεία συμμετοχή και τον ακτιβισμό. Η γενική ιδέα του ακτιβισμού, όπως χρησιμοποιείται σε αυτό το άρθρο, συνεπάγεται μεγάλη συμμετοχή, που κυμαίνεται από τον πολιτικό ακτιβισμό των καθιερωμένων οργανώσεων μέχρι το ιστολόγιο ενός μεμονωμένου κοριτσιού για αύξηση της συνείδησης. Εξαιτίας του ρευστού χαρακτήρα αυτού του πεδίου, ορισμένες αναφορές που εκ πρώτης όψεως δεν έχουν ομοιότητες με τον ακτιβισμό περιλαμβάνονται στην ανάλυση, καθώς έχουν την ικανότητα να αντανακλώνται μέσω του διαδικτύου με απεριόριστους τρόπους.


Η μπλογκόσφαιρα παρέχει καλά παραδείγματα αυτού του είδους του μυστικού ακτιβισμού. Στα ιστολόγια τους, οι Αιγύπτιοι διηγούνται προσωπικές ιστορίες, μοιράζονται πολιτιστικές απόψεις και εκφράζουν τις καθημερινές απογοητεύσεις τους. Για τις νεαρές Αιγύπτιες, αυτό μπορεί να σημαίνει δημόσια αμφισβήτηση των πατριαρχικών αξιών που ρυθμίζουν την κοινωνική τους ζωή. Ο Weyman (2007) μας θυμίζει πως όταν μια τέτοια πρόκληση τίθεται ανοιχτά μπορεί να έχει πολύ σοβαρό κοινωνικό κόστος για τις γυναίκες και ισοδυναμεί ενδεχομένως με απόρριψή τους από την κοινότητα. Ωστόσο, στην online σφαίρα, αποκτούν εμπιστοσύνη στο να διατυπώνουν τις σκέψεις τους και θυμάται μια νεαρή μπλόγκερ που λεγόταν Maat και το μανιφέστο της «Δυο ζευγάρια μάτια» ( Two Pairs of Eyes), στο οποίο περιγράφει πώς άρχισε να απορρίπτει τις μανιχαϊστικές προοπτικές όταν ανακάλυψε τις αποχρώσεις ανάμεσα στο μαύρο και το άσπρο. «Κανείς δεν είναι τελείως καλός ή τελείως κακός. Κανείς δεν είναι αλάνθαστος ούτε κανείς είναι τελείως διαβολικός» αναφέρει η νεαρή μπλόγκερ, η οποία αργότερα στο κείμενό της ασχολείται με ένα από τα πιο αμφιλεγόμενα θέματα της αιγυπτιακής κοινωνίας, την «εμμονή με την ιδέα του γάμου». Συγκεκριμένα αναφέρει:

«Ποιος στο καλό όρισε τους ρόλους των φύλων σ’ αυτή την κοινωνία; Ποιος δημιούργησε αυτές τις παράλογες πεποιθήσεις και τις έχρισε ʺσωστέςʺ; Είναι ένα φορτίο σκατά που με κάνει απλώς να θέλω να ουρλιάξω μέσα απ’ τα πνευμόνια μου…ΑΦΗΣΤΕ ΤΗΝ ΝΑ ΚΑΝΕΙ ΑΥΤΟ ΠΟΥ ΘΕΛΕΙ ΓΑΜΩΤΟ!!!»


Γράφοντας στα ιστολόγια, οι χρήστες του Ίντερνετ δεν έχουν συνήθως μια προκαθορισμένη ατζέντα. Το ιστολόγιο καθοδηγείται από εμπειρίες από πρώτο χέρι που θέλουν να μοιραστούν, καταγράφοντας σκέψεις που παράγονται στην ένταση της στιγμής. Μ’ αυτόν τον τρόπο, τα ιστολόγια εκφράζουν ένα είδος αντίστασης που διαφορετικά δεν θα ήταν ορατό από την παραδοσιακή έρευνα (Weyman: 2007). Αυτοί οι ιστοχώροι είναι γραμμένοι με πολύ προσωπικό τόνο, πράγμα που τους δίνει αναμφισβήτητο πλεονέκτημα απέναντι στις επίσημες αναφορές, καθώς προσελκύουν άλλες γυναίκες που αισθάνονται οικεία στα θέματα που προσεγγίζονται. Η έλλειψη τυπικότητας ενθαρρύνει τους ανθρώπους να σχολιάζουν και να αναπτύσσουν συζητήσεις. Η ανωνυμία είναι ένα άλλο χαρακτηριστικό του Ίντερνετ που δίνει ώθηση στην συμμετοχή των γυναικών. Μια 22χρονη Αιγύπτια που γράφει για το παρελθόν της ως ναρκομανής είναι μία από τους ανώνυμους ιστολόγους. Πέρα από την προσωπική της ιστορία, χρησιμοποιεί τον ιστοχώρο ως δίαυλο για τον στοχασμό γύρω από την κατάσταση των γυναικών σε σχέση με τα κοινωνικά κριτήρια. Όμοια με την Maat, επικαλείται μια «εμμονή», ασκώντας κριτική στην αντίληψη της αραβικής κοινωνίας για την γυναικεία παρθενιά. «Το blog μου είναι ένας τρόπος να θυμίζω στον εαυτό μου ότι δεν είμαι μόνη. Ακόμη κι αν κανείς δεν το διαβάζει, θα συνεχίσω να γράφω», λέει. (Otterman: 2007)


Ένα από τα κύρια χαρακτηριστικά της μπλογκόσφαιρας είναι οι συζητήσεις για θέματα που είναι σημαντικά για την κοινωνία αλλά θεωρούνται ακόμη ταμπού. Παρόλα αυτά, σε ότι αφορά τη χρησιμότητα, τα μπλογκς υπερβαίνουν σε πολλές περιπτώσεις τον ʺήπιο ακτιβισμόʺ και ασκούν μια καίρια λειτουργία ασκώντας πίεση στην κοινωνία. Στην Αίγυπτο, οι ιστολόγοι αμφισβητούν συνεχώς την επίσημη εκδοχή των γεγονότων, οδηγώντας την προσοχή σε γεγονότα που τα ΜΜΕ αγνοούν ή δεν θέλουν να μεταδώσουν και εκθέτοντας μια ευρεία λίστα καταχρήσεων από την πλευρά των αραβικών αρχών, όπως είναι οι συλλήψεις και μερικές φορές οι ξυλοδαρμοί. Η μαζική παρενόχληση γυναικών στο κέντρο του Καΐρου κατά τη διάρκεια της ισλαμικής γιορτής Eid, μετά το Ραμαζάνι, τον Οκτώβριο του 2006, είναι ένα κατηγορηματικό παράδειγμα. Τα εγκλήματα έγιναν γνωστά στον πληθυσμό μέσω του ιστολογικού ακτιβισμού. Μια από αυτές τις φωνές ανήκε στην Nermeen Edris, που ανήκει στην πρώτη γενιά των γυναικών ιστολόγων στο Κάιρο. Για να ρίξει φως στις παραβιάσεις, ηγήθηκε μια βουβή διαμαρτυρία μαυροφορεμένων γυναικών, που η καθεμιά τους κρατούσε ένα πλακάτ, το οποίο σαν επιγραφή είχε να δοθεί τέλος στη σεξουαλική παρενόχληση στους δρόμους του Καΐρου.


Οι γεμάτες ένταση σχέσεις των δυο φύλων στην αιγυπτιακή κοινωνία υπάρχουν και στον κόσμο του παγκόσμιου ιστού. Η μπλογκόσφαιρα προβλέπει μια ατμόσφαιρα όπου άνδρες και γυναίκες εκπροσωπούνται κατά κάποιο τρόπο ίσα (το κίνημα των μπλογκς στη χώρα άρχισε κυρίως από τις γυναίκες). Τα κείμενα που αναρτώνται στα γυναικεία ιστολόγια για πολεμικά θέματα διαβάζονται από πολλούς άντρες και μερικές φορές προκαλούν ποικίλα σχόλια απ΄την πλευρά τους. Αυτό ισχύει κυρίως για τα λίγα ιστολόγια που δημιουργήθηκαν από αμφιφυλόφιλες και ομοφυλόφιλες γυναίκες. Προσβλητικά σχόλια από άνδρες ενέπνευσαν μια ομάδα 200 γυναικών ιστολόγων να ξεκινήσουν το 2006 την εκστρατεία αληλεγγύης «Είμαστε όλες η Λέιλα» (We are all Leila). Η ομάδα πήρε το όνομά της από μια κλασική γυναικεία μορφή της αιγυπτιακής λογοτεχνίας που εκπροσωπεί τους αγώνες όλων των γυναικών. Για μια μέρα, η κάθε μπλόγκερ αναρτούσε ιδέες για τον φεμινισμό και τη θηλυκότητα στην Αίγυπτο, μερικές από τις οποίες τόνιζαν στους αρσενικούς ομολόγους τους ότι ʺδεν είναι ο εχθρόςʺ.

Μολονότι η πλειονότητα των αιγυπτιακών μπλογκς είναι προσωπικές ιστοσελίδες (των οποίων οι ατομικές προσπάθειες συνέβαλαν στο να αυξηθεί η ευαισθητοποίηση για την κατάσταση των γυναικών στην Αίγυπτο), το πρόγραμμα Λέιλα είναι ένα παράδειγμα για το πώς το Ίντερνετ ενισχύει το δίκτυο μεταξύ γυναικών ακτιβιστριών. Σε αυτόν τον χώρο τα κοινωνικά δίκτυα έχουν εξέχουσα λειτουργία. Το Facebook ειδικότερα κατέχει τώρα μείζονα θέση. Περισσότερα από 3.500.000 άνθρωποι στην Αίγυπτο έχουν προφίλ στο Facebook και 1.300.000 απ’ αυτούς είναι γυναίκες χρήστες.[1] Το Facebook θεωρείται ο ακτιβισμός της επόμενης γενιάς, καθώς εκεί είναι ευκολότερο να δημουργήσεις και να διατηρήσεις ένα προφίλ καθώς και γρηγορότερο να δημιουργήσεις διασυνδέσεις και να πολλαπλασιάσεις απαντήσεις σε σχέση με τα ιστολόγια. Ένα γνωστό αιγυπτιακό παράδειγμα για το πώς το Facebook προσελκύει διαφορετικά στρώματα της κοινωνίας και ενδυναμώνει τα κινήματα μέσα από την απλή περιηγητική δομή του, είναι η ιστορία της Esraa Abdel Fatah, που έγινε διάσημη ως το κορίτσι του αιγυπτιακού Facebook. Αυτή η 27χρονη απλή γυναίκα από τα περίχωρα του Καίρου, που δεν είχε ποτέ ασχοληθεί με τον πολιτικό ακτιβισμό, δεν μπορούσε να φανταστεί τον παγκόσμιο αντίκτυπο όταν δημιούργησε το 2008 στο Facebook μια ομάδα φιλικά διακείμενων προς μια απεργία εργατών μιας δημόσιας εταιρίας υφαντουργίας. Μέσα σε δυο εβδομάδες, περισσότεροι από 60.000 άνθρωποι έγιναν μέλη στην ομάδα. Η προγραμματισμένη εργατική δράση μετατράπηκε σε πανεθνική διαμαρτυρία ενάντια στις τιμές των τροφίμων που ανέβαιναν στα ύψη και την πολιτική στάση. Η Esraa Fattah συνελήφθη και φυλακίστηκε για περισσότερες από δυο εβδομάδες επειδή οργάνωσε την ομάδα διαμαρτυρίας.


Η απεργία γέννησε το λαϊκό κίνημα «Νεολαία της 6ης Απριλίου» (April 6 Youth), που επιδιώκει πολιτική αλλαγή με την προώθηση ειρηνικών διαδηλώσεων σε όλη τη χώρα. Μέσω του Facebook, οι γυναίκες ενθαρρύνονται να συμμετάσχουν στο κίνημα και να κατέβουν στους δρόμους για να καλέσουν τους πολίτες να λάβουν μέρος στις διαδηλώσεις. Το 2009, κατά τη διάρκεια της «Ημέρας του Θυμού» (Day of Anger), πολλές γυναίκες συνελήφθησαν με την κατηγορία της υποκίνησης αναταραχής. Μια από αυτές ήταν η Sarah Rizk, τότε 19 χρονών: «Δεν είναι σύνηθες στην Αίγυπτο για γυναίκες της ηλικίας μας να είναι ενεργές πολιτικά, αλλά μέσω του Facebook βρήκαμε τρόπους να συναντάμε γυναίκες της ηλικίας μας που σκέφτονται σαν κι εμάς και να ανταλλάσσουμε μαζί τους απόψες για τους τρόπους βελτίωσης της χώρας. Ο πολιτικός ακτιβισμός δεν πρέπει να εξαρτάται από την ηλικία ή το φύλο. Οι γυναίκες πρέπει επίσης να συμμετέχουν- ακόμη και στο επίπεδο του δρόμου.»


Η Esmaa Mahfouz, που συντονίζει την ομάδα της 6ης Απριλίου στο Facebook συμφωνεί ότι ο ιστότοπος κοινωνικής δικτύωσης άνοιξε το τον ορίζοντα του μυαλού της στον πολιτικό ακτιβισμό: «Από τη στιγμή που ανακάλυψα το Facebook κι άρχισα να μοιράζομαι τις πολιτικές απόψεις μου, άρχισα να συμμετέχω ακόμη και σε διαμαρτυρίες στο δρόμο. Προηγουμένως με απασχολούσε ο γάμος και οι καθημερινές μου ανάγκες, όπως τις περισσότερες γυναίκες της ηλικιας μου. Τώρα έχω ένα νέο ενδιαφέρον για τα πολιτικά πράγματα.»


Στη σφαίρα του πολιτικού ακτιβισμού, το κίνημα για την κοσμικότητα βρήκε ιδιαίτερη απήχηση στο Facebook. Πολλές ομάδες ιδρύθηκαν στο κοινωνικό δίκτυο για να διασυνδέσουν τους ανθρώπους που απαιτούν πολιτική αλλαγή στο αιγυπτιακό κράτος. Οι γυναίκες που συμμετέχουν ενδιαφέρονται ιδιαίτερα για τον αγώνα κατά του ισλαμικού νόμου ως κύρια πηγή της νομοθεσίας στην Αίγυπτο. Οι ομάδες ποικίλλουν από σελίδες που ιδρύθηκαν για να στηρίξουν τους φιλελεύθερους και κοσμικούς υποψήφιους στη Βουλή μέχρι τη δημιουργία ενός ιδεατού κόμματος που ονομάζεται «Κοσμικό Φιλελεύθερο Αιγυπτιακό Κόμμα» (The Secular Liberal Egyptian Party). Η ομάδα «Είμαι κοσμικός, όχι άπιστος» (I am a secular not an Unbeliever) τονίζει ότι τα μέλη της μπορούν ταυτόχρονα να πιστεύουν στη θρησκεία και να επιζητούν κοσμικούς θεσμούς για τη διοίκηση της χώρας. Η ομάδα «Αίγυπτος, ένα κοσμικό κράτος» (Egypt, a secular state) βεβαιώνει την πρόθεσή της να αποτελέσει ένα κοινό τόπο όπου όλοι οι Αιγύπτιοι θα μπορούν να συζητούν ελεύθερα για κάθε θέμα που έχει να κάνει με την κοσμικότητα και που μπορεί να συμβάλει ώστε η Αίγυπτος να γίνει ένα καλύτερο μέρος για να ζει κανείς.


Το κύμα των κοσμικών ομάδων στο Facebook τράβηξε αρκετά την προσοχή έτσι ώστε να δημιουργηθεί ένα αντι-κίνημα, συγκεκριμένα από μουσουλμάνους που κατηγόρησαν τους κοσμικούς ότι ακολουθούν παραπλανητικά συνθήματα και διαδίδουν τον αθεϊσμό. Σύμφωνα με τους online κοσμικούς ακτιβιστές, οι αντίπαλες ισλαμικές ομάδες είχαν υπονομεύσει τα link τους και συνεργάζονταν με την κυβέρνηση (υπάρχουν πολλές αναφορές από οπαδούς του Facebook που συνελήφθησαν και έγιναν αντικείμενο κακομεταχείρισης από τις αιγυπτιακές αρχές.). Εξαιτίας των περιορισμών που παρατίθενται, πολλοί ακτιβιστές έχουν αρχίσει να κινούνται πολύ προσεκτικά όταν συνδέονται στο κοινωνικό δίκτυο. Ακόμη κι όταν βρίσκονται έξω από τη χώρα. Η Mirette Bakir, μια Αιγύπτια που κάνει το διδακτορικό της στη Γερμανία, υπογραμμίζει τους περιορισμούς αλλά και τα πλεονεκτήματα της δράσης μέσω Facebook: «Ακόμη και εκτός Αιγύπτου όπου το IP μου δεν μπορεί να εντοπιστεί άμεσα από την κυβέρνηση, προσέχω πάντα. Παρόλα αυτά καταφέρνουν να παρεμβαίνουν στο προφίλ μου και μερικές φορές γίνομαι αόρατη. Ωστόσο, εξακολουθώ να το χρησιμοποιώ καθώς το Facebook μού επιτρέπει να ειμαι σε επαφή με τους ακτιβιστές στην Αίγυπτο και άλλους Αιγύπτιους που είναι διασκορπισμένοι σε όλο τον κόσμο. Είναι το κύριο εργαλείο που με διασυνδέει και με κρατά ενήμερη για το τι γίνεται στο κίνημα για την κοσμικότητα.» [2]


Ορισμένα κινήματα δημιουργούνται απευθείας στο Facebook, ενώ άλλα μετακινούνται σε ιστοσελίδα για να προωθηθούν και να διευρύνουν τον αριθμό υποστηρικτών τους. Παράδειγμα αποτελεί η εκστρατεία «Παγκόσμια Αλληλεγγύη για Κοσμική Κοινωνία» (Global Solidasrity for Secular Society), που δημιουργήθηκε από την Naval El- Saadawi, μετά την επιστροφή της από εξορία τριών ετών. Η συγγραφέας, που φυλακίστηκε επειδή άσκησε κριτική στο καθεστώς της Αιγύπτου και απειλήθηκε με θάνατο από Ισλαμιστές, έκανε πιο ριζοσπαστικό τον φεμινιστικό και κοσμικό λόγο της και δημιούργησε αυτή την οργάνωση στοχεύοντας στην ενοποίηση των τοπικών και παγκόσμιων προσπαθειών για κοσμικότητα. Ένας από τους στόχους της, όπως διατυπώνεται στην ιδρυτική διακήρυξη που αναρτήθηκε στο Facebook είναι «να αποτρέπει οπισθοδρομικές ομάδες να επιβάλουν τους φανατικούς θρησκευτικούς κανόνες τους…”. Για την El-Saadawi, η κοσμικότητα αποτελεί ένα εργαλείο-κλειδί για τους αγώνες των γυναικών: «Οι γυναίκες θα ωφεληθούν από την κοσμικότητα, γιατί οι γυναίκες είναι κατώτερες σε όλες τις θρησκείες….Έτσι όταν διαχωρίσουμε τη θρησκεία από το νομοθετικό σύστημα, τον οικογενειακό κώδικα, τον πολιτισμό και τα ΜΜΕ- οι γυναίκες θα ωφεληθούν, γιατί θα πάμε προς μια πιο ισότιμη κοινωνία.»


Πολλές οργανώσεις έχουν διασυνδεθεί με το Facebook. Ωστόσο, οι περισσότερες από αυτές όταν συσταθούν ως μη κυβερνητικές οργανώσεις ή ερευνητικά κέντρα, δημιουργούν αρχικά επίσημους ιστότοπους. Οι αξίες και οι στόχοι που διακηρύσσονται στους ιστότοπους παρέχουν ένα γενικό πλαίσιο για τους σημερινούς αγώνες των γυναικών. Για το «Ίδρυμα της Νέας Γυναίκας» (New Woman Foundation) μια αιγυπτιακή φεμινιστική μη κυβερνητική οργάνωση, ο αγώνας για την απελευθέρωση των γυναικών αποτελεί μέρος ενός ευρύτερου αγώνα για την δημοκρατία και την κοινωνική δικαιοσύνη και είναι επίσης ένας αγώνας εναντίον όλων των μορφών διακρίσεων βασισμένων στο φύλο, την τάξη, τη φυλή, την εθνότητα ή τη θρησκεία. Έχοντας ένα ειδικό συμβουλευτικό καθεστώς στο Οικονομικό και Κοινωνικό Συμβούλιο των Ηνωμένων Εθνών, το «Αιγυπτιακό Κέντρο για τα Δικαιώματα των Γυναικών» (Egyptian Venter for Womens’Rights) πιστεύει πως τα δικαιώματα των γυναικών αποτελούν ουσιαστικό μέρος των ανθρώπινων δικαιωμάτων και ο αγώνας για την εξασφάλιση βασικών ελευθεριών και προωθημένης δημοκρατικής κυριαρχίας δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από την επίτευξή τους. Η «Ένωση για την Ανάπτυξη και την Εξέλιξη των Γυναικών» (Association for the Development and Enhancement of Women), απ’ την πλευρά της, επιδιώκει να δημιουργήσει τις κατάλληλες συνθήκες για τις Αιγύπτιες γυναίκες, δουλεύοντας με τις γυναίκες που είναι οι επικεφαλείς των νοικοκυριών. Σε αντίθεση, το «Φόρουμ για τις Γυναίκες σε Ανάπτυξη» (Forum for Women in Development), που διασυνδέεται με το κίνημα «Εκπαιδευτικές Συμπράξεις Γυναικών» (Women’s Learning Partnership), δεν είναι μια απλή οργάνωση, αλλά ένα δίκτυο αιγυπτιακών ΜΗ.ΚΥ.Ο. που διακηρύσσει ότι μάχεται για την απελευθέρωση των γυναικών και την κατάργηση κάθε μορφής διάκρισης για μια ισότιμη κοινωνία πολιτών.


Αυτά είναι μερικά παραδείγματα για τις αποστολές που έχουν οι γυναικείες οργανώσεις που υπάρχουν online. Καθώς κινούνται στη σφαίρα του παγκόσμιου ιστού, διευρύνουν το χώρο για τη συμμετοχή άλλων γυναικών. Αυτή η μικρή επιλογή απεικονίζει τον σημερινό αγώνα των γυναικών στην Αίγυπτο, που περιλαμβάνει την κατάργηση κάθε είδους διάκρισης και την επακόλουθη ενίσχυση των γυναικών. Μέσω του Ίντερνετ σκοπεύουν να αυξήσουν τη ευαισθητοποίηση για τα δικαιώματα των γυναικών και να απαιτήσουν πολιτική μεταρρύθμιση. Κατεδαφίζοντας τις πατριαρχικές αξίες και νόμους, τα κινήματα αυτά επιχειρούν την επίτευξη ενός δημοκρατικού κράτους όπου οι γυναίκες θα έχουν τη δυνατότητα να ασκούν πλήρη ιδιότητα πολίτη.


Τελικώς, καθ’όλο το πρόσφατο παρεθόν της Αιγύπτου, οι αγώνες των ακτιβιστών με κοσμικό προσανατολισμό ποίκιλλαν, ανάλογα με τις ιστορικές απαιτήσεις. Παιδεία και πρόνοια στην αρχή του αιώνα, πολιτικά δικαιώματα στις επόμενες δεκαετίες και γενικά νομικά δικαιώματα πιο πρόσφατα. Ωστόσο, την πορεία αυτή διαπερνούσε πάντα ο αγώνας για τη ισότητα των φύλων. Μολονότι επιτεύχθηκε μεγάλη πρόοδος, οι αγώνες αυτοί εξακολουθούν να υπάρχουν, καθώς οι γυναίκες βρίσκονται ακόμη πίσω απ’ τους άνδρες σε ό,τι αφορά την ιδιότητα του πολίτη. Η ψηφιακή επικοινωνία αποτελεί ένα εργαλείο που χρησιμοποιούν οι γυναίκες για να ενισχύσουν τον φεμινιστικό τους αγώνα σε μαζική κλίμακα. Έγιναν παράγοντες διευκόλυνσης τόσο σαν μεμονωμένοι παίκτες όσο και σαν οργανώσεις που μπορούν να αναπαράγουν αξίες και να δείχνουν τις συνεχιζόμενες δραστηριότητες σε ένα ευρύτερο κοινό έγιναν παράγοντες διευκόλυνσης. Επιπλέον χρησιμεύουν ως πρότυπα για τη δημιουργία παρόμοιων προγραμμάτων. Η επίδραση της αλυσίδας είναι ένα από τα κυριότερα χαρακτηριστικά των κοινωνικών δικτύων, που απ’ την πλευρά τους χρησιμοποιούνται για να διασυνδέουν γρήγορα τους ανθρώπους με έναν αγώνα και να εμπλέκουν έναν μεγαλύτερο αριθμό χρηστών. Χρησιμοποιώντας τους διαφορετικούς διαύλους του Ίντερνετ, οι γυναίκες βρήκαν τον τρόπο να υψώσουν τη φωνή τους και να ενισχύσουν τον ακτιβισμό τους σε σχέση με κάτι που φαντάζει ακόμη ως πολύ περίπλοκο έργο: την επαναδιατύπωση των σχέσεων μεταξύ των δυο φύλων στην Αίγυπτο.


Σημειώσεις

[1] Σύμφωνα με την ιστοσελίδα Facebackers.com, που παρέχει στατιστικά στοιχεία για το Facebook. Τελευταία επίσκεψη στις 27-06-2010

[2] Συνέντευξη με την συγγραφέα στις 08-06-2010.


Αναφορές

– Al-Ali , Nadje. Secularism, gender and the state in the Middle East: the Egyptian women’s movement. Cambridge University Press. Series: Cambridge Middle East Studies (No. 14), 2000.

– Baron, Beth. The women´s awakening in Egypt: culture, society and press. Yale University Press, 1994.

– Botman, Selma. Engendering citizenship in Egypt. Columbia University Press, 1999.

– Badran, Margot. Feminism in a nationalist century. Al-Ahram Weekly. Issue No. 462, 30 Dec. 1999 – 5 Jan. 2000 .

– ——————-. Religion, gender and authority: the power to speak and be heard. American Research Center in Egypt Bulletin. Fall-Winter, 2003.

– ——————-. Between Secular and Islamic Feminism/s. Reflections on the Middle East and Beyond. Journal of the Middle East Women´s Studies Vol. 1, No. 1. Winter, 2005.

– Isherwood, Tom. A new direction or more of the same? Political blogging in Egypt. Arab, Media and Society Electronic Journal. September, 2008.

– Otterman, Sharon. Publicizing the private: Egyptian women bloggers speak out. Arab, Media and Society Electronic Journal. Issue 1, Spring 2007 .

– Suad, Joseph. Encyclopedia of Women & Islamic Countries. Originally published in EWIC Volume I: Methodologies, Paradigms and Sources, 2003.

– Weyman, George. Personal Blogging in Egypt: pushing social boundaries or reinforcing them? Arab, Media and Society Electronic Journal. Issue 3, Fall 2007 .

– Zuhur, Sherifa. Revealing, revealing: Islamist gender ideology in Contemporary Egypt. State University of New York, 1992.

Το σημερινό κύμα των επαναστατικών εξεγέρσεων μοιάζει να είναι το πιο γρήγορο στην ιστορία. Οι επαναστάσεις πάντα έρχονται κατά κύματα, αλλά κύματα των εξεγέρσεων που κάποτε χρειάζονταν έτη ή μήνες για να επεκταθούν στις ηπείρους, τώρα, μέσα σε λίγες εβδομάδες, κάνουν τα κράτη να καταρρέουν, το ένα μετά το άλλο. Δεδομένου ότι μετά τις επαναστάσεις στην Τυνησία και στην Αίγυπτο ακολούθησαν εκτεταμένες εξεγέρσεις στη Λιβύη, το Μπαχρέιν, την Υεμένη και το Ομάν, είναι σαφές πως δεν πρόκεται, απλώς, για γεγονότα αλλά για το κεντρικό σημείο παραγωγής ταχύτατων αντηχήσεων προς όλες τις κατευθύνσεις κάνοντας εκατομμύρια ανθρώπους να μάχονται κατά της καταπίεσης σε μυριάδες μέρη συγχρόνως. Αυτός ο πολιτικός ανεμοστρόβιλος είναι ένα σύστημα κατάργησης της απόστασης. Επιπλέον, αποτελεί ένα εξελισσόμενο σύνολο, που αλλάζει μορφή και παλμό εξαιτίας της γραμμωτής φύσης του παγκόσμιου εδάφους, δημιουργώντας τη μια μέρα ευχάριστες στιγμές στην πλατεία Ταχρίρ και λίγες μέρες αργότερα να έρχεται αντιμέτωπη με την ανεξέλεγκτη κρατική βία στη Λιβύη. Σε αυτές τις ευμετάβλητες περιοχές, γινόμαστε μάρτυρες μιας ιστορικής σύγκρουσης μεταξύ των νέων επαναστατικών ταχυτήτων και της παλιάς, όλο και πιο αποσαθρωμένης, κυριαρχίας του κράτους στο να ελέγχει τα μέσα ταχύτητας.


Στην Αίγυπτο, το καθεστώς του Μουμπάρακ συντρίφθηκε από μια επαναστατική αντήχηση, η οποία προερχόμενη από την πλατεία Ταχρίρ, μετατράπηκε σε υπερταχεία απεδαφοποιητική δύναμη κατακλύοντας τους δρόμους του κράτους με εκατομμύρια ανθρώπους. Αυτή η εξεγερτική απεδαφοποίηση τροφοδοτήθηκε από την γρήγορη σύμπραξη των ανθρώπων που ήταν στους δρόμους και των άμεσων μορφών επικοινωνίας, οι οποίες έχοντας στρατηγικό πλεονέκτημα έναντι του κράτους μετέδωσαν εικόνες με μεγάλη συγκινησιακή επίδραση (παθιασμένα σώματα και σώματα σκοτωμένα από το κράτος) οι οποίες βρήκαν απήχηση σε ακόμη περισσότερους ανθρώπους, ξεπερνώντας την κρατική διαμόρφωση φόβου μέσω της τηλεόρασης και του ραδιοφώνου και εμπνέοντας την περαιτέρω δράση στους δρόμους. Πρόκειται για ριζωματικές, μη κατευθυνόμενες, καταφατικές ταχύτητες που ακολουθούν πολλαπλές γραμμές επέκτασης, ανεξάρτητες μεταξύ τους αλλά ενισχυμένες και ευέλικτες λόγω της αλληλοσύνδεσής τους (η εκπληκτική απεικόνιση σε πραγματικό χρόνο από τον Andre Panisson, που βλέπουμε εδώ, δείχνει τις ριζωματικές ταχύτητες των tweets σε σχέση με την αιγυπτιακή επανάσταση και τις χωρικές αλληλοσυνδέσεις που δημιουργούν, κατά τη διάρκεια των σημαντικών στιγμών της εξέγερσης).


Το κράτος, με τη σειρά του, απάντησε σε όλη την περιοχή με τα δικά του όπλα: δενδροειδή πρότυπα ταχύτητας που ανταποκρίνονται σε συγκεντρωτικούς κόμβους εντολών, τα οποία διαθέτουν τεράστια μέσα καταστροφής και κόμβους διαμόρφωσης αντήχησης με λίγα σημεία εισόδου υπό τον αυστηρό του έλεγχο (τηλεόραση, ραδιόφωνο). Αυτός ο ευμετάβλητος, ισχυρός και βαρύς μηχανισμός εξαπόλυσε τη βία με σκοπό να εμποδίσει τον σχηματισμό πλήθους που θα παρήγαγε αντήχηση στους δρόμους και προσπάθησε να διακόψει την λειτουργία των πολλαπλών κόμβων επέκτασης της αντήχησης, όπως το Ίντερνετ και τα τηλεφωνικά συστήματα. Αυτές είναι αντιδραστικές ταχύτητες, οι οποίες ακολουθούν τον ρυθμό των επαναστατικών αντηχήσεων στους δρόμους. Πρόκειται, επίσης, για βίαιες ταχύτητες, οι οποίες μπορούν να επιβραδύνουν ή να διακόψουν αυτές τις αντηχήσεις σκοτώνοντας τους φορείς που τις παράγουν.


Στη Λιβύη, το καθεστώς του Καντάφι εναντιώθηκε στην απεδαφικοποιητικής κατηγορίας της αρχικής εξέγερσης ενεργώντας γρήγορα και βάναυσα. Σε αντίθεση με την Αίγυπτο, η υψηλής ταχύτητας κρατική τρομοκρατία στην Τρίπολη εδαφικοποίησε την επανάσταση. Επιπλέον, η αποδυνάμωση της νεολαίας του Ίντερνετ, συγκριτικά με αυτήν της Αιγύπτου, περιόρισε την σύμπραξη ανάμεσα στην αναταραχή των δρόμων και στην ταχύτητα που επέτρεπαν τα ριζωματικά κοινωνικά δίκτυα. Εξαιτίας αυτής της καθολικής βίας, η επανάσταση στην Λιβύη, τώρα, είναι μια εδαφική εξέγερση, που ενισχύει τον έλεγχό της σε πόλεις όπως στο Τομπρούκ και στη Βεγγάζη και βρίσκεται αντιμέτωπη με το καθεστώς, το οποίο έχει εδραιωθεί στην Τρίπολη. Με άλλα λόγια, η γρήγορη και βίαιη απάντηση του Καντάφι δημιούργησε μέτωπα πολέμου υποστηριζόμενα από κράτη τα οποία τους επιτρέπουν να μετακινούν στρατεύματα και οπλικά συστήματα υψηλής ταχύτητας έξω από τον ασφαλή κόμβο της δενδροειδούς δομής του. Κι ενώ είναι πιθανό ότι αυτή η στρατηγική θα ακολουθήσει την πορεία της Αιγύπτου, η περίπτωση της Λιβύης μας υπενθυμίζει τη δύναμη των κρατικών ταχυτήτων και, πολύ περισσότερο, το γεγονός ότι οι επαναστάσεις είναι, αναμφισβήτητα, σωματικές αντιπαραθέσεις σε πραγματικά χωρικά εδάφη.


Ο Paul Virilio μας δίδαξε για την πολιτική δύναμη της ταχύτητας και αντλώ από τις ιδέες του, όπως και από τη θεωρία για τις ροές (και για τους λείους και ραβδωτούς χώρους που οι ροές αυτές δημιουργούν) των Deleuze και Guattari, με σκοπό να εξετάσω αυτά τα καινοτόμα πρότυπα επαναστατικής ταχύτητας. Ωστόσο, από τη στιγμή που η ταχύτητα των επαναστάσεων συμπεριλαμβάνει σωματικές επιδράσεις, η φυσική της ταχύτητας στην πραγματικότητα ανάγεται στον Σπινόζα, ο οποίος υποστήριξε πως όταν τα σώματα επιδρούν μεταξύ τους θετικά μέσω καλών επαφών, μπορούν να δημιουργήσουν κάτι ισχυρό που αυξάνει την ικανότητα δράσης τους, που αυτό είναι η εντατικοποιημένη σωματική επίδραση, την οποία αποκαλώ αντήχηση. Η μελέτη αυτή εξερευνά το πολιτικά αξιοσημείωτο αλλά περίπλοκο ερώτημα για την ταχύτητα αυτών των εντατικοποιημένων επιδράσεων σε επαναστατικές καταστάσεις, δηλαδή την μηχανική του χωροχρονικού βαθμού της επέκτασής τους. Η πιθανή υλοποίηση αυτού του πολύτιμου συνδυασμού, μια παγκόσμια επανάσταση, μπορεί να έγκειται σ’ αυτό το ζήτημα.


Στο κείμενό μου, “Resonance and the Egyptian Revolution” βασίστηκα στον Σπινόζα με σκοπό να αναλύσω την αντήχηση που δημιουργήθηκε κατά την Αιγυπτιακή Επανάσταση στους δρόμους της Αιγύπτου καθώς και την διάχυτη συναισθηματική ταύτιση από τα σώματα που είναι μαζί στον αγώνα για τον έλέγχο του χώρου. Τόνισα ότι η αντήχηση δεν είναι μεταφορική έννοια αλλά υλική σωματική αναταραχή που σύμφωνα με όλες τις περιγραφές από την Τυνησία, την Αίγυπτο, το Μπαχρέιν ή τη Λιβύη, θεωρείται έντονη, επεκτατική και ισχυρή. Υποστήριξα πως ένα καθοριστικό χαρακτηριστικό της αντήχησης είναι η ευμετάβλητη και κυμαινόμενη φύση της, που καθιστά τη στερεότητά της φευγαλέα και πάντα εκτοπισμένη. Οι ελίτ που φοβούνται αυτή την αντήχηση τη βλέπουν ως «ιό» (όπως υποστηρίζουν ο John McCain και ο πρόεδρος της Υεμένης) ο οποίος επεκτείνεται σαν «μεταδοτική ασθένεια» ή σαν «παραισθησιογόνες ουσίες» και ο Καντάφι προσθέτει πως είναι μια παθολογική, χημική αλυσιδωτή αντίδραση που μολύνει τα σώματα ενάντια στη θέλησή τους και τα μεταβάλλει σε ζόμπι. Ωστόσο, οι επαναστάσεις δεν είναι χημικές αλλά φυσικές διαδικασίες δημιουργημένες από σώματα που αντηχούν με μυριάδες άλλα σώματα και ανακαλύπτουν τη δική τους ικανότητα και θετική δύναμη. Σε ένα πρόσφατο έργο, ο Alain Badiou αποκάλεσε «ποιητική» την ιδέα ότι οι επαναστάσεις του 2011 διαδίδονται μέσω αντήχησης και πρόσθεσε: «Ας αποκαλέσουμε αυτή την αντήχηση «γεγονός». Όπως πολλοί άλλοι, ο Badiou υποθέτει ότι η αντήχηση δεν μπορεί να φέρει από μόνη της θεωρητικό ή πολιτικό βάρος και αυτός είναι ένας ποιητικός τρόπος για να το ονομάσουμε κάπως αλλιώς, απ’ότι φαίνεται πιο πραγματικό: ένα γεγονός. Ο Badiou αποστασιοποιείται από το δικαίωμα της αντήχησης αφού πρώτα την εξερευνά και την κατονομάζει, αγνοώντας τη δύναμή της να μετατρέπει εξατομικευμένες συλλογικότητες σωμάτων σε επαναστατικούς φορείς.


Πώς γίνεται όμως οι επαναστατικές αντηχήσεις να ταξιδεύουν στο χώρο; Πώς να εξηγήσουμε αυτό που ο Badiou αποκαλεί «απίστευτη επέκταση» αυτών των εξεγέρσεων, των οποίων η ταχύτητά προβληματίζει όλους τους αναλυτές; Ποιοί είναι οι πραγματικοί φυσικοί μηχανισμοί αυτής της ταχύτητας; Η επανάσταση διαδίδεται μέσα από σώματα που τρέχουν και δίνουν τον επαναστατικό δαυλό στον επόμενο εθνικό γείτονα, όπως υπονοεί αυτή η αξιοπρόσεκτη αφίσα με τους άντρες που τρέχουν με μεγάλη ταχύτητα; Η ταχύτητα αυτών των επαναστάσεων είναι σίγουρα μεγαλύτερη από την ταχύτητα των σωμάτων που τρέχουν. Τα συστήματα της άμεσης παγκόσμιας επικοινωνίας εκσφενδονίζουν τώρα ισχυρές επαναστατικές αντηχήσεις που ταξιδεύουν σε υψηλή ταχύτητα προς κάθε κατεύθυνση του πλανήτη. Πώς όμως να εξηγήσουμε την απερίγραπτη ταχύτητα αυτής της άϋλης, για ένα μικρό διάστημα, αντήχησης, δεδομένου ότι δεν εμπεριέχει σώματα αλλά επιδράσεις που αποσυντίθενται μέσω των δικτύων άμεσης επικοινωνίας των ΜΜΕ, σε κομμάτια πληροφοριών που από τις οθόνες των τηλεοράσεων και των υπολογιστών, επιδρούν σε άλλα σώματα και τα κάνουν να αντηχούν;


Ένα από τα πιο θεμελιώδη αξιώματα του Σπινόζα είναι ότι όλα τα σώματα βρίσκονται είτε σε κίνηση είτε σε ανάπαυση και ότι η κίνηση ή η ανάπαυση συγκεκριμένων σωμάτων εξαρτάται από την κίνηση και την ανάπαυση άλλων σωμάτων ( Ethics, II, 13). Εδώ αρχίζει η βιοπολιτική, καθώς η εξουσία εμπεριέχει τη διαχείριση αυτών των προτύπων της κινητικότητας και της ανάπαυσης. Η χειραφέτηση και η κυριαρχία είναι βιοπολιτικές διευθετήσεις της κινητικότητας και της ταχύτητας. Στη μια άκρη, τα σώματα που κινούνται σε λείο χώρο χωρίς να περιορίζονται από άλλα σώματα ενσαρκώνουν απελευθερωμένες μη κωδικοποιημένες ροές, τις νομαδικές γραμμές πτήσης που συνέρπασαν τον Deleuze και τον Guattari. Στην αντίθετη άκρη, τα σώματα που υποχρεώνονται από άλλα σώματα να μένουν ακίνητα σε ραβδωτό χώρο ενσαρκώνουν την καταπιεστική βιοπολιτική της καθήλωσης (το Πανοπτικό, τη φυλακή) που συνάρπασε τον Φουκώ. Και η κύρια βιοπολιτική δύναμη που επιτρέπει σε μια ομάδα σωμάτων να ελέγχει την κινητικότητα άλλων σωμάτων είναι, όπως έδειξε ο Virilio, η ικανότητά τους να παράγουν ταχύτητα.


Αυτός είναι ο λόγος που ο Virilio, κινούμενος πέρα απ’ τον Φουκώ, τόνισε πως και η καταπίεση βασίζεται σε γρήγορες μορφές κινητικότητας. Η ταχύτητα, με δυο λόγια, μπορεί να εξυπηρετήσει τόσο την επανάσταση όσο και την κρατική κυριαρχία. «Η επανάσταση είναι κίνηση αλλά η κίνηση δεν είναι επανάσταση» (Ταχύτητα και Πολιτική, 43). Η γρήγορη κίνηση αγαθών, ροών, σωμάτων και μηνυμάτων σε όλο τον κόσμο δεν είναι από μόνη της επαναστατική. Ο καπιταλισμός ευδοκιμεί σε αυτή την ολοένα πιο γρήγορη ταχύτητα. Πρόκειται για μια ρυθμισμένη κινητικότητα οικοδομημένη σε πολεμικές ραβδώσεις που ενώ αφήνουν το παγκόσμιο κεφάλαιο και τους υπηκόους των ιμπεριαλιστικών κρατών να περνούν τα σύνορα, υποχρεώνουν τα ανεπιθύμητα σώματα να παραμένουν πίσω από περιφραγμένα σύνορα ή να καθηλώνονται στα Γκουαντανάμο του παγκόσμιου αστυνομικού κράτους. Ωστόσο, οι εκπληκτικές κινητικότητες που προκαλούνται από τον παγκοσμιοποιημένο καπιταλισμό αστυνομεύονται δύσκολα. Συγκεκριμένα, δημιουργούν και πολλαπλασιάζουν συγκινησιακές συνδέσεις που διασπούν απρόσμενες γραμμές πτήσης κόβοντας αυτές τις ραβδώσεις και παράγοντας γραμμές ρήξης. Είναι απελευθερωτικές γραμμές πτήσης που διαβρώνουν την ιμπεριαλιστική εξουσία μέσα από τη δίνη των ταχυτήτων της. Ο πλανήτης είναι διασταυρωμένος από μια συνεχιζόμενη αντιπαράθεση ανάμεσα σε αυτά τα δυο αντίθετα πρότυπα ταχύτητας, που όπως λένε οι Deleuze και Guattari είναι οι δενδροειδείς ροές, κωδικοποιημένες από την εξουσία του καπιταλιστικού κράτους, και οι μη κωδικοποιημένες νομαδικές ροές εξεγερτικών, ριζωματικών ταχυτήτων.


Καθώς οι ταχύτητες αυτές δεν έχουν την ίδια χωρική φύση αλλα υπάρχουν μόνο σε μείγμα δεν πρέπει να θεωρηθούν ως δυο αντίθετα μοντέλα. Οι Deleuze και Guattari τόνισαν ότι τα ριζώματα και τα δέντρα είναι πάντα μπλεγμένα και ότι «υπάρχουν κόμποι δενδροειδείς στα ριζώματα και ριζωματικά παρακλάδια στις ρίζες». Οι ομάδες του Facebook, με έναν διαχειριστή που στέλνει μηνύματα τα οποία φτάνουν σε χιλιάδες σώματα, ακολουθούν μια δενδροειδή διασπορά μέσα σε ένα ριζωματικό δίκτυο και οι ομάδες θανάτου που περιπολούν στους δρόμους της Τρίπολης με φορτηγά είναι ριζωματικές γραμμές ταχύτητας που ακολουθούν μια δενδροειδή αλυσίδα εντολών. Ωστόσο, αυτά τα πρότυπα ταχύτητας εκφράζουν ότι στις επαναστάσεις μια συγκεντρωτική ριζωμένη μορφή δυσκολεύεται από όλες τις πλευρές μέσω μαζών που την χτυπούν κι ύστερα απομακρύνονται για να αποφύγουν την καταστολή. Με την σειρά τους, οι επαναστάσεις νικούν τις δενδροειδείς-συγκεντρωτικές ταχύτητες και υπερισχύουν με ευκίνητες και μαζικές μορφές σωματικής διαπότισης. Για να καταλάβουμε αυτή την ταχύτητα, πρέπει να εξετάσουμε τον μηχανισμό της επέκτασης της αντήχησης λεπτομερειακά και ιστορικά, διότι δεν εμπεριέχει μόνο την ταχύτητα των σωμάτων και των αντικειμένων (οχήματα, όπλα) αλλά και την ταχύτητα των αντηχήσεων που δημιουργείται από το πλήθος, μια πολύ πιο περίπλοκη υπόθεση (σε μελλοντικές μελέτες σκοπεύω να εξερευνήσω τη βιοπολιτική φυσική εκτενέστερα, ένα έργο-πρόκληση το οποίο απαιτεί να βασιστώ τις συγκλίσεις του με τη φυσική όπως και στην ιδιαιτερότητά του ως βιοπολιτική που δεν μπορεί να περιοριστεί σε θετικιστικά πρότυπα προβλεψιμότητας).


Από τη στιγμή που παράγεται από δυο ή περισσότερα σώματα που επιδρούν το ένα στο άλλο ύστερα από μια καλή επαφή, η ικανότητα της αντήχησης να επεκταθεί στο χώρο εξαρτάται, κατ’ αρχάς, από το κατά πόσο αυτά τα σώματα συναντούν άλλα σώματα με τα οποία μπορούν να αντηχήσουν. Όσο περισσότερο διαρκεί μια αντήχηση, όσο μακρύτερα επεκτείνεται, τόσο πιο ισχυρή γίνεται. Κατά το μεγαλύτερο διάστημα της ανθρώπινης ιστορίας, η μέγιστη ταχύτητα με την οποία μια επαναστατική αντήχηση ταξίδεψε ήταν η ταχύτητα των σωμάτων που την έφεραν μέσα τους. Κατά την έναρξη του αγγλικού εμφυλίου πολέμου το 1642, για παράδειγμα, η επαναστατική αντήχηση που έκανε πολλά σώματα να οργανώσουν μια εξέγερση εναντίον του Βασιλιά μπορούσε να επεκταθεί μόνο εάν τα σώματα αυτά περπατούσαν, έτρεχαν ή ίππευαν μέχρι να φτάσουν σε άλλα χωριά και να κάνουν άλλα σώματα να αντηχήσουν και να συμμετάσχουν στον αγώνα τους. Παρομοίως, η αντήχηση που δημιουργήθηκε από τη Γαλλική Επανάσταση το 1789 ταξίδεψε μέχρι την Αϊτή μέσω των σωμάτων των επαναστατών που ύστερα από πολλές εβδομάδες πάνω σε πλοίο μετέφεραν (μαζί με ειδήσεις, φυλλάδια, βιβλία) το αίσθημα της δύναμης που είχε γεννηθεί στους δρόμους της Γαλλίας. Η ταχύτητα επέκτασης της αντήχησης πέρα του Ατλαντικού ήταν εκείνη ενός πλοίου (περίπου 5 κόμβοι ανά ώρα). Στην Αϊτή, η αντήχηση επεκτάθηκε με ιλιγγιώδη ταχύτητα. Μέσα σε δυο χρόνια, ένας επαναστατικός στρατός χιλιάδων αποφασισμένων μαύρων σωμάτων, που είχαν εμπνευστεί από το γαλλικό πλήθος, κατέστρεψε το κόσμημα όλων των γαλλικών αποικιών, τον εξαιρετικά κερδοφόρο οικισμό δούλων του Αγίου Δομίνικου.


Πριν την εφεύρεση του τηλέγραφου, του σιδηρόδρομου και των ατμόπλοιων, η ταχύτητα των επαναστατικών αντηχήσεων ήταν περίπου ίδια με εκείνη των κρατικών προσπαθειών να τις καταπνίξουν, ιδίως στην ξηρά. Η θάλασσα, ένα διαφορετικό είδος χώρου εξαιτίας της ρευστής φύσης της, ελεγχόταν από γρήγορα πλοία που ανήκαν στο κράτος ή στο εμπορικό κεφάλαιο. Παρόλα αυτά, η κρατική υπεροχή στη θάλασσα αμφισβητήθηκε συχνά από μη κρατικούς παίκτες όπως οι πειρατές, που ήταν μάστορες στην τέχνη της ταχύτητας με τα ευκίνητα πλοία τους που κρύβονταν ανάμεσα σε νησιά ή ακτές. Στην ξηρά, η μέγιστη ταχύτητα που είχαν οι αντάρτες και οι κρατικοί υπάλληλοι ήταν εκείνη του αλόγου ή των κάρων που τα έσερναν ζώα, ακόμη κι αν το κράτος είχε το πάνω χέρι σε ό,τι αφορά τη στρατιωτική ισχύ, δημιουργώντας στρατιωτικά σύνολα με μονάδες ιππικού και βασιζόμενο σε δίκτυα προμήθειας, προκειμένου να διατηρήσει αυτή την ταχύτητα για μεγαλύτερο διάστημα.


Ωστόσο, μέχρι τα μέσα του 1800, οι νέες εφευρέσεις στη μηχανική της ταχύτητας (η ατμομηχανή και ο τηλέγραφος) μετέβαλαν ριζικά αυτή τη σχετική ισορροπία. Οι καινοτομίες αυτές σηματοδότησαν μια δραματική καμπή στην ιστορία της ανθρώπινης χωρικότητας. Από εκεί κι ύστερα, η κρατική ισχύς αυξήθηκε εξαιτίας της ικανότητάς της να μετακινεί στρατεύματα με μεγαλύτερη ταχύτητα και να συντονίζει αυτή την κινητικότητα μέσω της γρήγορης ροής πληροφοριών σε χώρους που είχαν μεγάλη απόσταση ο ένας απ’ τον άλλον. Δυο διαφορετικοί μηχανισμοί ταχύτητας έπαιξαν ρόλο εδώ: η ταχύτητα των ενόπλων σωμάτων στο τρένο ή στο ατμόπλοιο και η ταχύτητα των μηνυμάτων που έφευγαν μέσω των τηλεγραφικών γραμμών. Η πιο καθοριστική ήταν η τελευταία. Η υπεροχή του τηλέγραφου είχε να κάνει με την ασυναγώνιστη ταχύτητά του, που επέτρεπε γρήγορο συντονισμό σε απόσταση χιλιάδων χιλιομέτρων και έδινε στο κράτος τη δύναμη να ελέγχει το χώρο: ήξερε τι γινόταν σε πολλά μέρη την ίδια στιγμή. Και αυτό γιατί η υποδομή που διευκόλυνε αυτές τις ταχύτητες βρισκόταν συνήθως η μία κοντά στην άλλη: οι τηλεγραφικές γραμμές δρούσαν παράλληλα με τις σιδηροδρομικές.


Ο David Harvey υποστήριξε πως οι τεχνολογίες αυτές σήμαιναν ότι στις περιπτώσεις που μια επαναστατική ομάδα μπορούσε να ελέγχει επιτυχώς ένα μέρος, για παράδειγμα μια πόλη, το κράτος είχε ανώτερο έλεγχο στο χώρο και μπορούσε να τις περικυκλώσουν και να τις συντρίψουν. Ωστόσο, η δύναμη αυτή δεν αποτελεί ύψιστο χαρακτηριστικό του κράτους ή του κεφαλαίου αλλά έμφυτη δύναμη των σωμάτων να δρουν και να χτυπούν γρηγορότερα. Οι επιτυχείς επαναστατικές αντηχήσεις υπερέχουν ακριβώς επειδή έχουν ανώτερο έλεγχο του χώρου και δημιουργούν εξεγερτικές ταχύτητες που νικούν τον δενδροειδή μηχανισμό υψηλής ταχύτητας της κρατικής βίας. Οι πιο προσαρμοστικές αντάρτικες ομάδες είναι εξαιρετικά ευκίνητες και ικανές να χτυπήσουν με κρυφή ταχύτητα, όπως οι καλύτεροι κομμάντο στον ανταρτοπόλεμο του Βιετνάμ και του Σαλβαντόρ. Οι Μπολσεβίκοι στη Ρωσία χρησιμοποίησαν τον τηλέγραφο και τις ταχυδρομικές υπηρεσίες προς όφελός τους για να υπερισχύσουν της κυβέρνησης Κερένσκι τον Οκτώβριο του 1917.


Παρομοίως, οι εξεγερτικές ταχύτητες στη Βόρεια Αφρική και τη Μέση Ανατολή είναι αλληλένδετες με την ταχύτητα των παγκόσμιων δικτύων άμεσης επικοινωνίας. Κι αυτό απαιτεί μια σύντομη επισκόπηση της κομβικής χωρικότητας των διαφορετικών τεχνολογιών των ΜΜΕ: δηλαδή, η χωρική διάταξη των κόμβων που παράγουν μηνύματα και των κόμβων που τα λαμβάνουν. Στον εικοστό αιώνα, το ραδιόφωνο και η τηλεόραση άνοιξαν και εκδημοκράτησαν την πρόσβαση σε κόμβους λήψης μηνυμάτων, μέσα όμως σε μια δενδροειδή δομή που περιλαμβάνει λίγους και στενά ελεγχόμενους κόμβους παραγωγής μηνυμάτων. Η δομή τόσο του ραδιοφώνου όσο και της τηλεόρασης είναι ιεραρχική και οι ροές τους είναι μονής κατεύθυνσης και προέρχονται από μια ρίζα που στηρίζει ολόκληρο το σύστημα: ένας μικρός αριθμός κόμβων που έχουν τη βάση τους σε κάποιο κτίριο (τηλεοπτικοί και ραδιοφωνικοί σταθμοί) και ελέγχουν τα μηνύματα που στέλνονται σε εκατομμύρια σώματα που δεν μπορούν παρά να ακούσουν και να δουν. Το γεγονός ότι οι πιο ισχυροί τηλεοπτικοί κόμβοι ελέγχονται από το κράτος ή από εταιρίες δίνει σε αυτούς τους παίκτες απαράμιλλη δύναμη για να μεταβάλουν τις αντιδραστικές, ανήσυχες, εσωστρεφείς αντηχήσεις που μπορούν να αναπαράγουν καταχραστικά σύνολα βασισμένα σε βαθιές ανισότητες.


Αντίθετα, το Ίντερνετ και η τεχνολογία της κινητής τηλεφωνίας είναι οικοδομημένες σε μια πολυκεντρική, ριζωματική φυσική υποδομή με αναρίθμητους κόμβους δημιουργίας μηνυμάτων, ακόμη κι αν το δίκτυο έχει δενδροειδείς κόμβους όπως το Google ή το Facebook (όπως επεσήμανε ο Ian Buchanan). Μπορούμε να δούμε τους πυκνούς δενδροειδείς κόμβους που υπάρχουν μέσα σε ευρύτερα ριζωματικά δίκτυα στη δεξιά εικόνα. Σε καθημερινή βάση, ένα σύνθετο, πολυεπίπεδο σύστημα σαν κι αυτό διοχετεύει δισεκατομμύρια ροές πολλαπλών κατευθύνσεων που δημιουργούνται από εκατομμύρια σώματα, τα οποία μπορούν δυνητικά να προσεγγίσουν το ευρύ κοινό χωρίς τη μεσολάβηση των συγκροτημάτων των ΜΜΕ. Το 2010, το Wikileaks αποκάλυψε με σαφήνεια γιατί το Ίντερνετ, ενώ είναι κωδικοποιημένο από κρατικές εταιρικές δενδροειδείς μορφές σε πολλά επίπεδα, έχει μια απελευθερωτική δυναμική: μια μικρή ομάδα φορέων μπορεί θεωρητικά να κάνει την ταξινομημένη πληροφόρηση για τις ιμπεριαλιστικές επιχειρήσεις προσβάσιμη σε δισεκατομμύρια σώματα σε όλο τον πλανήτη. Ακόμη πιο σημαντικά, μπορεί να το κάνει παρά την έντονη αντίδραση των ιμπεριαλιστικών ελίτ. Και το γεγονός ότι το Wikileaks επέζησε παρά των πολλών κυβερνοεπιθέσεων μέσω της γρήγορης δημιουργίας ριζωματικών δικτύων αλληλεγγύης (τους ιστότοπους καθρέφτες του Wikileaks) αποκαλύπτει ότι οι εξεγερτικές ταχύτητες στον παγκόσμιο ιστό μπορούν να ξεπεράσουν την ταχύτητα της κρατικής λογοκρισίας. Ωστόσο, οι πρόσφατες συζητήσεις για την πολιτική προβολή του Ίντερνετ παραβλέπουν ότι αυτό που ενισχύει ο παγκόσμιος ιστός είναι η δύναμη κινητοποίησης και συντονίσμού σωμάτων σε πραγματικούς χώρους μέσα από εξίσου ριζωματικές μορφές ταχύτητας.


Στην Αιγυπτιακή Επανάσταση, η σύμπραξη ανάμεσα στις ταχύτητες που γεννήθηκαν σ’ αυτά τα δίκτυα άμεσης επικοινωνίας και στο αστικό έδαφος ήταν αποφασιστική, καθώς επέτρεψε στο πλήθος να ελιχθεί στην κρατική βία και στην κρατική προπαγάνδα. Η επανάσταση έγινε με διαφορετικές αλλά αλληλένδετες ταχύτητες: την ταχύτητα των σωμάτων που συγκρούονταν με την αστυνομία στους δρόμους και την πολύ πιο γρήγορη ταχύτητα των συγκινησιακών αντηχήσεων που γεννήθηκαν από αυτές τις συγκρούσεις και ενισχύθηκαν μέσω του Ίντερνετ και των τηλεοπτικών δικτύων που δεν ελέγχονταν από το αιγυπτιακό κράτος, όπως το Αλ Τζαζίρα. Οι αντηχήσεις αυτές, άϋλες και προβεβλημένες την ίδια στιγμή ως εικόνες, ήχους και κείμενα σε αναρίθμητες οθόνες ηλεκτρονικών υπολογιστών και τηλεοράσεων, ενσαρκώθηκαν ξανά καθώς επέδρασαν σε εκατομμύρια σώματα που έβλεπαν, άκουγαν και διάβαζαν. Δεν επέδρασαν σε όλα τα σώματα με τον ίδιο τρόπο. Ωστόσο, εκατομμύρια σώματα αντήχησαν θετικά, και όχι μόνο στην Αίγυπτο.


Ο Nikolai Grozni, που παρακολουθούσε τα νέα από το Παρίσι, έγραψε για τη συγκινησιακή επίδραση που είχε στο σώμα του η αντήχηση που έφτασε άμεσα από την Αίγυπτο. «Απ’ τη στιγμή που άρχισε η εξέγερση στην Αίγυπτο, στις 25 Ιανουαρίου, μετά βίας μετακινήθηκα από την οθόνη της τηλεόρασης. Μπορεί να βρίσκομαι στη Γαλλία, αλλά ο νους μου είναι στην πλατεία Ταχρίρ. Αναπνέω δακρυγόνα. Ανάβω βόμβες Μολότοφ….. Πολεμώ χοντροκέφαλους αστυνομικούς. Βρίζω κάθε σύμβολο του καθεστώτος μέχρι να ραγίσει η φωνή μου». Σε αντίθεση με όσα υποστηρίζει, το σώμα του Grozni (και όχι μόνο ο νους του) βρισκόταν συγκινησιακά σε πλήρη συντονισμό με εκείνα τα σώματα στην πλατεία Ταχρίρ, σε σημείο που η χωρική απόσταση μεταξύ Αιγύπτου και Γαλλίας έμοιαζε να έχει καταργηθεί. Το σώμα του αντηχούσε, μέσω της τηλεόρασής του, μαζί με εκείνα τα σώματα στην πλατεία Ταχρίρ. Αυτή η άμεση επίδραση, διερυμένη μέσα από τα παγκόσμια δίκτυα, ήταν η ίδια που λίγες μέρες νωρίτερα είχε εμπνεύσει εκατομμύρια αιγυπτιακά σώματα που παρακολουθούσαν τα νέα για την εξέγερση στην Τυνησία να βγουν στους δρόμους για να ανατρέψουν τον Μουμπάρακ.


Η σύμπραξη μεταξύ των δρόμων και των κοινωνικών δικτύων ήταν στην πραγματικότητα αυτό που αποτέλεσε το έναυσμα για την ομοβροντία της Αιγυπτιακής Επανάστασης στις 25 Ιανουαρίου. Όπως ανέλυσε ο Charles Hirschkind, τους προηγούμενους μήνες τα κοινωνικά δίκτυα έγιναν μια ισχυρή μηχανή αντήχησης διευρύνοντας αυτό που τα αιγυπτιακά ΜΜΕ έκαναν αόρατο: σώματα τρομοκρατημένα από το κράτος. Η συγκινησιακή δύναμη ενσαρκώθηκε τον Ιούνιο του 2010 με την ευρεία κυκλοφορία της φωτογραφίας του παραμορφωμένου, βασανισμένου προσώπου του Khalel Said, ο οποίος ξυλοκοπήθηκε μέχρι θανάτου από δυο αστυνομικούς. Η αντήχηση που δημιουργήθηκε από την εικόνα της σωρού οδήγησε στη δημιουργία μιας ομάδας στο Facebook (Είμαστε όλοι ο Khalel Said) που επρόκειτο να παίξει κεντρικό ρόλο στην οργάνωση των διαδηλώσεων της 25ης Ιανουαρίου. Η εικόνα αυτή έφτασε σε μυριάδες οθόνες ηλεκτρονικών υπολογιστών και επέδρασε σε εκατομμύρθα σώματα, όπως θα έλεγε ο Jon Beasley-Murray, σε ένα μη διανοητικό, μη ιδεολογικό επίπεδο. «Αυτό ήταν το σημείο καμπής», είπε στην εφημερίδα Guardian ο Heba Morayef, υπέρμαχος του Human Rights Watch στην Αίγυπτο. «Πριν απ’ αυτό, οι διαδηλώσεις υπέρ της πολιτικής μεταρρύθμισης ήταν για τον μέσο Αιγύπτιο κάτι αφηρημένο». Το παραμορφωμένο από τα βασανιστήρια πρόσωπο ενός 28χρονου άντρα διέλυσε την αφηρημένη σκέψη κι έκανε πολλά σώματα να αντηχούν συναισθηματικά ταυτισμένα προς έναν νέο άντρα που βασανίστηκε και δολοφονήθηκε από κρατικούς υπαλλήλους. Οι ακτιβιστές του Facebook μετέτρεψαν αυτό το σωματικό στοιχείο τρομοκρατίας σε απεδαφικοποιημένο όπλο για την επέκταση της αντήχησης.


Οι σωροί ανοίγουν ισχυρά εδάφη στην επιτάχυνση της αντήχησης. Μια σωρός είναι ένα σώμα που δεν μπορεί πια να δεχτεί επιδράσεις από άλλα σώματα. Είναι ένα σώμα που δεν μπορεί να αντηχήσει. Ωστόσο, είναι ένα σώμα που ακόμη μπορεί να επιδράσει ισχυρά σε άλλα σώματα, περισσότερο τώρα που είναι νεκρό παρά όταν ήταν ζωντανό. Ο Σπινόζα δεν εξερεύνησε τις μονοκατευθυντήριες επιδράσεις που έχουν να κάνουν με το νεκρό σώμα, αλλά ο ανθρωπολόγος Alan Klima το έκανε. Στο βιβλίο του, The Funeral Casino, μια συναρπαστική διερεύνηση για την δύναμη που έχουν οι σωροί στην κρατική τρομοκρατία και τον βουδιστικό διαλογισμό στην Ταϋλάνδη, ο Klima δείχνει πως τα νεκρά σώματα, ιδίως εκείνα που δολοφονήθηκαν από το κράτος, δημιουργούν επιδράσεις απλήρωτου χρέους σε σχέση με τις προηγούμενες ζωές αυτών των σωρών. Παρομοίως, το παραμορφωμένο πρόσωπο του άψυχου Khalel Said δημιούργησε συναισθηματική ταύτιση μέσω Facebook (Είμαστε όλοι ο Khalel Said) και ενέπνευσε πολλούς για το χρέος τιμής τους στα πολλά θύματα της κρατικής τρομοκρατίας, ερχόμενοι σε αντιπαράθεση με το κράτος στους δρόμους.


Αυτός είναι ο λόγος που το καθεστώς Μουμπάρακ προσπάθησε να διακόψει την λειτουργία των ριζωματικών δικτύων άμεσης επικοινωνίας (Ίντερνετ, τηλεφωνικά συστήματα) που μετέδιδαν αυτές τις αντηχήσεις, κλείνοντας το περίφημο «Internet switch» σε σημαντικά κτίρια στο Κάιρο (ειδικά στο Telecom Egypt Building) και να κυνηγήσει τα σώματα των online ακτιβιστών. Ο Khalel Said, σε τελική ανάλυση, δολοφονήθηκε επειδή ήταν ένας μπλόγκερ που εξέθετε τη διαφθορά στην αστυνομία και ο Wael Ghonim συνελήφθη στο δρόμο και κρατήθηκε επί δώδεκα μέρες εξαιτίας του ακτιβισμού του στο Facebook. Είναι η ίδια κρατική τακτική επανεδαφοποίησης που υπήρχε στις ιμπεριαλιστικές προσπάθειες να φυλακίσουν το σώμα του Τζούλιαν Ασσάνζ, πράγμα που δείχνει ότι οι κρατικές ταχύτητες αναζητούν την σύμπραξη των κατασταλτικών ενεργειών τους στα δίκτυα επικοινωνίας και των πραγματικών σωμάτων στους δρόμους.


Απ’ τη στιγμή που τα σώματα που είναι μαζί στο χώρο αποτελούν την κύρια πηγή επαναστατικής αντήχησης, πρωταρχικός σκοπός του κράτους, σε όλες τις περιπτώσεις, είναι να διαλύει αυτά τα σώματα και να τα αποσύρει από τους δρόμους. Η επακόλουθη σύγκρουση ανάμεσα στις δενδροειδείς και τις ριζωματικές ταχύτητες υπήρξε ιδιαίτερα δραματική στην Αίγυπτο. Προγραμματίζοντας διαμαρτυρίες για την 25η Ιανουαρίου, οι ακτιβιστές αποφάσισαν να καταλάβουν τους δρόμους μέσα από πρότυπα υψηλής κινητικότητας και διασκόρπισης με σκοπό να αποφύγουν να μείνουν καρφωμένοι στο χώρο (με τη “στρατηγική του κλοιού” [kettle]) από την αστυνομία όπως είχε συμβεί σε προηγούμενες συγκεντρώσεις, μια στρατηγική του πλήθους την οποία έχουν υιοθετήσει και οι ακτιβιστές στο Ηνωμένο Βασίλειο. Ένας Αιγύπτιος ακτιβιστής είπε στην εφημερίδα The Guardian, «αυτή τη φορά ήμασταν αποφασισμένοι να κάνουμε κάτι διαφορετικό- να είμαστε πολυπολικοί, υπερκινητικοί και πιο ευκίνητοι από την amin markazi (δυνάμεις κεντρικής ασφάλειας)». Και ήταν πράγματι υπερβολικά γρήγοροι, ευκίνητοι και πολυπολικοί για το κράτος, καθώς επιβλήθηκαν στις δυνάμεις αποκατάστασης της έννομης τάξης για πολλές μέρες. Κάποια στιγμή, η αστυνομία τα παράτησε και αποσύρθηκε από τους δρόμους της Αιγύπτου. Σε αυτό το αστικό έδαφος, όπως θα έλεγε το Invisible Committee, η κεντρόφυγος δύναμη του πλήθους υπερίσχυσε της κεντρομόλου αστυνομικής δύναμης. Τα ίχνη της επικής, πολύωρης μάχης για τον έλεγχο της γέφυρας Qasr El Nile, στις 28 Ιανουαρίου, η οποία φαίνεται εδώ, δείχνουν πώς μέσα σε σύννεφα δακρυγόνων αυτό το ευκίνητο πλήθος έφτασε μαζί, διαλύθηκε όταν δέχτηκε επίθεση κι έσπρωξε την αστυνομία σε έναν τόσο στενό χώρο όπως μια γέφυρα. Η επιτυχής κατάληψη της γέφυρας προηγήθηκε της κατάληψης της πλατείας Ταχρίρ και λίγες μέρες αργότερα της ανατροπής του Μουμπάρακ.


Λίγα γεγονότα ενσάρκωσαν την Αιγυπτιακή Επανάσταση πιο δραματικά από εκείνα της 11ης Φεβρουαρίου, της ημέρας που έπεσε ο Μουμπάρακ, όταν το πλήθος περικύκλωσε το κτίριο της κρατικής τηλεόρασης στο Κάιρο, στο Νείλο, ενώ αποφασισμένες μάζες έπαιρναν τον έλεγχο της υπόλοιπης πόλης και του έθνος για να ανατρέψουν το καθεστώς μια για πάντα. Αυτή η επικίνδυνα αντηχητική σωματική διαπότιση ήταν αρκετά ισχυρή, παρά τον προστατευτικό κλοιό των στρατιωτών, για να κάνει τα σώματα μέσα στο κτίριο να αλλάξουν τον τόνο της μεταβολής που εξέπεμπε ο δενδροειδής κρατικός κόμβος. Αντί να μεταδώσει φόβο, η κρατική τηλεόραση άρχισε να υποστηρίζει τις επαναστατικές αντηχήσεις που έφταναν από την πλατεία Ταχρίρ. Στην Αίγυπτο, οι ριζωματικές ταχύτητες υπερείχαν εξαιτίας του διαποτισμού όχι μόνο στις συγκρούσεις με την αστυνομία αλλά και στην μετατροπή των αντηχήσεων σε δενδροειδή δίκτυα μαζικής επικοινωνίας.


Αυτές οι κινητικότητες ήταν πολιτικά αποτελεσματικές όχι τόσο λόγω της ταχύτητας των σωμάτων ατομικά, που τα περισσότερα περπατούσαν ή έτρεχαν, αλλά λόγω της πολυπολικής φύσης τους, που ήταν ικανή να διαποτίσει το αστικό έδαφος και να ξεπεράσει το κράτος. Η συστημική ταχύτητα του ανθρώπινου πλήθους ενισχύθηκε από τους μύριους παλμούς του, την ευρύτατη χωρική διασπορά του και τη σωματική πυκνότητά του. Ένα παράδειγμα είναι τα βίντεο που αναρτήθηκαν στο YouTube (εδώ και εδώ) και δείχνουν αστυνομικά αυτοκίνητα και οχήματα χωρίς σήμα να τρέχουν με μεγάλη ταχύτητα μέσα στο πλήθος χωρίς να προσπαθούν καν να το αποφύγουν. Από την άλλη πλευρά, αυτή ήταν μια απεγνωσμένη ταχύτητα απόδρασης από έναν εχθρικό χώρο που ελέγχεται από απηχητικά σώματα. Κι ενώ τα βίντεο αναρτήθηκαν για να αναδείξουν την κρατική βαναυσότητα, σηματοδοτούν, επίσης, τη γρήγορη υποχώρηση του κράτους από τους δρόμους που είχαν πλημμυρίσει απ’ το πλήθος.


Αυτές οι ριζωματικές ταχύτητες αποτελούν μέρος μιας εξέγερσης χωρίς ηγέτες, ιεραρχικές οργανώσεις ή κόμματα (τα περισσότερα από τα οποία εξουδετερώθηκαν ή αποκεφαλίστηκαν από το καθεστώς). Αυτή η μη ιεραρχική σωματική μορφή είναι το πλήθος ως πολλαπλότητα. Και όπως παρατήρησε ο Στάθης Γουργουρής, αυτό το πλήθος δεν γύρεψε ποτέ κάποια υπερβατική ή ανώτερη εξουσιοδότηση. Ούτε ηγέτη, ούτε πρωτοπορία ούτε επαναστατικό κόμμα, μόνο αντηχητικά σώματα στους δρόμους. Το πιο δημοφιλές σύνθημα στην Αίγυπτο, την Υεμένη, το Μπαχρέιν ή τη Λιβύη ήταν και είναι, «Ο λαός θέλει να ρίξει το καθεστώς». Προερχόμενα από σήματα κι απ’ τις σελίδες του Facebook στην Τυνησία, αυτά τα συνθήματα από μυριάδες αντηχητικά σώματα υλοποιούν την συστατική, μη κατευθυνόμενη δύναμη του πλήθους.


Αυτό το κύμα επαναστατικής επέκτασης έχει συγκριθεί με εκείνο του 1989, το οποίο έφτασε στην κορύφωσή του μεταξύ Ιουνίου (πλατεία Τιανανμέν, εκλογική ήττα των Πολωνών κομμουνιστών) και Δεκεμβρίου (πτώση του Τσαουσέσκου στη Ρουμανία). Συγκρίνοντας αυτά τα δυο, σε μια δημόσια συζήτηση που οργάνωσε το Αλ Τζαζίρα, η Emily Bell σημείωσε: «Βλέπουμε τώρα ένα πολύ πιο συμπιεσμένο χρονοδιάγραμμα. Έξι βδομάδες αντί για έξι μήνες». Εκτός του ότι διαδίδονται πιο γρήγορα, οι επαναστάσεις αυτές, σε αντίθεση με εκείνες του 1989, ανοίγονται επεκτεινόμενοι ορίζοντες ρωγμής της παγκόσμιας αυτοκρατορικής εξουσίας. Οι παγκόσμιες ελίτ φοβούνται την ταχύτητα αυτών των επαναστάσεων, η οποία ξεπερνά την ικανότητά τους να τις συγκρατήσουν και να τις κατανοήσουν. Από την Τυνησία, αυτές οι ελίτ έχουν οπισθοχωρήσει, αντιφάσκοντας, κάνοντας διαφανή την υποκρισία τους. Τη μια μέρα είναι ασαφείς και καλούν σε «πειθαρχημένες αλλαγές» όταν οι διαδηλωτές δολοφονούνται από κράτη που έιναι υποχείρια των Ηνωμένων Πολιτειών (Τυνησία, Αίγυπτο, Μπαχρέιν, Υεμένη) και την επόμενη μέρα, καταδικάζοντας ρητά τη βία όταν το καθεστώς είναι πιο εχθρικό ή ανεξάρτητο από τα ιμπεριαλιστικά σχέδια (Ιράν, Λιβύη). Παρόμοιες ανησυχίες έχουν ανακύψει στις φιλοκανταφικές παρεμβάσεις που έκαναν κάποιοι αυτοαποκαλούμενοι επαναστάτες ηγέτες όπως ο Ντανιέλ Ορτέγκα και ο Ούγκο Τσάβες, που τώρα μοιάζουν να φοβούνται τις επαναστάσεις. Στις διαφορετικές εκφράσεις τους, όλες αυτές είναι ανησυχίες για τη δύναμη του αντηχητικού πλήθους να διαλύει γεωπολιτικά σχήματα που κάποτε έμοιαζαν στέρεα.


Το κράτος στηρίζεται, επίσης, σε ισχυρά οπλικά συστήματα που του επιτρέπουν να καταστρέφει αντηχητικά σώματα με απαράμιλλη ταχύτητα. Η ικανότητα του κράτους στη Λιβύη να εξαπολύει βία γρήγορα είναι, σε τοπική και υποτυπώδη κλίμακα, εκείνη μιας παγκόσμιας ιμπεριαλιστικής μηχανής, που μπορεί να σκοτώνει ή να απαγάγει σώματα σε όλο τον πλανήτη, όπως κάνουν οι Ηνωμένες Πολιτείες σε καθημερινή βάση. Αλλά οι επαναστάσεις του 2011 μας διδάσκουν ότι η συνεργία ανάμεσα στο άοπλο πλήθος στους δρόμους και στα παγκόσμια δίκτυα επικοινωνίας μπορεί να ξεπεράσει τις κρατικές ταχύτητες. Αυτή είναι βασική αρχή για την επιτυχία των επαναστάσεων, όπως η Αιγυπτιακή, που δεσμεύονται στο να μην χρησιμοποιούν βία. Είναι η πρώτη φορά μετά την εφεύρεση του τηλέγραφου που τα μη κρατικά σύνολα σωμάτων έχουν τόση επίδραση στις άμεσες μορφές επικοινωνίες. Εξού και η κοσμοϊστορική φύση αυτών των επαναστάσεων, που προχωρούν με αποφασιστικότητα μέσω συγκινησιακών επαφών στους δρόμους αλλά οπουδήποτε αλλού επεκτείνονται με απαράμιλλη ταχύτητα. Και επηρεάζουν, όπως υποστηρίζουν οι Deleuze και Guattari, «όπως οι σφαίρες τα όπλα».


Το σώμα είναι ο μόνος κατασκευαστής και αγωγός αυτού του συγκινησιακού όπλου. Στην Ηθική, ο Σπινόζα έγραψε: «Κανείς δεν έχει ορίσει ακόμη τα όρια των δυνατοτήτων του σώματος: δηλαδή, κανείς ακόμη δεν έχει μάθει εμπειρικά τι μπορεί και τι δεν μπορεί να κάνει το σώμα» (ΙΙΙ,2). Στο βιβλίο του για τον Σπινόζα, ο Deleuze ορθώς υποστηρίζει ότι αυτό αποτελεί μια πρόκληση, ένα κίνητρο για μας να πάμε παρακάτω για το ότι «χρειαζόμαστε να ανακαλύψουμε περισσότερα για το σώμα απ’ όσα ξέρουμε». Αυτό που μας διδάσκουν οι επαναστάσεις, και το οποίο τείνουμε να ξεχάσουμε, είναι ότι τα αντηχητικά σώματα ανατρέπουν κράτη.


To άρθρο του Gastón R. Gordillo “The Speed of Revolutionary Resonance ” δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στο μπλογκ του.

Το Μάρτιο του 1993, ο Κέβιν Κάρτερ φωτογράφησε ένα παιδί από το Σουδάν που λιμοκτονούσε, να σέρνεται προς ένα καταυλισμό περίθαλψης προσφύγων των Ηνωμένων Εθνών που απείχε λιγότερο από ένα μίλι. Λίγα μέτρα από το εξουθενωμένο παιδί στεκόταν ένας γύπας, που περίμενε τον θάνατο του για να αρχίσει το γεύμα του. Και τα πουλιά κάτι πρέπει να φάνε, και στο νότιο Σουδάν, έτρωγαν εκείνα εφόσον δεν έτρωγαν οι άνθρωποι. Ο Κέβιν Κάρτερ στάθηκε απέναντι από τον γύπα, άναψε ένα τσιγάρο, κι έβγαλε τη φωτογραφία του. Πέρασαν είκοσι λεπτά και το πουλί δεν είχε κουνηθεί, περίμενε στη θέση του ενώ το παιδί συνέχιζε να αγωνίζεται να φτάσει στο στρατόπεδο. Λένε ότι το παιδί επέζησε, ο Κέβιν Κάρτερ όμως όχι.


Η φωτογραφία του δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα New York Times και κέρδισε το βραβείο Pulitzer, αλλά ο Κάρτερ αυτοκτόνησε λίγες εβδομάδες αργότερα. Στην τελευταία του επιστολή, έγραψε, «με στοιχειώνουν οι ζωντανές μνήμες των δολοφονιών και των πτωμάτων και της οργής και του πόνου, των πεινασμένων και τραυματισμένων παιδιών … Ο πόνος της ζωής υπερισχύει της χαράς σε σημείο που η χαρά παύει να υπάρχει». Λέγεται πως ο Κάρτερ υπήρξε μάρτυρας της επιβίωσης του παιδιού, η φωτογραφία όμως έκανε το γύρο του κόσμου, η φωτογραφία ενός παιδιού χωρίς όνομα που περίμενε το θάνατό του. Το παιδί αυτό αποτελεί σύμβολο για πολλά άλλα, για παιδιά που δεν μπορούν να καταγράψουν οι φωτογραφικές μηχανές, ούτε αριθμητικά ούτε ονομαστικά, όλα τους νεκρά ή μετά βίας ζωντανά. Φαίνεται πως όλο αυτό ήταν πάρα πολύ για να το αντέξει ο Κάρτερ. Η φωτογραφία που έβγαλε κατάφερε, παρά τη θέλησή του, να κατασκευάσει μια ιδέα για το πώς συμβαίνει ο θάνατος. Τώρα, σε κάθε αναφορά σχετική με παιδάκια που λιμοκτονούν, είτε στο νότιο Σουδάν ή αλλού, υπάρχει μία κατάσταση θεμελιωμένο στη φαντασία όλων όσων είδαν τη φωτογραφία του Κέβιν Κάρτερ ή συγκινήθηκαν απ’ αυτήν.


Αν το γυμνό κοριτσάκι στη φωτογραφία του Κάρτερ επέζησε, τότε επέζησε όχι ως παιδί-άτομο της φωτογραφίας, αλλά σαν την εικόνα της πείνας, σαν την εικόνα της μοίρας που έπεσε πάνω στα παιδιά του νότιου Σουδάν στις αρχές της δεκαετίας του ‘90 κι όχι σαν την εικόνα ενός παιδιού που μπορεί να έχει μεγαλώσει τώρα πια, να είναι παντρεμένη ή έγκυος. Ο Κάρτερ δεν είχε βγάλει τη φωτογραφία ενός παιδιού, αλλά ενός πεπρωμένου, και για έναν φωτογράφο το να συνειδητοποιήσει ότι φωτογράφιζε το θάνατο από λιμοκτονία ως πεπρωμένο των παιδιών του Σουδάν ήταν από μόνο του ένα γεγονός που έκανε τη ζωή του αβίωτη. Είναι σαν να είχε ξυπνήσει ένας γίγαντας και να παρήγαγε μια εικόνα. Και, ακόμη χειρότερα, αυτός ο γίγαντας άρχισε να καταβροχθίζει αμέτρητα θύματα κι αποχωρούσε από τη φαντασία μόνο αφού είχε ολοκληρώσει την αποστολή του, έχοντας τραφεί με αρκετές ζωές στο μεταξύ.


Εικόνες σαν κι αυτή που δημιούργησε ο Κάρτερ δημιούργησαν μια διαδικασία παρατήρησης για το θάνατο και τον πόνο που προηγείται και που μας διαπερνά, τον οποίο είναι αδύνατον να ανεχτούν οι άνθρωποι ακόμη κι από μια γεωγραφική απόσταση. Υπό αυτή την έννοια, η εικόνα δημιουργεί νόημα και ίσως κάποιος να υποστηρίξει ότι δημιούργησε μια έκφραση: όσοι είδαν αυτή τη φωτογραφία κι επηρεάστηκαν από αυτήν είναι σε θέση να χαρτογραφήσουν την πορεία του θανάτου που διένυε αυτό το παιδί. Η φωτογραφία του Κάρτερ είναι η εικόνα του ισθμού που διαχωρίζει τη ζωή από το θάνατο. Είναι, ως εκ τούτου, πόνος που φανταζόμαστε και πόνος που μετατρέπεται από ατομικό και προσωπικό αίσθημα σε κοινό και δημόσιο.


Ενώ όμως η φωτογραφία του Κέβιν Κάρτερ κατασκεύασε επιτυχώς μια έκφραση για μια από τις πιο επίπονες πορείες του σύγχρονου θανάτου, παρόλα αυτά ακόμα δεν σκότωσε κανέναν από τους δολοφόνους του Τζαντζαουίντ, ούτε κι άλλαξε τη συμπεριφορά των όχλων του Αλ Μπασίρ. Σήμερα, δεκαεπτά χρόνια από την αυτοκτονία του Κάρτερ, ο Αλ Μπασίρ είναι ακόμη στην εξουσία κι ελπίζουμε ότι ο γίγαντας της πείνας δεν θα ξαναξυπνήσει. Μπορεί κάποιος να ισχυριστεί, βασιζόμενος στην τελευταία δήλωση του Κάρτερ, ότι αυτή η εικόνα και οι όμοιές της αποτελούν ηθικό βάρος και σε ατομικό και σε συλλογικό επίπεδο. Ο Κέβιν Κάρτερ, αναμφίβολα, μπορούσε να περπατήσει μέχρι το ξενοδοχείο του για να περάσει την νύχτα του, κουρασμένος κι ανήσυχος, αλλά ασφαλής από το θάνατο. Εκείνη η ίδια νύχτα δεν έφερνε καμία προσδοκία ασφάλειας στους πεινασμένους κι ευάλωτους, γιατί πεινούσαν μέρα και νύχτα, ενώ αντίθετα ο φωτογράφος που τους υποστηρίζει κι ο δημοσιογράφος που θέλει να προστατεύσει τις ιστορίες τους θα προχωρήσει με σχεδόν όλα τα εργαλεία για να τους προφυλάξει από το θάνατο (χρήματα, τρόφιμα, αγαθά, εξοπλισμό, κι ούτω καθεξής). Σε αυτή την κτήση αγαθών βρίσκουμε τι είναι αυτό που κάνει την ανισότητα, μεταξύ του υποστηρικτικού δημοσιογράφου και των λιμασμένων υποκειμένων, τεράστια και αφόρητη.


Τελικά, αυτοί οι υποστηρικτές αναγκάζονται να αντιμετωπίσουν ηθική κατακραυγή ή σίγουρη αποτυχία, γιατί τα μέσα παγκοσμίως επιλέγουν να απαγορεύσουν την μετάδοση ή την δημοσίευση βίαιων ή αιμοσταγών εικόνων με την λογική πως αυτές οι εικόνες μπορούν να αποβούν κυριολεκτικά θανατηφόρες για τους θεατές τους. Σε συλλογικό επίπεδο, οι επιπτώσεις ήταν ευρύτερες και πιο περιεκτικές, γιατί τέτοιες εικόνες ανάγκασαν πολλούς σε όλο τον κόσμο να ησυχάσουν τις συνειδήσεις τους, προσφέροντας δωρέες και κάνοντας φιλανθρωπία. Έκαναν, επίσης, και μια ηθική συζήτηση κατηγορώντας τους φωτογράφους για την λήψη τέτοιων φωτογραφιών αντί να εγκαταλείπουν τη δουλειά τους και να βοηθήσουν τα θύματα. Ήταν σαν να μετάνιωσε ο κόσμος για το μερίδιο ευθύνης του στην γέννηση του τέρατος το οποίο μετέτρεψε τον απρόσωπο θάνατο σε έναν θάνατο εικονογραφημένο, αισθητό- έναν θάνατο που μπορούμε να τον φανταστούμε. Αυτό που έγινε ξεκάθαρο ήταν ότι ο κόσμος είναι αποφασισμένος να μάθει, και είναι ικανός να παράσχει κάποια υποστήριξη. Ωστόσο, δεν είναι ακόμη πρόθυμος να γίνει μάρτυρας των πορειών του θανάτου ή να αναφέρεται σ’ αυτόν με ακριβείς και συναφείς όρους. Στους πολέμους και τις κρίσεις που ακολούθησαν, είδαμε το θάνατο σαν ένα γενικευμένο γεγονός αλλά αρνηθήκαμε να παρατηρήσουμε την πορεία της δράσης του. Αρνηθήκαμε να δούμε γιατί, υπό τις σωστές συνθήκες, θα βρίσκαμε τους τρόπους να τον εμποδίσουμε να φτάσει στην φυσική του κατάληξη. Με τέτοιες εικόνες, οι άνθρωποι συνειδητοποίησαν ότι κάποιοι θάνατοι, ίσως οι περισσότεροι, μπορούν να αποφευχθούν, αλλά αυτό που μας εμποδίζει από το να σώσουμε μερικούς από αυτούς που πεθαίνουν, είναι ακριβώς ο χρόνιος εθισμός μας στο να ασχολούμαστε με τις καθημερινές υποθέσεις μας και τις μικρές έγνοιες. Δεν είμαστε σε θέση να αγνοήσουμε τις δουλειές μας ή να παραβλέψουμε τον πρωινό μας καφέ για να πάμε να σώσουμε τους πεινασμένους από το θάνατο και να εμποδίσουμε τους δολοφόνους να σκοτώνουν.


Ένα τελυταίο ζήτημα έχει να κάνει με την θέση του θεατή στην εξίσωση δολοφόνου και θύματος. Στην εποχή των σύγχρονων εικόνων, ο θεατής δεν είναι πλέον ικανός να είναι φιλικά διακείμενος προς τον δολοφόνο. Αντίθετα, είναι πρόθυμος να ταυτίζεται με τα θύματα. Με δεδομένη την επιλογή μεταξύ του να πάρει τη θέση ενός θύματος ή ενός δολοφόνου, ο καθένας θα διάλεγε το πρώτο, χωρίς κανένα δισταγμό. Ο χειρότερος εφιάλτης είναι να μπει κανείς στη θέση του Αμπού Μουσάμπ Αλ Ζαρκάουι όταν κατέσφαζε το Νικ Μπεργκ. Εικόνες σαν κι αυτή έχουν θάψει ιστορικές μορφές – ο Ηρακλής, ο Αννίβας και ο Ναπολέων έχουν κατά μια έννοια μετατραπεί σε δολοφόνους, τρομοκράτες, ή οπαδοί του Ζαρκάουι. Ωστόσο, η ξεκάθαρη επιλογή να πάρουμε το μέρος του θύματος δεν έχει γεφυρώσει την απόσταση μεταξύ των θυμάτων του θανάτου και των θεατών τους. Ίσως να έχει γίνει η απόσταση μεγαλύτερη με το να ενθαρρύνονται οι άνθρωποι να αποφεύγουν τέτοιες δύσκολες δοκιμασίες. Συνεπώς, ενώ παρακολουθούσαμε τα γεγονότα στο Ιράκ, το Λίβανο, τη Γάζα, την Αϊτή και το Ιράν στις οθόνες μας, οι άνθρωποι σ’ εκείνα τα μέρη το μόνο που θα μπορούσαν ήταν, απλώς, να παρακολουθούν τους θανάτους τους μέσα από τα ίδια τα ΜΜΕ. Κι όταν οι συνθήκες χειροτέρεψαν, τα ευπαθή διαδικτυακά μέσα ήταν ανίκανα να φτάσουν εκείνους που βρίσκονταν στις περιοχές με τα χειρότερα πλήγματα, πράγμα που σημαίνει ότι οι άνθρωποι στο Νότιο Λίβανο δεν μπορούσαν να παρακολουθήσουν το θάνατό τους στην οθόνη τόσο εύκολα όσο μπορούσαν οι Γάλλοι και οι Πορτογάλοι. Αν είχαν μια ευκαιρία να παρακολουθήσουν τον ίδιο το θάνατό τους, ήταν από τα ίδια μέσα που είχαν οι Γάλλοι, οι Αμερικανοί, ή οι Πορτογάλοι, καθιστώντας ουσιαστικά το θάνατό τους λιγότερο προσωπικό, δεδομένου πως ήταν ακόμη ζωντανοί για να είναι μάρτυρες αυτού. Εδώ έχουμε αυτό που πρωταρχικά είναι ένας διαχωρισμός των νεκρών από τους ζωντανούς τη στιγμή του θανάτου: όσοι παρακολουθούν το CNN είναι επιζώντες, ενώ αυτοί που δεν το παρακολουθούν είναι είτε νεκροί ή ενδεχομένως νεκροί.
Κατά την διάρκεια των πολέμων και των κρίσεων, οι κορυφαίοι ραδιοτηλεοπτικοί παρουσιαστές δημιουργούν τακτικά μια εικόνα θανάτου που υπερβαίνει την απλή ταφή και αποκτάει μια μετά θάνατον ζωή από ιστορίες, γνώμες, ή ακόμη και πολιτικές (γραμμές)- όπως ήταν στην περίπτωση των επιθέσεσων της Νέας Υόρκης, όπου τα θύματα χρειάζονταν πρόσθετες αποδείξεις ότι ήταν θύματα. Αντίστοιχα, η Αμερικανική διοίκηση, ωθούμενη από το μίασμα της εκδίκησης, μίσθωσε την βιομηχανία θανάτου στο Αφγανιστάν, το Ιράκ και το Πακιστάν σε σημείο που δημιούργηθηκε η προσδοκία για τους κατοίκους της Ουάσινγκτον και της Νέας Υόρκης να βγαίνουν στους δρόμους μεταμεσονύχτια για να γιορτάσουν την δολοφονία του Μπιν Λάντεν.


Η εικόνα της αναμετάδοσης παρέμεινε κυρίαρχη κατά την διάρκεια των επαναστάσεων σε όλο τον Αραβικό κόσμο, από την Τυνησία στην Αίγυπτο, την Υεμένη, το Μπαχρέιν και τη Λιβύη. Ωστόσο, όταν ξέσπασε η επανάσταση στη Συρία, φάνηκε ότι είχε συντελεστεί μια σπουδαία αλλαγή. Η επανάσταση στη Συρία δεν είχε να αντιμετωπίσει ένα απολυταρχικό καθεστώς σαν κι εκείνα της Αιγύπτου ή της Τυνησίας. Ο Αζίζ Αλ Αζμέχ έχει δώσει τίτλο στο καθεστώς της Συρίας το nizam mamlouki—ένα καθεστώς (nizam) που θεωρεί τους ανθρώπους, τη γη, κι όλα πάνω ή κάτω απ’ αυτήν, σαν αδιαμφισβήτητο κομμάτι της αποκλειστικής ιδιοκτησίας του. Κατά μια έννοια, το Συριακό καθεστώς mamlouki δεν νοιάζεται για τις ζωές που έχει στην κατοχή του, κι ως εκ τούτου θεωρεί εύκολο να τις τιμωρίσει με θάνατο και ασιτία. Στην Νταραά, τα πράγματα δεν θα μπορούσαν να είναι πιο ξεκάθαρα: μια πόλη τιμωρείται με στέρηση ηλεκτρισμού, νερού και τροφής, μένοντας με την επιλογή του θανάτου ή της υποχώρησης. Ήταν ένα μεσαιωνικό είδος στρατιωτικής διαδικασίας που δεν έχει καμία σχέση με τους σύγχρονους καιρούς. Είναι ευρέως γνωστό πως ο πρόεδρος Μπασάρ Αλ Άσαντ κυβερνά τη Συρία λόγω της μνήμης του πατέρα του, του προέδρου Χαφέζ Αλ Άσαντ, ο οποίος είχε χρησιμοποιήσει μαχητικά αεροπλάνα για να βομβαρδίσει τον πόλη το 1982, εκτελώντας μια σφαγή που όμοια την δεν υπήρξε στη σύγχρονη εποχή, εκτός από τη σφαγή στη Χιροσίμα. Για τον Μπασάρ Αλ Άσαντ να κυβερνά λόγω της μνήμης του πατέρα του εξηγείται κάπως, αλλά αν αυτή η μνήμη είναι απαρχαιωμένη και ξεπερασμένη, όπως είδαμε πολύ πρόσφατα στις ενέργειες των Συριακών δυνάμεων ασφαλείας, τότε οι προσκλήσεις για συνύπαρξη με το καθεστώς, αναγκαστικά, καθίστανται άνευ ουσίας. Συνεπώς, η εξίσωση που δημιουργείται από τους Σύριους επαναστάτες, με τον βαθύ νεωτερισμό τους, δε νικάει μόνο τον Μπασάρ Αλ Άσαντ, αλλά και τη συνείδηση ενός κόσμου που δείχνει περιορισμένη υποστήριξη για τους επαναστάτες που χάνουν τη ζωή τους μπροστά στις κάμερες.


Από την έναρξη της κρίσης στη Συρία, οι πολιτικοί αναλυτές περίμεναν για μια διαμαρτυρία εκατομμυρίων ανθρώπων στη Δαμασκό ώστε να μπορέσουν να προσδοκούν την κατάρρευση του αιματηρού καθεστώτος. Εικόνες εκατομμυρίων διαδηλωτών είναι αρκετές από μόνες τους για να αλλάξουν τη λογική της πολιτικής στον κόσμο, μιας και αποτελεί αδιάψευστη απόδειξη ότι «ο λαός θέλει αλλαγή του καθεστώτος». Κι όμως, οι πρώτες εβδομάδες πέρασαν χωρίς καμία διαδήλωση από τα εκατομμύρια άτομα. Υπήρχαν μικρές διαδηλώσεις που «ξεφύτρωναν» σε απρόσμενα μέρη σε πολλές πόλεις και χωριά της Συρίας, και αντιμετωπίζονταν με ανείπωτη βία από τις δυνάμεις ασφαλείας. Ο απολογισμός ήταν μέτριος ως προς τους αριθμούς, αλλά οι επαναστάτες έδειξαν μια τόλμη που δεν έχει ξαναδεί ο κόσμος, και μάλλον δεν είναι ακόμη έτοιμος να δει. Τα διεθνή τηλεοπτικά δίκτυα και πρακτορεία ειδήσεων έκαναν πίσω και δεν μετέδωσαν τις εικόνες του αίματος και της σάρκας που οι διαδηλωτές παρέδωσαν άφοβα μπροστά στον τύρρανό τους. Η δικαιολογία ήταν η ίδια: κάποιες βίαιες σκηνές δεν θα έπρεπε να μεταδοθούν ζωντανά, γιατί τέτοιες εικόνες θα μπορούσαν να έχουν ανεπιθύμητα αποτελέσματα για τους θεατές. Αλλά οι εικόνες από τη Συρία δεν είναι εκείνες που προηγουμένως αποτελούσαν αντικείμενο αποστροφής. Δεν είναι οι εικόνες του Ζαρκάουι, ούτε εκείνες που τράβηξαν οι προνομιούχοι δημοσιογράφοι στο νότιο Σουδάν. Οι φορείς εικόνων (image-makers) της Συρίας, για πρώτη φορά στην ιστορία, κατέλαβαν ταυτόχρονα δυο τεράστιους ρόλους: τον ρόλο του θύματος και τον ρόλο του ήρωα. Ο Σύριος φωτογράφος είναι ένας διαδηλωτής κι αυτός, αντί όμως να μαγνητοσκοπεί το πλήθος, μαγνητοσκοπει τον ίδιο του το θάνατο. Είναι μια μορφή αυτοχειρίας ενάντια στις κάμερες που δεν «χαρίζονται» σε κανέναν, ακόμη κι αν τα παγκόσμια δίκτυα απέχουν από την αναμετάδοση αυτών των εικόνων.




Ο διαδηλωτής στη Συρία είναι ταυτόχρονα ιστορικός και θύμα γυμνής καταστολής. Ένας διαδηλωτής που γράφει ιστορία με το ίδιο του το αίμα, το σώμα και το θάρρος θα αποτελέσει πρόκληση για τους ιστορικούς του μέλλοντος, αλλά η επανάσταση στη Συρία έχει επίσης θέσει τα ΜΜΕ σε μια δύσκολη δοκιμασία. Ο Ρεζί Ντεμπραί έχει πει ότι ο δημοσιογράφος είναι ένας σκύλος που ακολουθεί τις μυρωδιές, αλλά αυτή η ακριβής περιγραφή δεν ταιριάζει στο Σύριο image-maker/διαδηλωτή. Ο διαδηλωτής εδώ δεν μοιάζει με το δημοσιογράφο που σαν γύπας έλκεται από την μακρινή μυρωδιά του αίματος. Ο διαδηλωτής στη Συρία μετατρέπει τις δυνάμεις ασφαλείας σε γύπες, γιατί εμφανίζονται οπουδήποτε είναι ο διαδηλωτής, κι αρχίζουν να τρέφονται από σώματα. Αυτά λοιπόν για την δοκιμασία των ΜΜΕ και τις παραδοσιακές πολιτικές της αλληλεγγύης.


Η αιματοχυσία στη Συρία τοποθετεί ένα ακόμη μέρος σε μια πιο σκληρή και πιο σημαντική δοκιμασία. Μπορεί κανείς να ισχυριστεί χωρίς δισταγμό ότι οι Σύριοι διαδηλωτές νίκησαν όλες τις μορφές πολιτικής κινητοποίησης χρησιμοποιώντας τη βία σαν μέσο για να πετύχουν τους στόχους τους. Οι πρώτοι ηττημένοι ήταν ο Οσάμα Μπιν Λάντεν και ο Αμπού Μουσάμπ Αλ Ζαρκάουι. Ο Σύριος image-maker δεν επιτίθεται σαν τον Ζαρκάουι, που συνήθιζε να μαγνητοσκοπεί τον εαυτό του σκοτώνοντας τα θύματά του. Το βίντεο που δείχνει τους άντρες ασφαλείας στο χωριό Μπάιντα να πατούν πάνω στις πλάτες των συλληφθέντων μπορεί να είναι κοντά σ’ αυτό, αλλά αποτελεί περισσότερο εξαίρεση παρά κανόνα. Ο Σύριοι αναμετάδοσαν εικόνες του ίδιου του θανάτου τους από ζωντανές σφαίρες, και οι σκοτωμένοι δεν μπορεί να κατηγορηθούν για το ίδιο τους το αίμα. Παρόλα αυτά, αυτός ο image-maker τοποθετεί το θεατή σε μια πολύπλοκη θέση, γιατί το άτομο που βλέπει αυτές τις εικόνες δεν μπορεί πλέον να διακινδυνεύσει να πάρει το μέρος του δολοφόνου, ούτε όμως και να ταυτιστεί με το αβοήθητο θύμα. Η Συριακή εικόνα φέρνει αντιμέτωπο το θεατή με τη μηδενική πιθανότητα να είναι Σύριος, είτε είναι δολοφόνος ή θύμα. Είναι παραπάνω από αυτό που μπορεί να αντέξει ένας θεατής. Γι’ αυτό ίσως ο εικόνες της Συρίας δεν πολλαπλασιάστηκαν, όπως συνέβη με αυτές της Αιγυπτιακής επανάστασης, γιατί γίνεται πολύ δύσκολο να πούμε «είμαστε όλοι Σύριοι», όπως θα έλεγαν κάποιοι Παλαιστίνιοι ή Αιγύπτιοι. Απέχουμε πολύ ακόμη από το να εξισώθουμε με τους Σύριους στο ανάστημα της γενναιότητας τους.


Γι’ αυτούς τους λόγους ακριβώς η νίκη της Συριακής επανάστασης είναι επικείμενη. Αν οι Σύριοι υπέκυπταν στο καθεστώς mamlouki, κανένας στον κόσμο δεν θα μπορούσε να αντέξει αυτή την ήττα. Από την αρχή της Συριακής επανάστασης, ο κόσμος δεν είχε άλλη επιλογή από το να πάρει το μέρος των καταπιεσμένων.


Οι Τυνήσιοι και οι Αιγύπτιοι, και πριν από αυτούς οι Ιρανοί και οι Λιβανέζοι, αγωνίστηκαν σκληρά για να αλλάξουν την κατέυθυνση της εικόνας και της λέξη από τους γνωστούς δρόμους. Η προσπάθειά τους δεν ήταν προϊόν πνευματικής ή εννοιολογικής ωριμότητας, αλλά μια επίπονη προσπάθεια. Οι επαναστάτες ήξεραν ότι αν δεν αναλάμβαναν τον έλεγχο των διαδικασιών ερμηνείας, κι αν δεν ανακοίνωναν τα μανιφέστα τους συνοπτικά και χωρίς εξωραϊσμούς, δεν θα ήταν σε θέση να διαμορφώσουν ούτε την δική τους μοίρα, ούτε των χωρών τους. Κάποιες επαναστάσεις πέτυχαν κι άλλες απέτυχαν, αλλά αυτές που απέτυχαν δεν ήταν λιγότερο παραδειγματικές από τις νικηφόρες ή από εκείνες που εξακολουθούν την ελπίδα της νίκης. Η νίκη στην επανάσταση δεν είναι ένα θεωρητικό μάθημα, γιατί ποιος μπορεί να μας διαβεβαιώσει ότι η Γαλλική ή η Ρωσική επανάσταση απέτυχαν ή πέτυχαν; Γνωρίζουμε όμως ότι ενέπνευσαν κι επηρέασαν την αλλαγή, όχι μόνο στο άμεσο περιβάλλον τους αλλά σε διεθνή κλίμακα. Φαίνεται ότι ο ζήλος αυτών των επαναστατών να αποκτήσουν τον έλεγχο της έννοιας των επαναστάσεών τους ήταν καθοριστικός για τον προσδιορισμό της φύσης και της σημασίας τους. Ωστόσο, εκείνοι οι επαναστάτες δε βίωσαν τη μεσαιωνική μηχανή καταπίεσης που αντιμετωπίζουν οι επαναστάτες της Συρίας και της Λιβύης. Η περίπτωση της Λιβύης είναι, βεβαίως, διαφορετική από εκείνη της Συρίας, γιατί ο κόσμος έσπευσε να καταδικάσει τον Καντάφι και το καθεστώς του, κι αυτό έκανε το θεωρητικό βάρος των Λίβυων επαναστατών λιγότερο επιβλητικό. Οι Σύριοι αντιμετωπίζουν ένα καθεστώς που δεν έχει παίξει ακόμη όλα του τα χαρτιά, όπως συνέβη με το αντίστοιχο στη Λιβύη. Οι Σύριοι θέλουν να αποδείξουν ότι ο καταδεκτικός πρόεδρός του δεν είναι μεταρρυθμιστής, όπως τον περιγράφει η Χίλαρυ Κλίντον, κι ότι το κοσμικό καθεστώς δεν είναι προστάτης των μειονοτήτων όπως θέλουν να ισχυρίζονται οι άντρες του.


Οι Σύριοι διαδηλωτές γνώριζαν, ενώ ο υπόλοιπος κόσμος το αγνοούσε, ότι τη στιγμή που θα επέλεγαν να βγουν στους δρόμους θα έπεφταν σίγουρα στην παγίδα του θανάτου του Μπάαθ. Κουβαλώντας τις κάμερές τους και τραβώντας τους θανάτους τους άλλαξαν βαθιά και ριζικά τη λογική μιας εικόνας που κάποτε αναγνωρίζαμε από ένα σχόλιο πάνω σε ένα συμβάν, σε ένα ολοκληρωμένο συμβάν. Πιθανώς, αυτή η αλλαγή θα συνεχίσει να προβληματίζει τα διεθνή μέσα. Στην Αίγυπτο, την Τυνησία και το Ιράν, η λέξη ήταν το γεγονός, Στο Λίβανο, η εικόνα ποτέ δεν έφτανε ένα γεγονός, αλλά με πολλούς τρόπους τα γεγονότα έγιναν μια εικόνα. Οι Λιβανέζοι διακήρυξαν ότι αντιμετώπιζαν μια τρομακτική μηχανή καταπίεσης -ίδια με αυτή που αντιμετωπίζουν και οι Σύριοι τώρα- αλλά η μηχανή εκείνη διαλύθηκε νωρίς κατά την διάρκεια της επανάστασής τους. Οι Λιβανέζοι απλώς περίμεναν μπροστά από τις κάμερες, δείχνοντας την προθυμία τους να αντιμετωπίσουν την σκληρότητα της καταπίεσης, χωρίς αυτή να υλοποιείται. Στη Συρία βρίσκουμε την άλλη όψη της ίδιας εξίσωσης: υπήρχαν μόνο λίγα άτομα σε σύγκριση με τα πλήθη των άλλων επαναστάσεων, αλλά όλα πυροβολήθηκαν κι όλα πέθαιναν μπροστά στις κάμερες που κατέγραφαν τους εκκωφαντικούς κι αιματηρούς θανάτους τους. Οι Συριακές αρχές, αμέσως, θεώρησαν έγκλημα την κατοχή κάμερας, και συνελάμβαναν όποιον έβρισκαν να παίρνει φωτογραφίες από κινητό τηλέφωνο. Η εικόνα που έγινε συμβάν ήταν αυστηρά Συριακή, γιατί κανένας παγκοσμίως δεν έχει παράγει κάτι παρόμοιο. Τα ΜΜΕ, και τα τηλεοπτικά δίκτυα, ιδίως, δεν μπορούν πια να ισοδυναμήσουν αυτό που κατασκεύασαν οι Σύριοι διαδηλωτές. Μπορεί και να στάθηκαν τυχεροί που τους απαγορεύτηκε από Συριακό έδαφος να υπάρχει δημοσιογραφική κάλυψη.


Μετατρέποντας την εικόνα σε αυτόνομο γεγονός, οι Σύριοι επαναστάτες κατάφεραν να διαφυλάξουν το νόημα του. Πέτυχαν να καθοδηγήσουν τη διαδικασία ερμηνείας ενώ υποστήριζαν τις εικόνες των δικών τους θανάτων. Από εδώ και στο εξής, κανένα κράτος, άνθρωπος, ή ομάδα δεν έχει δικαίωμα να τους πει τι είναι καλύτερο γι’ αυτούς, ή αν ο πρόεδρός τους είναι μεταρρυθμιστής. Οι Σύριοι επαναστάτες έχουν το αποκλειστικό δικαίωμα να ερμηνεύουν τις δικές τους εικόνες, γιατί είναι εικόνες από το γεγονός του θανάτου τους, και γι’ αυτό το λόγο έχουν, επίσης το αποκλειστικό δικαίωμα να αποφασίσουν για το μέλλον της χώρας τους.


To άρθρο του Jon Rich “The Blood of the Victim: Revolution in Syria and the Birth of the Image-Event” δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στο περιοδικό e-flux.

Η οργάνωση πολιτικών δράσεων μέσω διαδικτυακών κοινοτήτων και κοινωνικής δικτύωσης γίνονται όλο και συχνότερες και η μαζικότητα τους αυξάνεται. Το φαινόμενο είναι δύσκολο να κατανοηθεί και να ερμηνευθεί, μέσα σε κάποιο γενικότερο πλαίσιο. Επιπλέον παρουσιάζει ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, όπως η απουσία συγκεκριμένων θέσεων, που το εμποδίζουν να λειτουργήσει ως παράγοντας πίεσης και επηρεασμού. Σε αυτό το άρθρο επιχειρείται η κατανόηση των χαρακτηριστικών του φαινομένου, με βάση τον τρόπο λειτουργίας των διαδικτυακών κοινοτήτων. Προτείνεται, επίσης, ένας μηχανισμός ανάπτυξης συγκεκριμένων θέσεων.


Εισαγωγή


Η πρώτες μεγάλες διαδηλώσεις, που οργανώθηκαν στην Ελλάδα μέσω διαδικτυακών κοινοτήτων (blogs, forum συζητήσεων, κοινωνικής δικτύωσης κλπ) ήταν το 2008, ως αντίδραση στην δολοφονία του μαθητή Αλέξανδρου Γρηγορόπουλου. Από τότε το φαινόμενο εντείνεται, τόσο ως προς τη συχνότητά του, όσο και ως προς τη μαζικότητά του. Το τελευταίο δείγμα, που τείνει να πάρει πανευρωπαϊκό χαρακτήρα, είναι το κίνημα των «Αγανακτισμένων».


Όλες οι πολιτικές δράσεις που οργανώνονται μέσω διαδικτυακών κοινοτήτων έχουν κοινά χαρακτηριστικά, όπως:



• Κινούνται στα όρια της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας, χωρίς να την αρνούνται. Δεν αποδέχονται, όμως, τον ιδεολογικό/καθοδηγητικό ρόλο των πολιτικών κομμάτων, τα οποία βρίσκονται, συχνά, στο επίκεντρο της κριτικής τους.
• Εκφράζουν αρνητικές στάσεις και συναισθήματα μάλλον, παρά υποστηρίζουν συγκεκριμένες πολιτικές θέσεις και δράσεις. Δεν καταθέτουν συγκεκριμένες προτάσεις πέρα από την έκφραση μιας γενικής δυσαρέσκειας.
• Χαρακτηρίζονται από απουσία συντονιστικών δομών.


Το γεγονός ότι κινούνται στα όρια της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας, καθώς και οι μορφές αυτό-οργάνωσης που υιοθετούν, κάνουν πολλούς να μιλούν για βήματα προς ανάπτυξη άμεσης δημοκρατίας.


Είναι διάχυτη η εντύπωση ότι τα χαρακτηριστικά, που αναφέρθηκαν παραπάνω, είναι δύσκολο να ερμηνευτούν, γεγονός που οδηγεί στο να αντιμετωπίζονται οι δράσεις, που οργανώνονται μέσω διαδικτυακών κοινοτήτων, με συμπάθεια μεν, αλλά χωρίς αξία, όπως επίσης και με δυσπιστία για την έκβαση τους. Ένα πλαίσιο ερμηνείας μπορεί να συμβάλει ώστε οι δράσεις να αποκτήσουν κύρος, και να γίνουν πιο αποτελεσματικές. Στο παρόν άρθρο επιχειρείται η ανάπτυξη ενός τέτοιου πλαισίου, βασισμένου στα γενικότερα χαρακτηριστικά των διαδικτυακών κοινοτήτων. Προτείνονται, επίσης, μορφές οργάνωσης, που θα μπορούσαν να οδηγήσουν στην ανάπτυξη συγκεκριμένων θέσεων και προτάσεων.


Χαρακτηριστικά διαδικτυακών ομάδων


Οι διαδικτυακές κοινότητες άρχισαν να αναπτύσσονται με την εμφάνιση του διαδικτύου, τη δεκαετία του ’80. Οι μορφή τους και οι δυνατότητες τους επηρεάζονται ισχυρά από την διαθέσιμη, κάθε φορά, τεχνολογία. Αρχικά τα κύρια ενδιαφέροντα εστιάζονταν σε θέματα υπολογιστών και τηλεπικοινωνιών, αφού οι σχετικοί με το αντικείμενο ήταν, ουσιαστικά, και οι μόνοι που είχαν τις γνώσεις και τις δεξιότητες, για να συμμετάσχουν. Με την εξάπλωση του διαδικτύου και την εξέλιξη της τεχνολογίας, η θεματολογία των διαδικτυακών κοινοτήτων επεκτάθηκε σε όλα τα πεδία ενδιαφέροντος και η συμμετοχή σε αυτές αυξήθηκε θεαματικά.


Υπάρχει όμως ένα χαρακτηριστικό που μένει αναλλοίωτο, οι διαδικτυακές κοινότητες είναι θεματικές. Εφ’ όσον υπάρχει κάποιο κοινό ενδιαφέρον, μπορεί να δημιουργηθεί μια κοινότητα που το καλύπτει, ανεξάρτητα από τη γενικότερη κοσμοθεωρία και την ιδεολογία των συμμετεχόντων. Όποιος μοιράζεται το ενδιαφέρον, μπορεί να συμμετάσχει, ανεξάρτητα από τα γενικότερα πιστεύω του.
Οι συζητήσεις στρέφονται γύρω από το κοινό ενδιαφέρον και συνήθως είναι συγκεκριμένες, με καλά ορισμένο σκοπό. Οι τοποθετήσεις επί γενικότερων θεμάτων αποφεύγονται. Τα ίδια τα μέλη φροντίζουν ώστε οι συζητήσεις να μην ξεφεύγουν, γιατί, συνήθως, κάτι τέτοιο οδηγεί σε μεγάλες διαφωνίες και χαοτικές καταστάσεις.


Στις συζητήσεις, που διεξάγονται, είναι πολύ εύκολο να εκφραστεί μια άποψη, ή να σχολιαστεί η άποψη άλλου μέλους. Το γεγονός αυτό, σε σχέση με τις διαφορετικές κοσμοθεωρίες των συμμετεχόντων, έχει ως αποτέλεσμα το εύρος των απόψεων, που εκφράζονται, να είναι πολύ μεγάλο, ακόμη κι όταν το υπό συζήτηση θέμα είναι περιορισμένο.


Το συνολικό αποτέλεσμα των προαναφερθέντων είναι ότι, οι συζητήσεις στις διαδικτυακές ομάδες συμβάλλουν στην ανάπτυξη προσωπικής άποψης, αλλά συχνά δεν επιτυγχάνεται συμφωνία σε κοινή θέση. Πολλές φορές η επίτευξη κοινής θέσης δεν ανήκει καν στα ζητούμενα.


Οι διαδικτυακές κοινότητες δεν έχουν, συνήθως, ιεραρχική δομή. Σε κάποιες περιπτώσεις υπάρχουν οι συντονιστές (moderators), καθήκον των οποίων είναι να διαφυλάττουν κάποιους κανόνες στη συζήτηση, όπως καλή συμπεριφορά και αποφυγή υβριστικών φράσεων. Δεν έχουν όμως δικαίωμα παρέμβασης πέρα από καλά καθορισμένα και αποδεκτά από τους συμμετέχοντες πλαίσια. Κάθε απόκλιση από τα καθήκοντα τους γίνεται στόχος κριτικής, οπότε έχουν συνεχή κοινωνικό έλεγχο.


Χαρακτηριστικά κοινοβουλευτικού διαλόγου


Σε αυτό το σημείο μπορούμε να αντιπαραβάλουμε τις πρακτικές των διαδικτυακών ομάδων με τα χαρακτηριστικά του διαλόγου στα πλαίσια της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας. Η πρώτη παρατήρηση, που μπορούμε να κάνουμε, είναι ότι η κοινοβουλευτική δημοκρατία είναι ένα σύστημα ιεραρχικό, σε αντίθεση με τη δομή των διαδικτυακών κοινοτήτων. Η «βάση», συνήθως, καλείται να εγκρίνει προτάσεις και προγράμματα διατυπωμένα από τα πολιτικά κόμματα. Οι «προτάσεις» περιγράφουν ένα γενικό πλαίσιο, στο οποίο υπάρχουν ασάφειες, τόσο στις λεπτομέρειες υλοποίησης, όσο και στα πρόσωπα που αναλαμβάνουν την προώθησή τους.


Για να πάρει κάποιος μέρος στην επεξεργασία και την διατύπωση των «προτάσεων» πρέπει συνήθως να είναι μέλος του πολιτικού κόμματος. Όχι μόνο να αποδέχεται ένα κοινό ιδεολογικό υπόβαθρο, αλλά και να είναι τυπικά ενταγμένος.


Η συχνότητα, με την οποία ζητείται η έγκριση διατυπωμένων θέσεων, που γίνεται με κάποιου είδους ψηφοφορία, μπορεί να χαρακτηριστεί μάλλον μικρή , σε σχέση με την ταχύτητα μεταβολής των οικονομικο-πολιτικών δεδομένων.


Ο βαθμός ασάφειας και δυνατότητας επηρεασμού των «προτάσεων» είναι διαφορετικός στα διαφορετικά ήδη πολιτικής δράσης. Π.χ. στη συνδικαλιστική δράση, οι συμμετέχοντες έχουν μεγαλύτερη δυνατότητα επηρεασμού, μέσω της συμμετοχής τους σε γενικές συνελεύσεις. Αντίθετα κατά τις εκλογές για κεντρική κυβέρνηση, η δυνατότητα επηρεασμού και σχολιασμού είναι περιορισμένη και οι ασάφειες μεγαλύτερες.


Σύγκριση


Με βάση τα παραπάνω, μπορούμε να συγκρίνουμε τα χαρακτηριστικά του διαλόγου στις διαδικτυακές ομάδες και στην κοινοβουλευτική δημοκρατία, που δίνονται στον παρακάτω πίνακα:


Πίνακας. Σύγκριση χαρακτηριστικών διαλόγου




Οι διαφορές στα χαρακτηριστικά του διαλόγου, που δίνονται συνοπτικά παραπάνω, μπορούν να δικαιολογηθούν από του διαφορετικούς σκοπούς που εξυπηρετεί, σε κάθε περίπτωση. Στις διαδικτυακές κοινότητες προσανατολίζεται στην προσωπική ανάπτυξη, ενώ στην κοινοβουλευτική δημοκρατία στην ανάπτυξη κατευθύνσεων διοίκησης.


Στις κινητοποιήσεις που οργανώνονται μέσω διαδικτυακών κοινοτήτων, τα δύο είδη διαλόγου συναντιούνται. Οι συμμετέχοντες είναι, φυσικά, κοινωνοί και των δύο ειδών, ως πολίτες τόσο της χώρας στην οποία διαμένουν, όσο και του διαδικτύου. Στη συγκεκριμένη περίπτωση φαίνεται να δίνουν μεγαλύτερη βαρύτητα στον διάλογο του τύπου των διαδικτυακών κοινοτήτων, που επιτρέπει άμεση έκφραση. Οι κυβερνώντες, όμως, φαίνεται να αντιλαμβάνονται τον διάλογο στα πλαίσια της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας, αφού είναι ο τρόπος που κυρίως χρησιμοποιούν.


Πιστεύω ότι η αδυναμία κατανόησης των χαρακτηριστικών και δυναμικής των διαδηλώσεων οφείλεται, κυρίως, σε αυτό το γεγονός. Οι συμμετέχοντες συμπεριφέρονται ως ενεργοί πολίτες, πράγμα ζητούμενο σε όλες τις μορφές δημοκρατίας, αλλά βασιζόμενοι σε δομές και πρακτικές που δεν είναι ενταγμένες στη λειτουργία της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας. Οι κυβερνώντες και λειτουργούντες στα πλαίσια της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας δυσκολεύονται να κατανοήσουν αυτή την πρακτική, που είναι διαφορετική από αυτή με την οποία έρχονται σε καθημερινή επαφή.


Διατύπωση θέσεων


Ένα από τα χαρακτηριστικά των διαδηλώσεων είναι η απουσία θέσεων. Πέρα από την έκφραση της γενικής δυσαρέσκειας, δεν διατυπώνονται αιτήματα και προτάσεις για συγκεκριμένα θέματα.
Το γεγονός μπορεί να δικαιολογηθεί από τον τρόπο λειτουργίας και οργάνωσης των διαδικτυακών κοινοτήτων. Η έκφραση δυσαρέσκειας απέναντι σε ένα γεγονός είναι εύκολη, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι όλοι είναι δυσαρεστημένοι για τον ίδιο λόγο. Πολλές φορές οι λόγοι, για τους οποίους κάποιος είναι δυσαρεστημένος, δεν είναι σαφείς.


Αντίθετα, λόγω της θεματικής φύσης των διαδικτυακών κοινοτήτων η διατύπωση συγκεκριμένων θέσεων είναι δύσκολη. Η συζήτηση, για να έχει πιθανότητες θετικής κατάληξης, πρέπει να κινηθεί γύρω από κάποιο καλά καθορισμένο ζήτημα. Τα αποτελέσματα, για να είναι αποδεκτά, πρέπει να είναι συγκεκριμένα, πέρα από τη μορφή ενός γενικού πλαισίου, πράγμα που απαιτεί πολλές τεχνικές γνώσεις και χρόνο.
Η μη ιεραρχική δομή των κοινοτήτων δεν επιτρέπει τη λειτουργία «ομάδων μελέτης», οι οποίες, αντιπροσωπεύοντας τους συμμετέχοντες, θα αναπτύξουν και θα διατυπώσουν θέσεις, που στη συνέχεια θα εγκριθούν μέσω κάποιας ψηφοφορίας. Κάτι τέτοιο πλησιάζει στη λογική των πολιτικών κομμάτων, ενώ αντιβαίνει στις βασικές αρχές οργάνωσης και λειτουργίας των διαδικτυακών κοινοτήτων, από τις οποίες ξεκινούν οι δράσεις.

Οι παραπάνω παρατηρήσεις δεν σημαίνουν ότι τέτοιου είδους δράσεις είναι καταδικασμένες στην έκφραση αρνητικών μόνο στάσεων. Δείχνουν όμως την ανάγκη δημιουργίας διαδικτυακών κοινοτήτων, με σκοπό την ανάπτυξη εναλλακτικών προτάσεων σε συγκεκριμένα θέματα.

Υπάρχουν διαδικτυακές κοινότητες, που έχουν εξαιρετική παραγωγή σχεδόν σε όλα τα γνωστικά αντικείμενα. Οι παλαιότερες, περισσότερο ευσταθείς και καλύτερα οργανωμένες, είναι κάποιες που ασχολούνται με την παραγωγή ελεύθερου λογισμικού ανοικτού κώδικα (open source). Αν και καθαρά τεχνικής φύσης, οι κοινότητες αυτές διαθέτουν έναν καλά καθορισμένο και αποδοτικό τρόπο λειτουργίας, που οδηγεί τόσο στην παραγωγή καινοτόμων προϊόντων, όσο και στη συνέχεια της ίδιας της κοινότητας.

Η ανάλυση της λειτουργίας τέτοιων ομάδων ξεπερνά τις προθέσεις και τις δυνατότητες αυτού του άρθρου. Η δομή τους όμως θα μπορούσε να χρησιμεύσει ως σημείο εκκίνησης για κοινότητες με σκοπό την ανάπτυξη εναλλακτικών προτάσεων επί συγκεκριμένων θεμάτων. Στις κοινότητες αυτές θα μπορούν να συμμετέχουν οι πάντες, ανάλογα με τις γνώσεις και τις ικανότητες τους, σε εθελοντική βάση. Οι προτάσεις και οι θέσεις που θα αναπτύσσουν πρέπει να είναι κωδικοποιημένες, αιτιολογημένες και εκφρασμένες με τρόπο ώστε να γίνονται όσο το δυνατόν ευκολότερα κατανοητές από το ευρύ κοινό.
Οι διοργανωτές πολιτικών δράσεων, π.χ. διαδηλώσεων, θα μπορούν να επιλέγουν από τις εναλλακτικές προτάσεις και να τις χρησιμοποιούν ως θέσεις και προτάσεις προς την εξουσία.


Μια τέτοια προσέγγιση απαιτεί ενεργούς πολίτες, που μπορούν να σκέπτονται αυτόνομα και να είναι διατεθειμένοι να προσφέρουν εθελοντικά μέρος του χρόνου, των γνώσεων και των δεξιοτήτων τους στο κοινό καλό. Απαιτεί επίσης υψηλό μορφωτικό επίπεδο, αφού το κάθε θέμα προϋποθέτει πλήθος ειδικών γνώσεων. Πιστεύω ότι, αν/όταν ένα τέτοιο κίνημα ξεκινήσει να εκδηλώνεται, τα οφέλη θα είναι τεράστια και η εξέλιξη του ραγδαία.


Συμπεράσματα


Στο άρθρο αυτό συγκρίναμε τη λειτουργία του διαλόγου στις διαδικτυακές κοινότητες και την κοινοβουλευτική δημοκρατία. Υποστηρίξαμε ότι η αδυναμία κατανόησης των χαρακτηριστικών των πολιτικών δράσεων, που οργανώνονται μέσω διαδικτυακών κοινοτήτων, οφείλεται στα διαφορετικά χαρακτηριστικά, έννοιες και πρακτικές του διαλόγου στη κάθε περίπτωση.
Μελετήσαμε κάποια χαρακτηριστικά των διαδικτυακών κοινοτήτων και δείξαμε πώς αυτά μεταφέρονται στο κίνημα των «Αγανακτισμένων». Τέλος προτείναμε ένα μηχανισμό ανάπτυξης θέσεων και προτάσεων, που θα μπορούσε να παράσχει το θεωρητικό υπόβαθρο σε μελλοντικές κινητοποιήσεις.

Ο στόχος αυτού του τεύχους στο ξεκίνημά του, ήταν να θέσει υπό διαφορετικά πρίσματα τις στατιστικές και την κυκλοφορία τους, όχι μόνο μεταξύ των ειδικών, αλλά και ευρύτερων κοινών, δεδομένης της αυξανόμενης παρουσίας τους στη δημόσια ζωή. Θέλαμε να χαρτογραφήσουμε πώς παράγεται το νόημα και η σημασία που τους αποδίδονται, πώς διαχέονται, καθίστανται αντικείμενα διαπραγμάτευσης, μετασχηματίζονται, και πώς αυτό επηρεάζει τους ανθρώπους στους οποίους αναφέρονται και ταυτόχρονα απευθύνονται.


Τα κείμενα που ακολουθούν καλύπτουν εξαιρετικά ευρύ φάσμα, από την ιστορική επέλαση των κηνσόρων, έως την κριτική ανάλυση των κατατάξεων (rankings), το ρόλο της υπολογιστικοτήτας στην αποτύπωση του χρηματοπιστωτικού κινδύνου, αλλά και αναλύσεις περιπτώσεων χωρών, όπου ο ρόλος των οικονομικών μεγεθών όπως αποτυπώνονται στις στατιστικές τίθεται υπό αμφισβήτηση, ανανεώνοντας κατ’επέκταση τον προβληματισμό αναφορικά με την ποσοτικοποίηση της οικονομικής και κοινωνικής ζωής. Το παρόν τεύχος, το οποίο θα ενημερώνεται περιοδικά με καινούρια άρθρα, ώστε να δώσει χώρο σε διαφορετικές οπτικές γωνίες, προσκαλεί τους αναγνώστες να δουν εκ νέου την κοινωνικοποίηση των αριθμών.

Ο Monchretien είχε δει στην καρδιά του ρωμαϊκού θεσμού των κηνσόρων, με τον φορολογικό, στατιστικό, αστυνομικό κλπ ρόλο που θα αναλάμβαναν, τη δυνατότητα ʺνα αποκαλύψουν το μυστικό των σπιτιώνʺ. Ένα τέτοιο σχέδιο με τέτοιο εύρος προϋποθέτει την ιδέα ότι το αντικείμενο της πολιτικής και το αντικείμενο της οικογενειακής διαχείρισης έχουν την ίδια φύση.


Ο αρχαίος θεσμός των κηνσόρων είναι μια μορφή κεντρική και περιθωριακή ταυτόχρονα του αρχαίου ρωμαϊκού πολιτικού κόσμου: κεντρική, καθώς πρόκειται πάντα για έναν από τους μείζονες θεσμούς της πόλης, που ο ρόλος του είναι να φροντίζει για τη διαφύλαξη των νόμων, αλλά περιθωριακή στο μέτρο που η δράση της τοποθετείται στο περιθώριο του νόμου και των αρχών, στους τομείς των ηθών, της παιδείας, των μητρώων κλπ. Η αρχική εξουσία του για οικονομική, πολιτική και στρατιωτική απογραφή και ταξινόμηση των πολιτών αναπτύχθηκε μέχρι που έλαβε τη μορφή εποπτικής εξουσίας. Έχοντας το προνόμιο του απαραβίαστου, ανεύθυνη και απεριόριστη στη δράση της, η υπέρτατη εξουσία των κηνσόρων διακρίνεται ριζικά από την εξουσία του νόμου: δεν προϋποθέτει κανένα δικαίωμα δικαιοδοσίας, όπως θα απαιτούσε για παράδειγμα μια δίκη μεταξύ ιδιωτών. Οι ίδιες οι αποφάσεις των κηνσόρων δεν εκφράζονται σαν ποινές, αλλά μάλλον σαν υποβιβασμοί ή υποβαθμίσεις και το νόημά τους έγκειται πρώτα απ’ όλα στην ατίμωση που συνεπάγονται: ο Κικέρων ορίζει την απόφαση του κήνσορα μόνο και μόνο με βάση το “κοκκίνισμα” που προκαλεί. Καθώς η απόφαση αυτή δεν επιδρά παρά μόνο στη φήμη [in nomime], η ετυμηγορία είναι η ignominia. Και μόνο από το αποτέλεσμα της δράσης του, αυτό το δικαστικό σώμα δρα μόνο σε σχέση με το ʺόνομαʺ και τη φήμη. Με αυτή την έννοια, επειδή σκιαγραφεί ένα είδος κανονιστικότητας με συλλογική σκόπευση που διαφέρει σε όλα από εκείνη του νόμου, κι επειδή επιτρέπει έτσι να μελετάται το ίδιον του νόμου από το περιθώριό του, η μορφή του κήνσορα μας φαίνεται σημαντική.


I. Η απογραφή στον Bodin.


Συναντούμε στον Bodin την πρώτη δομημένη και στοιχειοθετημένη έκκληση για επιστροφή στον θεσμό των κηνσόρων, πιο συγκεκριμένα στη Republique, βιβλίο το οποίο πραγματεύεται κυρίως προβλήματα που έχουν να κάνουν με την οικονομία και τους φόρους. Δεν θα ασχοληθώ σε αυτό το πλαίσιο παρά με μια πιθανή παραλλαγή της διαχείρισης της οικονομίας, που δεν αντιμετωπίζει πλέον την κυριαρχία ως την απόλυτη εξουσία που ορίζει τον νόμο, αλλά μάλλον ως κυβέρνηση (-τικότητα) με βάση την αρχή ότι για τον Bodin ʺ υπάρχει σίγουρα διαφορά ανάμεσα στο κράτος και την κυβέρνηση: ένας αστυνομικός κανόνας, τον οποίον δεν έχει αγγίξει κανείς, και που αφορά τόσο το σεβασμό από τον ηγεμόνα της ιδιοκτησίας των υπηκόων όσο και την κατανομή των αξιωμάτων, των κερδών, των πληροφοριών και των τιμών. Αυτές οι δυο παραλλαγές στους τρόπους διακυβέρνησης δεν επιδρούν καθόλου στο κράτος ή στην κυριαρχική μορφή της Πολιτείας. Εκεί που η κυριαρχία μας επιτρέπει να σκεφτούμε την πολιτική πέρα από όλες τις παραλλαγές της, η διακυβέρνηση επιβεβαιώνεται ως αυτό που μας επιτρέπει να σκεφτούμε τη σύνθεση με αυτή την κινούμενη πραγματικότητα. Τοποθετούμαστε λοιπόν εδώ σε ένα συγκεκριμένο πεδίο διακυβέρνησης που αναπτύσσεται παράλληλα με την κυριαρχία χωρίς να επιδρά σ’ αυτήν και που στο κέντρο του τίθεται βέβαια το θέμα του φόρου, με την έννοια ότι διακυβεύει την ιδιοκτησία από την οποία γίνεται αποσπάται ένα ποσοστό, τη χρήση του πλούτου που γίνεται αντιληπτός και την “αναδιανομή” του μέσα από τιμές, οφέλη, αξιώματα κλπ. Ο κήνσορας βρίσκεται στην καρδιά αυτής της μη καθορισμένης σχέσης μεταξύ αφαίρεσης και αναδιανομής με την ευρεία έννοια.


Πρεσβεύοντας την αποκατάσταση του αρχαίου θεσμού των κηνσόρων, που έχει ως καθήκον την “αποτίμηση των αγαθών του καθένα” (Rep. VI, 1, σ. 7 ], ο Bodin επιμένει στους διαφορετικούς ρόλους του καθένα που, από τη μια πλευρά, δεν προσεγγίζονται πλέον με όρους εξουσίας και εξουσιοδότησης και επομένως δεν έχουν να κάνουν με το θέμα της κυριαρχίας, ενώ από την άλλη πλευρά, υπερβαίνουν σαφώς το θέμα μιας απογραφής που γίνεται αποκλειστικά ενόψει του φόρου: ο κήνσορας είναι χρήσιμος



είτε για να καταλάβει τον αριθμό και την ποιότητα των ατόμων, είτε για να αποτιμήσει και να δηλώσει τα αγαθά του καθένα ή για να ρυθμίσει και να επιπλήξει τους υπηκόους. (Rep. VI, 1, σ. 7-8).


Χάρη στη γνώση των αγαθών του πληθυσμού, ο θεσμός των κηνσόρων επιτρέπει λοιπόν καταρχήν “την εξίσωση των επιβαρύνσεων και των φόρων ανάλογα με τα αγαθά του καθένα” ( Rep. VI, 1, σ. 15]. Έτσι, “θα μπορούσε να αντιμετωπίσει τα δίκαια παράπονα των φτωχών ότι οι πλούσιοι συνηθίζουν να χρεώνουν και να εξαιρούνται” οι ίδιοι και κατά συνέπεια “οι στάσεις για την ανισότητα των επιβαρύνσεων, που είναι φυσιολογικές σε κάθε Πολιτεία, θα σταματούσαν”. Η γνώση των αγαθών και του πλούτου του καθένα δεν υποστηρίζει μόνο το πρόγραμμα ενός κεντρικού, δίκαιου, ισότιμου και όχι πλέον προσωπικού φόρου, αλλά και τον εντοπισμό ορισμένων οικονομικών πρακτικών που είναι απαράδεκτες για τον Bodin: “εκχωρήσεις κυριότητας”, “χρεωκοπίες”, “τοκογλυφία”…Ο γενικός στόχος της γνώσης του πλούτου του καθένα είναι λοιπόν να αποτραπεί “η ακραία φτώχεια κάποιων και ο υπερβολικός πλουτισμός άλλων” που αποτελεί την αιτία “τόσων στάσεων, ταραχών και εμφυλίων πολέμων” [Rep. VI, 1, σ. 14]


Ο Bodin διαβλέπει επιπλέον ότι ένας τέτοιος θεσμός δίνει τη δυνατότητα γνώσης για τις ανάγκες των πληθυσμών, τις δυνάμεις που είναι διαθέσιμες για τις εκλογές, τον πόλεμο, τις δημόσιες αγγαρείες ή τις αποικίες…Πέρα από την ιδέα του αρχείου, διαγράφεται κι εκείνη του στατιστικού εργαλείου. Τέλος, ο κήνσορας εξασφαλίζει μια υπηρεσία πληροφοριών που από αστυνομική άποψη είναι άμεσα αποτελεσματική:



“γνωρίζοντας ποια είναι η κατάσταση και το επάγγελμα του καθένα και πώς κερδίζει τη ζωή του”, μπορούμε “να διώξουμε από τις Πολιτείες τις μύγες και τις σφίγγες που τρώνε το μέλι από τις μέλισσες”, δηλαδή να “αποκλείσουμε τους αλήτες, τους αργόσχολους, τους κλέφτες, τους απατεώνες, τους μαστροπούς: θα τους δούμε, θα τους σημειώσουμε, θα τους ξέρουμε” [Rep. VI, 1, σ. 14].


Από την αρχή παρατηρούμε λοιπόν πόσο αμφιλεγόμενη είναι η επιχείρηση της στατιστικής: καθαρά διοικητική όταν παίρνει τη μορφή αρχείου και κατά συνέπεια άμεσα αποτελεσματική, αποτελεί επίσης την εξέλιξη μιας γνώσης που επιτρέπει τον ορισμό μιας πολιτικής. Αυτή η διπλή δυνατότητα της στατιστικής την καθιστά βασική στη σύγχρονη πολιτική. Εάν η στατιστική είχε να κάνει μόνο με το αρχείο ή με μια περιγραφή των πραγμάτων για τη λήψη ορισμένων αποφάσεων, δεν θα έπαιζε κεντρικό ρόλο στην πολιτική. Όμως, σε αυτόν τον διπλό χαρακτήρα της στατιστικής, προστίθεται ένα βαθιά ηθικό στρώμα μέσω του οποίου η στατιστική δρα επίσης στα συλλογικά ήθη. Ο θεσμός των κηνσόρων εκπροσωπεί το δημόσιο γίγνεσθαι του ιδιωτικού αγαθού που ήταν η εκπαίδευση, το οποίο πρέπει να γίνει κοινό (από την άποψη του δόγματος και της μεθόδου).


Αυτό επιβεβαιώνει το εύρος του ρόλου που προορίζεται για τους κήνσορες, δηλαδή το εύρος αυτής της πλευράς της πολιτικής που ξεφεύγει από τη δράση του νόμου ως αποκλειστικά κυριαρχική δύναμη και πρέπει να αναπτυχθεί με ένα ρυθμό πιο αργό απ’ αυτήν. Πρέπει να είναι πιο κοντά στην ιδιαίτερη πραγματικότητα του καθένα, πιο κοντά στον ιδιωτικό ή μάλλον κλειστό κόσμο της οικογένειας και του σπιτιού, από τον οποίον πρέπει ωστόσο να ξεριζωθεί η εκπαίδευση. Με δυο λόγια, το εύρος αυτής της σφαίρας που ελευθερώνεται από την αναδίπλωση της κυριαρχίας σε σχέση με το νόμο, παραμένει αναγκαστικά στο περιθώριο σε σχέση με αυτήν, η οποία και θα ορίσει την καρδιά της πολιτικής. Όλο και πιο καθαρά, τοποθετούμαστε λοιπόν σε αυτή τη ζώνη συνάντησης ή και συνέχειας μεταξύ σπιτιού και πολιτείας, μιας συνάντησης που είναι αδύνατη για την πολιτική που γίνεται αντιληπτή σύμφωνα με την αρχή της κυριαρχίας.


Μπορούμε τώρα να ορίσουμε πέντε σημεία που θεωρούμε ορθά για την οικοδόμηση ενός στατιστικού αρχείου. Αυτά τα πέντε σημεία δείχνουν όλα μια κανονιστική επίδραση στα άτομα, η οποία περιγράφεται κάθε φορά από τη σκοπιά μιας μετατόπισης σε σχέση με το νομικό αρχείο. Τοποθετείται λοιπόν πιο κοντά στα άτομα, με την αξίωση να επιδράσει σε αυτά χάρη στην εσωτερίκευση του βλέμματος του κήνσορα.


1. Το πρώτο σημείο που πρέπει να σημειώσουμε είναι ότι για τον Bodin, η δράση στα ήθη και τη ζωή του καθένα που επιτρέπει ο κήνσορας επιβλήθηκε “σιγά-σιγά”, ξεκινώντας από ένα καθήκον καθαρά διοικητικό. Ο σεβασμός της χρονολογίας ενός θεσμού που ολοι γνωρίζουν την ηθική εμβέλεια του πρέπει να ληφθεί σοβαρά υπόψη: δεν γίνεται να υπάρχει άμεση δράση στη συλλογική ηθική που να μην είναι τυραννική, εξ ου και η ανάγκη μιας δράσης “ηθικά ουδέτερης” σε ό, τι αφορά τον ποσοτικό υπολογισμό και το αρχείο, η οποία οδηγεί έμμεσα στον έλεγχο των υπηκόων από τους ίδιους.


2. Η δεύτερη διαπίστωση που πρέπει να κάνουμε, χωρίς να χρειαστεί να διακρίνουμε ανάμεσα στους διάφορους ρόλους των κηνσόρων, είναι το γεγονός ότι η εξουσία τους αφορά τον “καθένα”, τον “καθένα από μας”. Η συνεχής επιλογή τέτοιων αντωνυμιών από τον Bodin σε αυτό το κεφάλαιο δεν είναι τυχαία: μια τέτοια εξουσία αφορά όλους, αλλά αντίθετα με αυτό που προκύπτει από την κυριαρχική δύναμη, αφορά και τον καθένα ξεχωριστά, ατομικά θα έλεγε κανείς. Δεν υφιστάμεθα μόνο την ισοπεδωτική δύναμη των αριθμών- η απαρίθμηση των υπηκόων, το αριθμητικό άθροισμά τους, προϋποθέτει την εναλλαξιμότητά τους-, μια πτυχή που λαμβάνεται ελάχιστα υπόψη στις αναλύσεις για την εμφάνιση του σύγχρονου ατομικισμού. Επιπλέον, όμως, το πρόγραμμα της απαρίθμησης είναι ήδη κλεισμένο σε ένα υβριδρικό αρχείο – το διοικητικό, πολιτικό και πειθαρχικό αρχείο του κήνσορα- που αφορά άμεσα και θετικά “τον καθένα από μας”, μέσα στην ιδιαιτερότητά του.


3. Είναι πρωταρχικό να σημειώσουμε ότι βρισκόμαστε εδώ αντιμέτωποι με ένα είδος εξουσίας που παροτρύνει μόνιμα σε συμπεριφορές ατομικής εσωτερίκευσης, αντί να τιμωρεί στιγμιαία όπως ο νόμος, οδηγώντας έτσι στον πλήρη έλεγχο της κοινωνίας από την ίδια, χάρη στην κοινή γνώμη και όχι πλέον χάρη στο νόμο. Ο Bodin, βασιζόμενος στον αρχαίο θεσμό, πρεσβεύει ρητά ότι η απογραφή πρέπει να έχει μια εξουσία που δεν τοποθετείται πλέον στη σφαίρα της κυριαρχίας και του δικαίου: “Η απογραφή δεν είναι απόφαση”, είναι “ένα βλέμμα, μια κουβέντα”, κάνει τους ανθρώπους “να τρέμουν” και “να κοκκινίζουν” (Rep. VI, 1, σ. 27 και 28), διευκρινίζει δανειζόμενος τα λόγια του Κικέρωνα.


4. Ο Bodin αμφισβητεί ευθέως τον μη δικαιοδοτικό χαρακτήρα των κηνσόρων (“και αν οι κήνσορες πρέπει να έχουν δικαιοδοσία;”), προβλέποντας ότι μια εξουσία χωρίς δικαιοδοσία μπορεί να αποβεί απατηλή. Σύμφωνα, όμως, με τον Bodin, πρέπει να αποφύγουμε “να περιβληθεί το καθήκον τους με δίκες και αντιδικίες”. Το καθήκον των κηνσόρων είναι πολύ σοβαρό για να υποστεί τις παρακάμψεις του νόμου. Αλλά η παράκαμψη του νόμου αιτιολογείται επίσης από το γεγονός ότι η αυθεντία των κηνσόρων είναι “τόσο μεγάλη” που αν ήταν “οπλισμένοι με δύναμη και δικαιοδοσία”, αυτό θα “άνοιγε το δρόμο στην τυραννία” (Rep. VI, 1, σ. 27). Για να αποφύγει τις περιστροφές και την τυραννία του δικαίου, ο κήνσορας δεν μπορεί παρά να φέρει ένα “φόβο και όχι μια ποινή”, συμπεραίνει ο Bodin, δανειζόμενος πάλι τα λόγια του Κικέρωνα (Pro Cluentio, 43, 120).


5. Για να είμαστε πιο σαφείς, ο θεσμός των κηνσόρων ακολουθεί πολύ συγκεκριμένα κάτι με το οποίο ο νόμος και τα διατάγματα δεν έχουν καμιά επαφή: μια παράγραφος του κεφαλαίου πραγματεύεται “τα πιο μεγάλα και πιο συχνά βίτσια που τιμωρεί η απογραφή, τα οποία επικρατούν επειδή οι νόμοι πάσχουν. Γνωρίζουμε καλά ότι τα πιο μισητά βίτσια, που βλάπτουν την Πολιτεία δεν κρίνονται στα δικαστήρια” αλλά “διαφθείρουν ντε φάκτο και με το παράδειγμά τους όλους τους καλούς υπηκόους”: μόνο η απογραφή μπορεί “να διώξει αυτή την ψώρα” ( Rep. VI, 1, σ. 22-23) που για τον Bodin η δράση της είναι πραγματικά συνώνυμη της διαφθοράς, καθώς τοποθετείται στο επίπεδο τόσο των γεγονότων όσο και του παραδείγματος. Ευρύτερα, διακυβεύεται η αρετή, με την έννοια ότι οι απαιτήσεις της είναι πιο ευρείες από εκείνες των κανόνων του δικαίου.


ΙΙ. Αντιστάσεις στο στατιστικό πρόγραμμα


Όταν προσπαθεί να απαντήσει σε εκείνους που, για λόγους αρχής ή συμφέροντος, εναντιώνονται σε οποιαδήποτε μορφή απογραφής αγαθών ή ατόμων, ο Bodin επιμένει ιδιαίτερα στον “ηθικό” ρόλο της στατιστικής, που δεν εξωτερικεύεται από τον καθένα. Πρέπει εδώ να λάβουμε υπόψη το γεγονός ότι το στατιστικό πρόγραμμα που σχεδιάζει ο κήνσορας δεν μπορεί παρά να προκαλεί μια ευρεία αντιπαράθεση, όχι μόνο από την πλευρά εκείνων που το συμφέρον τους θα εθίγετο από το φορολογικό στοιχείο ενός τέτοιου προγράμματος, αλλά επίσης, πολύ πιο βαθιά, από τη βία που ασκείτο έτσι σε ορισμένα στοιχεία που καθόριζαν την τάξη πραγμάτων τότε: η δραστηριότητα του κήνσορα συνεπάγεται την αποκάλυψη των μυστικών των σπιτιών, μια βία στην ιδιωτικότητα που δεν περιλαμβανόταν στην πολιτική τάξη, η οποία οριζόταν μάλιστα σύμφωνα με τον Αριστοτέλη από την αντίθεσή της σ’ αυτήν, δηλαδή σε αυτό που σήμερα που ξέρουμε τι είναι δημόσια εξουσία θα ονομάζαμε ιδιωτική ζωή. Η ζωή του σπιτιού καθεαυτή δεν ήταν πολιτική και έμοιαζε πραγματικά ʺπροστατευμένηʺ από τον αριστοτελικό τόπο για ένα σαφή και απαιτητικό διαχωρισμό μεταξύ πολιτικής και οικονομίας και από την πίστη σε μια βιβλική απαγόρευση της απαρίθμησης. Δεν τίθεται θέμα εδώ να τροφοδοτήσουμε αυτό το εξαιρετικά πολεμικό περιεχόμενο που έχει να κάνει με την πρόταξη της μορφής του κήνσορα, τοποθετώντας την στο πλαίσιο μιας σχεδόν φυσικής αντίστασης σε κάθε μορφή αφαίρεσης. Ο ίδιος ο Bodin καταθέτει γι’ αυτή την αντίσταση, καθιστώντας τον φόρο απώτατο και έκτακτο μέσο χρηματοδότησης. Αλλά μια τέτοια αντίσταση αιτιολογείτο ακόμη περισσότερο στον αρχηγό των Διαμαρτυρόμενων, στο πλαίσιο ενός εμφύλιου πολέμου που καταργούσε εμφανώς τη δυνατότητα θεμελίωσης του φόρου με το παραδοσιακό επιχείρημα της κατάστασης ανάγκης που οριζόταν από τον πόλεμο, με την έννοια ότι αυτός γινόταν εναντίον τους. Όπως μπορούμε να διαβάσουμε στο λιβελογράφημα La France-Turquie, που καλούσε το 1576 σε απεργία των φορολογούμενων, δεν πρέπει να πληρώσουμε “οποιαδήποτε δηνάρια σε φόρους, αρωγές και άλλα δηνάρια κανονικά και έκτακτα για να πάνε και να χρησιμεύσουν στους υπουργούς της μεγαλειότητάς της ως μαχαίρι που θα μας αποκεφαλίσει”.


Αντίθετα, πέρα από αυτή την αιτιολόγηση για μια φυσική ή πιο οριοθετημένη αντίσταση στο φόρο, είναι ενδιαφέρον να διατρέξουμε τις πιο θεμελιώδεις αρχές που μπορούσαν να θιγούν από τη λειτουργία του κήνσορα. Αυτές θα μπορούσαν να μας δώσουν την ευκαιρία να αποσαφηνίσουμε επακριβώς και αρνητικά τα διάφορα συστατικά στοιχεία του στατιστικού προγράμματος, και επομένως να καταλάβουμε τι είναι αυτό που επιτρέπει στο φόρο να καταστεί η καρδιά του σύγχρονου πολιτικού προγράμματος, ενώ το φορολογικό ζήτημα, φέρνοντας σε αντιπαράθεση την αρχή της κυριαρχίας με το δικαίωμα της ιδιοκτησίας, μοιάζει απροσδιόριστο, ανοιχτό και συνεχώς διαπραγματεύσιμο. Το θέμα του φόρου, μαζί με το στατιστικό συμπλήρωμά του, αποτελούσε την καρδιά της σύγχρονης πολιτικής που επιβαλλόταν τότε, σε σημείο που από τα μέσα του 16ου αιώνα εμφανίστηκε ο φόβος και ο μύθος ενός φόρου στη ζωή, ενός φόρου που θα επιβαλλόταν στα πιο φυσικά και ιδιωτικά πράγματα της ζωής: τη γέννηση και το θάνατο, τις σχέσεις μεταξύ συζύγων και το δικαίωμα ταφής σε καθαγιασμένη γη! Δεν συναντάμε σ’ αυτό το λαϊκό μύθο μια αγωνιώδη απάντηση σε σχέση με την είσοδο της πολιτικής, για λόγους μεταξύ άλλων φορολογικούς, στη λεπτομέρεια των ζωών;


Πρώτα απ’ όλα, η αρχαία πολιτική οριζόταν, όπως μαρτυρά με τον πιο ορατό τρόπο η σκέψη του Αριστοτέλη, όχι μόνο από τη διάκριση της ηθικής αλλά κυρίως από τη διάκριση της οικονομίας, του κόσμου της οικογένειας, μια διάκριση που εγκαθιδρύει πραγματικά το πολιτικό ύφος. Η διάκριση αυτή είχε ποιοτική και όχι ποσοτική φύση : η διοίκηση του σπιτιού (οικονομία), με πρότυπο τον αρχηγό της οικογένειας, δεν έχει καμία σχέση με την πολιτική που προωθείται από τον πολίτη και αποτελεί τελικό σκοπό του ανθρώπου. Επιπλέον, το θέμα της απόκτησης αγαθών, ως αντικείμενο της οικονομίας, περιορίζεται πολύ αυστηρά από το γεγονός ότι δεν αφορά παρά τον αναγκαίο πλούτο που προορίζεται αποκλειστικά για την επιβίωση, διότι διαφορετικά τείνει προς το χρηματιστικό, που αφορά επίσης την απόκτηση αγαθών, αλλά όπου το πρότυπο είναι αυτή τη φορά ο έμπορος, και διαγράφει την προοπτική απόκτησης χωρίς αντικείμενο ούτε όριο. Η οικονομία, μη όντας πολιτική, είναι λοιπόν αναγκαστικά περιορισμένη, χωρίς προοπτική διεύρυνσης, αν όχι καταργημένη. Η Πολιτεία είναι οπωσδήποτε άλλο πράγμα από την οικογένεια, ενώ και οι δυο είναι επίσης άλλο πράγμα από το μαγαζί του έμπορου.


Στους αντίποδες, ο Monchretien έγραψε το πρώτο Εγχειρίδιο πολιτικής οικονομίας [1615], ένα έργο θεμελιώδες, καθώς εναντιώνεται άμεσα στη μεγάλη αριστοτελική κατανομή “της οικονομίας [και] της αστυνομίας”, με την οικονομία να είναι κοινή “στις Πολιτείες όπως και στις οικογένειες”. Η αντίθεση στην κατανομή μεταξύ οικονομίας και πολιτικής σημαίνει αντίθεση σε κάθε ρήξη μεταξύ σπιτιού και πολιτείας. Η οικογένεια, η Πολιτεία, ακόμη και τα ενδιάμεσα σώματα [ τα "σώματα και κολλέγια"] έχουν ασφαλώς ως κοινό την οικονομία [ την “επιστήμη απόκτησης αγαθών” του Αριστοτέλη) αλλά κυρίως τις αρχές μιας διακυβέρνησης μέσω διοίκησης και υπακοής, έως ότου η οικογένεια γίνει η εικόνα της δημοκρατίας. Εκεί όπου ο Montchretien βάζει την οικονομία στην πολιτική, ο Bodin βάζει το νόμο στην οικογένεια, που όπως η Πολιτεία και τα ενδιάμεσα σώματα είναι ένα: διαφορετικά, θα ήταν σαν μια πόλη χωρίς σπίτια.


ΙΙΙ. Διδάγματα του ποσοτικού υπολογισμού


Επιδιώκουμε κυρίως να διασαφηνίσουμε την κινητήρια δύναμη του επιχειρήματος με το οποίο ο Bodin θα μπορέσει να απαντήσει οριστικά στην αντίσταση στο στατιστικό σχέδιο (και η ανάπτυξη αυτής της επιχειρηματολογίας επιβεβαιώνει αντιστρόφως την πραγματικότητα μιας τέτοιας αντίστασης):



ʺΜόνο οι απατηλοί, οι απατεώνες κι αυτοί που καταχρώνται τους άλλους δεν θέλουν να αποκαλυφτεί το παιχνίδι τους, να ακουστούν οι πράξεις τους, να μαθευτεί η ζωή τους: εκείνοι που είναι εντάξει, που δεν φοβούνται καθόλου το φως, ευχαριστιούνται πάντα όταν γνωρίζουμε την κατάστασή τους, την ποιότητά τους, την περιουσία τους, τον τρόπο ζωής τουςʺ (Rep. VI,1, σελ. 17-18).

Θα ξαναβρούμε μια τέτοια ηθική του φωτός και της διαφάνειας με την αντανακλαστική δράση που προκαλούν στους λίγους συγγραφείς που εμπνεόμενοι όλοι από τον Bodin, θα προτάξουν αυτή τη μορφή του κήνσορα. Ιδίως ο Antoine de Montchretien, ο οποίος πλειοδοτεί προς αυτή την κατεύθυνση: πρέπει “να μπορούμε να δούμε καθαρά στο βάθος των υποθέσεων” και όχι “να κερδίζουμε κρύβοντας τα χαρτιά μας”. Πρέπει να κάνουμε τα πράγματα έτσι ώστε οι άνθρωποι “να μην έχουν καμιά επιθυμία να κρύβουν τη ζωή τους” αλλά “να γίνονται γνωστοί”, “στη θέα όλων”, “η αρετή” δεν ζητά “παρά το φως”.


Εάν το καθαρά στατιστικό, ακόμη ανομολόγητο, διακύβευμα είναι ο μόνος πραγματικός στόχο του θεσμού των κηνσόρων- ενός θεσμού που πρέπει να μπορεί να τα κοιτάζει όλα, να τα βλέπει όλα, να τα ακούει όλα, να τα ανοίγει όλα- θα πρέπει να διαπνέεται από ένα ιδανικό διαφάνειας και φωτός μέχρι να αναπτυχθεί και να προκαλέσει περισσότερη αντανακλαστικότητα και αυτοέλεγχο απ’ ό,τι σχηματίζεται άμεσα και αποκλειστικά με βάση την αρχή της κυριαρχίας και του νόμου. Η βία που ασκεί ο κήνσορας στον μυστικό χαρακτήρα του σπιτιού και στον πολιτικό χαρακτήρα του ατόμου δεν ξεπερνιέται παρά μόνο στο μέτρο που η λειτουργία του κήνσορα είναι πρώτα απ’ όλα ηθική κι όπου μια τέτοια ηθική μπορεί να αναπτυχθεί με τρόπο αντανακλαστικό και συμμετοχικό. Μπορούμε ακόμη να πούμε ότι ο κήνσορας, με τη δικαιολογία του στατιστικού, αστυνομικού και οικονομικού ρόλου του, είναι επίσης εκείνος που επιτρέπει να ακολουθείται ένα πρόγραμμα ελέγχου της συλλογικής ηθικής- με την έννοια ότι ένα τέτοιο πρόγραμμα δεν μπορεί να εφαρμόζεται από τη σκοπιά της κυριαρχίας (η οποία, απόλυτη και διαρκής, αποκλείει την πιθανότητα της διαφθοράς) και με την έννοια ότι η ιδέα ενός κυριαρχικού ελέγχου της συλλογικής ηθικής είναι τελικά συνώνυμη της τυραννίας: για τον Bodin, όπως είδαμε, η εξουσία των κηνσόρων είναι ʺ τόσο μεγάληʺ και τόσο ζωτική ώστε εάν ήταν ʺοπλισμένοι με δύναμη και νομοθετική ικανότηταʺ, αυτό θα “άνοιγε το δρόμο στην τυραννία” ( Rep. VI, 1, σ. 27). Η σύγχρονη δράση στα συλλογικά ήθη είναι αναγκαστικά περιθωριακή σε σχέση με εκείνη του νόμου και οφείλει λοιπόν να “περιλαμβάνεται” εξαρχής σε μια ετερόκλιτη σειρά ενεργειών διακυβέρνησης: φορολογία και αναδιανομή του πλούτου, δράση στην εργασία και την αδράνεια, στατιστική και ληξιαρχική κατάσταση, παιδεία…


Όλα τα στοιχεία που διατρέξαμε μας επιτρέπουν να διασαφηνίσουμε την ηθική ουσία του στατιστικού προγράμματος: ενώ το γεγονός της διείσδυσης στην μυστική και όχι πολιτική ζωή των σπιτιών είχε ωθήσει ορισμένους να μεταθέσουν (και επομένως να διατηρήσουν) ένα τέτοιο μυστικό στο βιβλίο που θα υποδεχτεί την καταγραφή της ζωής, η προοπτική που ανοίγει ο κήνσορας μάς δείχνει αντίθετα ότι μπορούμε να ξεπεράσουμε πολύ πιο οριστικά αυτόν τον μυστικό χαρακτήρα του σπιτιού και την απαγόρευση της απαρίθμησης. Να προκύψει από την απαρίθμηση πως δεν υπάρχει κάτι κρυφό, να προκύψει δηλαδή αρετή: με ένα αρχείο αρετής μπορεί να αιτιολογηθεί η προσβολή στα μυστικά των σπιτιών και στο γεγονός πως μόνο ως πολιτικό ον μπορεί το άτομο να έχει υπόληψη στην πολιτεία. Εάν όμως η ίδια η ζωή, σε ό,τι αφορά τον πιο ιδιωτικό, τον πιο ιδιόμορφο και τον πιο ευμετάβλητο χαρακτήρα της, μοιάζει να γίνεται έτσι αντικείμενο της πολιτικής, αυτό έχει να κάνει με ένα είδος κανονιστικότητας εντελώς διακριτής από εκείνη του νόμου. Με δυο λόγια, η στατιστική απαιτούσε να είναι ηθική για να μπορεί ν’ αγγίξει τη ζωή. Η ζωή, σε ό, τι αφορά το ευμετάβλητο στοιχείο της, απαιτούσε να ληφθεί με κάποιο τρόπο υπόψη, πράγμα που ο νόμος, επικεντρωμένος στην κυριαρχία, δεν μπορούσε πια να της προσφέρει. Και η ηθική απαιτούσε να αναληφθεί έμμεσα από τη στατιστική δράση και όχι απευθείας από το νόμο.

Δε χωράει αμφιβολία πως οι κατατάξεις (rankings) βρίσκονται παντού. Υπάρχουν σήμερα χιλιάδες είδη κατατάξεων που συγκρίνουν άτομα (από τις εξετάσεις επιλογής στα πανεπιστήμια μέχρι τις μετρήσεις ρίσκου τις οποίες αντιμετωπίζουμε όταν υπογράφουμε ένα καινούριο εμπορικό συμβόλαιο), εταιρείες, πανεπιστήμια, πόλεις και χώρες (σε πολλαπλές διαστάσεις όπως η παιδεία των παιδιών, η ανταγωνιστικότητα, Ο Δείκτης Ανθρώπινης Ανάπτυξης – ΔΑΑ, η ευτυχία, κλπ.). Μαζί με τον αυξανόμενο συσχετισμό αυτού του είδους μετρήσεων στον σύγχρονο κόσμο έχουν πολλαπλασιαστεί και οι μορφές προσέγγισής τους από την πλευρά των κοινωνικών επιστημών και ειδικότερα της κοινωνιολογίας. Στις επόμενες παραγράφους διαχωρίζω πέντε διαφορετικές κοινωνιολογίες των κατατάξεων, και στο τέλος κάνω ένα σύντομο σχόλιο πάνω σε κάποιες από τις πολιτικές συνέπειες που συνδέονται με καθένα από αυτά τα επίπεδα.


1. Οι μέθοδοι παραγωγής ποσοτικών κλιμάκων κοινωνικής σύγκρισης, όπως επίσης οι διαφορετικές μορφές ανάλυσης αυτών των στοιχείων ήταν πάντοτε παρούσες στις κοινωνικές επιστήμες από τις αρχές τους (Hacking 1990). Οι κοινωνιολόγοι (και γενικά όλοι όσοι εξασκούν τις κοινωνικές επιστήμες) συμμετέχουν στη συζήτηση κι ανάπτυξη νέων μορφών παραγωγής αριθμητικών συγκρίσεων ανάμεσα σε διαφορετικές κοινωνικές ταυτότητες (όπως αυτές που αφορούν άτομα, οργανισμούς ή χώρες). Γενικά η δουλειά σ’ αυτό το πλαίσιο έχει να κάνει με τον περιορισμό του φαινόμενου προς μελέτη (για παράδειγμα: το επίπεδο παραγωγικότητας μεταξύ διαφορετικών ερευνητών) και η λειτουργικότητά τους σε διαστάσεις, δείκτες και τεστ ή άλλες μορφές συλλογής πληροφοριών. Ένα σημαντικό κομμάτι της εκπαίδευσης στις μεθόδους κοινωνικής έρευνας στους προπτυχιακούς φοιτητές κοινωνιολογίας έχει να κάνει ακριβώς με την ανάπτυξη αυτού του είδους των εργαλείων. Μια ενδιαφέρουσα περιοχή για συζήτηση σε αυτό το πλαίσιο έχει να κάνει με τις πολεμικές σχετικά με τις διαφορετικές μορφές μέτρησης και σύγκρισης, που μπορούν να περιοριστούν σε συζητήσεις μάλλον τεχνικές ή να βρίσκονται ακόμη και στο επίκεντρο της δημόσιας αντιπαράθεσης (Neiburg, 2006).


2. Τα εργαλεία της κοινωνιολογίας επίσης είναι βασικά στην ανάλυση των κοινωνικών κατατέξεων, αυτών που γενικά μπορούν να είναι «περιγραφικού» ή «δομικού» χαρακτήρα. Στην πρώτη περίπτωση περιγράφονται οι βασικές μεταβλητές υπό μελέτη (για παράδειγμα μέσω των μέσων, των καμπυλών διανομής, κλπ.), ενώ στη δεύτερη η διανομή αυτών σχετίζεται με άλλους παράγοντες όπως την ηλικία, το φύλο ή το κοινωνικο-οικονομικό υπόβαθρο. Η δομική ανάλυση παρόλο που πλέον δεν έχει το ηγεμονικό βάρος που είχε παλιά είναι αναμφισβήτητα ένα σύμπαν από μόνη της, που εκτείνεται από την παρουσίαση πινάκων απρόοπτων γεγονότων μέχρι τις πιο εκλεπτυσμένες αναλύσεις της ενέλιξης (Savage 2009). Ίσως ένας από τους χώρους με τη μεγαλύτερη διάχυση αυτού του τύπου ανάλυσης είναι εκείνες οι συγκρίσεις μεταξύ «επιπέδων ανάπτυξης» και «ανισότητας» ή η σύγκριση αποτελεσμάτων με διεθνή τεστ στην εκπαίδευση και το κοινωνικο-οικονομικό επίπεδο των νοικοκυριών. Η δομική ανάλυση, δεδομένου του αντικειμενικού βάρους της, τείνει να είναι πολύ σημαντική σε αποφάσεις κοινωνικών πολιτικών, είτε πρόκειται γι’ αυτές που προσανατολίζονται προς τις αρχές της λογικής δράσης ή public choice ή αναζητούν την «κοινωνική συνοχή» ή την εξάλειψη των κοινωνικών ανισοτήτων.


3. Οι κατατάξεις είναι επίσης αντικείμενο κριτικής ως προς το γεγονός ότι περιορίζουν περίπλοκες κοινωνικές πρακτικές σε αφηρημένους και ιεραρχικά συγκρίσιμους δείκτες. Αυτού του είδους η κριτική γενικά ασκείται από υπερασπιστές των ποιοτικών και εθνογραφικών μεθόδων για την προσέγγιση του κοινωνικού κόσμου. Σε αυτό το ίδιο πλαίσιο, αλλά σε ένα πιο γενικό επίπεδο, οι κατατάξεις επικρίνονται στο μέτρο που όχι μόνο εκπροσωπούν με τρόπο πενιχρό αυτό που παρατηρούν, αλλά επίσης προσβάλλουν τις παρατηρημένες κοινωνικές πρακτικές, μέχρι το σημείο που τα αποτελέσματα των μετρήσεων καταλήγουν να επιβάλονται σε αυτές (Miller 1998). Για παράδειγμα, είναι πιθανό να επιχειρηματολογήσουμε πως η περιπλοκότητα της εκπαίδευσης στη Χιλή όχι μόνο δεν εκπροσωπείται από διεθνή τεστ, αλλά κι επιπλέον η εκπαίδευση στην τάξη έχει απλοποιηθεί εφ’ όσον μετράται σύμφωνα με τα αποτελέσματα αυτών των μετρήσεων. Αυτό το είδος της συζήτησης σχετίζεται με αντιπαραθέσεις πάνω στην προστασία ορισμένων κοινωνικών χώρων από την ποσοτικοποίηση (έτσι όπως αυτή πραγματοποιείται, για παράδειγμα στις χώρες εκείνε; όπου δεν επιτρέπεται η αριθμητική αξιολόγηση σε μαθητές μέχρι κάποια ηλικία).


4. Τέταρτον, οι κατατάξεις μπορούν να μελετηθούν σαν γενικοποιημένα μέσα επικοινωνίας (Chernillo 2006). Οι κατατάξεις, όπως και το χρήμα, είναι αφαιρέσεις που επιτρέπουν τη σύγκριση και μετάδοση ειδικής και περίπλοκης πληροφορίας με απλό τρόπο ή τουλάχιστον συγκρίσιμο. Οι κατατάξεις δρουν κατά αυτή την έννοια με παρόμοιο τρόπο με τον αναλογικό ή ψηφιακό μετασχηματιστή μουσικής, απλοποιώντας και ταυτόχρονα αυξάνοντας τις δυνατότητες μετάδοσης της πληροφορίας (Ganβmann 1988). Οι κατατάξεις καταστούν συγκρίσιμες καταστάσεις πολύ διαφορετικές (τέτοιες όπως τα ακαδημαϊκά αποτελέσματα ανάμεσα σε ένα Τμήμα Τέχνης κι ένα Τμήμα Μηχανικής, ή το ρίσκο ανάμεσα στο να επενδύσει κανείς στην Κίνα ή στα Νησιά του Πάσχα) και με αυτό τον τρόπο αυξάνονται οι επιλογές ανταλλαγής ανάμεσα σε πολλαπλούς δρώντες και οργανώσεις (για παράδειγμα: ανάμεσα στην Εφορία και την παιδεία ή ανάμεσα σε επενδυτές και παραγωγές χωρίς κοινό γλωσσικό ιδίωμα). Παρά τα προαναφερθέντα, την ίδια στιγμή που απλοποιούν τον κόσμο, οι κατατάξεις επιτρέπουν την ανάδυση καινούριων επιπέδων περιπλοκότητας. Για παράδειγμα, όπως έχει συζητηθεί για την αγγλική περίπτωση, περισσότερη μέτρηση δεν κάνει απαραίτητα τη διοίκηση απλούστερη, ή ακόμα, ο πολλαπλασιασμός κι επέκταση των τρόπων κατάταξης των κινδύνων στα οικονομικά είναι βασικά για την ανάπτυξη των χρηματοπιστωτικών παραγώγων, τα οποία με τη σειρά τους έχουν αυξήσει το ρίσκο του παγκόσμιου συστήματος (Poon 2009).


5. Τέλος, η διαδικασία παραγωγής των κατατάξεων και η εφαρμογή των κατατάξεων επίσης μπορεί να μελετηθεί σαν μια διαδικασία κοινωνική από μόνη της. Από αυτή την προοπτική εμφανίζονται ως σχετικά στοιχεία δυο διαφορετικές διαδικασίες: η συμμέτρηση (Espeland &Stevens 1998) και η διάδραση (enaction) (Thevenot 1984). Η συμμέτρηση (ή επίσης «αντιστροφές σε μορφές») αναφέρεται στην αργή διαδικασία που είναι απαραίτητη για την παραγωγή κι εφαρμογή μιας κατάταξης. Αυτό συμπεριλαμβάνει επιπλέον την «τεχνική» εργασία του να αποφασίσει και να παράξει κανείς τα εργαλεία, τις αντιπαραθέσεις που υπερβαίνουν τις ομάδες των ειδικών. Για παράδειγμα: πολλές φορές οι κατατάξεις σχετίζονται με οργανώσεις που ανησυχούν να εγείρουν κάποια ζητήματα (όπως ηθική κατανάλωση ή ελεύθερη αγορά), ή επίσης πρέπει να περάσουν εξαιρετικά μακρές διαδικασίες εναρμόνισης (Desrosieres 2000) δεδομένου να γίνουν συγκρίσιμες (για παράδειγμα: για να εισαχθούν στον ΟΟΣΑ ή αν ένα ακαδημαϊκό περιοδικό επιχειρεί να μπει στο ISI). Σήμερα αυτές οι διαδικασίες υπερβαίνουν μακράν τις εθνικές συζητήσεις κι αποτελεί σημαντικό κομμάτι σε διαδικασίες παραγωγής νέων παγκόσμιων θεσμών (Barry 2006). Ωστόσο, απ’ τη στιγμή που έχουν γίνει καθεστώς οι κατατάξεις, μετατρέπονται σε ένα καινούριο πράγμα στον κοινωνικό κόσμο, που εμφανίζεται σαν μαύρο κουτί για τους δρώντες που έρχονται αντιμέτωποι μαζί τους (Latour 2005). Η μελέτη της διάδρασης τότε ενδιαφέρεται για τη συνέχιση της κοινωνικής ζωής της κατάταξης ως ένα ήδη παραγμένο «κοινωνικό αντικείμενο» και ειδικά για το πώς αυτές μεταμορφώνουν την πραγματικότητα που αντιμετωπίζουν. Ένα από τα πιο πολυσυζητημένα ζητήματα σε αυτό το πλαίσιο, είναι εκείνες οι περιπτώσεις όπου η εισαγωγή στοιχείων ποσοτικής ταξινόμησης καταλήγουν να αλλάζουν αυτό που μετρούν κάνοντάς το πιο «μετρήσιμο» κι «ανταγωνιστικό», αμφισβητώντας το όριο ανάμεσα σε αυτό που παρατηρείται και το εργαλείο της μέτρησης. Ωστόσο, είναι επίσης πολύ σημαντικός ο ρόλος που παίζουν οι κατατάξεις – και γενικά οι στατιστικές μετρήσεις- στην ανάδειξη νέων δρώντων- όπως μια νέα επαγγελματική κατηγορία-, παγκόσμια δίκτυα και καινούριες αγορές, θεσμοί συλλογικής εκπροσώπησης – όπως οι πολίτες στην Ευρώπη, και ακόμη και η ανάδυση καινούριων ομάδων επηρεαζόμενων από παράπλευρες επιπτώσεις μιας νέας μέτρησης (όπως άτομα που παύουν να είναι άπορα και να λαμβάνουν κοινωνικά επιδόματα λόγω μιας αλλαγής στη μέτρηση) (πρβλ. Sabate & Tirroni, 1998).


Εν περιλήψει, οι κατατάξεις είναι αντικείμενα με πολλά πρόσωπα και είναι δυνατόν να τις προσεγγίσει κανείς από πολύ διαφορετικές προοπτικές. Είναι σημαντικό να λάβουμε υπόψη μας τελικά ότι από κάθε μια απ’ αυτές ανοίγονται διαφορετικές περιοχές για τις σύγχρονες πολιτικές. Έτσι από τον πρώτο τύπο ανάλυσης πηγάζουν αντιπαραθέσεις πάνω στους διαφορετικούς τύπους μετρήσεων, που ταυτόχρονα συνδέονται με διαφορετικές εστίες για ορισμένα δημόσια προβλήματα. Από την πλευρά τους, οι αποφάσεις των ειδικών έχουν σήμερα να κάνουν κατά πολύ με τη δυνατότητα να επεξεργαστούν σοβαρές ποσοτικές αναλύσεις που επιτρέπουν να εδραιωθεί ένα τέτοιο ζήτημα (αρκεί να σκεφτούμε την έκθεση Stern και την επίπτωσή της στη συζήτηση για την παγκόσμια υπερθέρμανση). Με άλλα λόγια, οι δομικές αναλύσεις δεν είναι μόνο βασικές για την επιστημονική ανάπτυξη, αλλά και για την παραγωγή πολιτικών αποφάσεων. Ταυτόχρονα είναι σημαντικό να αναλογιστούμε την προστασία ορισμένων περιοχών έναντι στις επιπτώσεις της ποσοτικής σύγκρισης, όπως και σε άλλες δυνητικά παράπλευρες επιπτώσεις των κατατάξεων. Εν κατακλείδι, οι κατατάξεις είναι κοινωνικές μηχανές βασικές για την παραγωγή νέων κοινωνικών οντοτήτων το οποίο αναπόφευκτα τις μετετρέπει σε κεντρικό κομμάτι των σύγχρονων υβριδικών μορφών (Callon et al, 2001). Μ’ αυτή την έννοια, οι αντιπαραθέσεις δεν είναι ως προς τις διαφορετικές εστίες έναντι σε ορισμένες μετρήσεις αλλά και ως προς την ευθύνη για την παραγωγή καινούριων φυσικών και κοινωνικών “οντοτήτων” (Mol 1999).


Αναφορές

– Barry, A. (2006) ‘Technological Zones’, European Journal of Social Theory, 12 (1), 155-174.

– Barry, A. and Slater, D. (2005) ‘Technology, politics and the market: an interview with Michel Callon’, A. Barry and D. Slater (eds) The Technological Economy, London: Routledge.

– Callon, M. (2007) ‘An Essay on the Growing Contribution of Economic Markets to the Proliferation of the Social’, Theory, Culture & Society 24(7-8): 139-163.

– Callon, M., Lascoumes, P., Barthe, Y. (2009) Acting in an Uncertain World: An Essay on Technical Democracy, Boston, MIT Press.

– Chernilo, D. (2006) ‘La teorización de la coordinación social en sociedades diferenciadas: La teoría de los medios simbólicamente generalizados en Parsons, Habermas y Luhmann’, en Farías, I. & Ossandón, J. (eds.), Observando Sistemas. Nuevas aportaciones y usos de la teoría de Niklas Luhmann, Ril Editores – Fundación SOLES, Santiago.

– Desrosieres, A. (2000) ‘Measurement and its Uses: Harmonization and Quality in Social Statistics’, International Statistical Review, 24 (2), 312-343.

– Desrosieres, A.; Goy, A.; Thevenot, L. (1983) ‘L’identité sociale dans le travail statistique : la nouvelle nomenclature des professions et catégories socioprofessionnelles’. Economie et statistique, 152, 55-81.

– Espeland, W. and Sauder, M. (2007) ‘Rankings and Reactivity: How Public Measures Recreate Social Worlds’, American Journal of Sociology, 113(1): 1-40.

– Espeland, W. N. and Stevens, M. (1998) ‘Commensuration as a Social Process’, Annual Review of Sociology 24, 312-43.

– Ganβmann, H. (1988). ‘Money – a symbolically generalized medium of communication? On the concept of money in recent sociology’, Economy and Society, 17(3), 285–316.

– Hacking, I. 1990 The Taming of Chance, Cambridge University Press, Cambridge.

– Latour, B. (2005) Reassembling the Social. An introduction to Actor-Network Theory, Oxford: Oxford.

– Mol, A. (2002) The Body Multiple. Ontology in medical practice, Durham: Duke University Press.

– Mol, A. (1998), ‘Ontological Politics. A Word and Some Questions.’ The Sociological Review, 46: 74–89.

– Law, J. (2009) ‘Seeing like a survey’, Cultural Sociology, 3(2), 239-256.

– Law, J. and Urry, J. (2004) ‘Enacting the Social’, Economy and Society 33(3): 390- 410.

– Miller, D. (1998). ‘A Theory of Virtualism’. En Carrier, J. (ed.) Virtualism: A New Political Economy, Berg, Oxford.

– Neiburg, F. (2006) ‘Inflation: Economists and Economic Cultures in Brazil and Argentina’, Comparative Studies in Society and History 48(3): 604–33.

– Ossandon, J. (2009). The Enactment of private health insurance in Chile. Unpublished PhD Thesis, Goldsmiths, University of London.

– Poon, M. (2009) ‘From new deal institutions to capital markets: Commercial consumer risk scores and the making of subprime mortgage finance’, Accounting, Organizations and Society 34(5), 654-674.

– Power, M. (1997). The Audit Society: Rituals of Verification, Oxford University Press, Oxford. Savage, M. (2009). ‘Contemporary Sociology and the Challenge of Descriptive Assemblage’, European Journal of Social Theory 12(1): 155-174.

– Sabaté, J. & Tironi, M. (2008). ‘Rankings, creatividad y urbanismo’, Revista Eure, Vol. XXXIV (102), 5-23.

– Thevenot, L. (1984) ‘Rules and implements: investment in forms’, Social Science Information, 23(1), 1-45.

Μερικές φορές οι ιδέες ξεφεύγουν από αυτούς που τις γέννησαν κι αποκτούν δική τους ζωή. Ο Simon Kuznets, με την εργασία του ήδη από τη δεκαετία του ’30 πάνω στους εθνικούς απολογισμούς, μπορεί νόμιμα να θεωρηθεί ένας από τους πατέρες των ιδεών του εθνικού εισοδήματος και της λογιστικής της ανάπτυξης. Το 1933 έγραψε:

Η γραμμή που χωρίζει την οικονομική από την μη οικονομική δραστηριότητα αλλάζει από χώρα σε χώρα κι από καιρό σε καιρό.


Αυτό θα μπορούσε να αναγνωστεί σαν προειδοποίηση, με σκοπό την αποθάρρυνση των συγκρίσεων του εθνικού εισοδήματος με το πέρασμα του χρόνου και μεταξύ χωρών που έχουν χαρακτηριστεί από πολύ διαφορετικές οικονομικές δομές. Ωστόσο, χάρη στην απλότητα της χρήσης της, η σύλληψη του εθνικού προϊόντος ή ΑΕΠ υπήρξε κρίσιμη κατά τα τελευταία 70 χρόνια στον καθορισμό ενός παγκόσμιου γνωσιολογικού χώρου όπου η συζήτηση για την ανάπτυξη θα μπορούσε εύκολα να πραγματοποιηθεί και να εδραιώσει μια κοινή γλώσσα χρήσιμη στην αξιολόγηση της απόδοσης διαφορετικών οικονομιών με την πάροδο του χρόνου. Η μονοσήμαντη εικόνα της Αφρικής σαν οικονομική αποτυχία που παρουσιάζουν οι πολιτικοί, οι οικονομολόγοι και οι δημοσιογράφοι σε όλο το ιδεολογικό φάσμα δεν θα μπορούσε να γίνει αντιληπτή χωρίς την αναφορά στα χαμηλά επίπεδα του μέσου κατά κεφαλή ΑΕΠ και την απογοητευτική του απόδοση στην πάροδο του χρόνου. Μια σημαντική επανεξέταση του ΑΕΠ, καθώς είναι το σημαντικότερο και μοναδικό μέτρο για τη φτώχεια και τον πλούτο παγκοσμίως, είναι χρήσιμο να ξανασκεφτούμε τη φύση και τον ρόλο των οικονομικών στατιστικών. Αυτό το δοκίμιο δείχνει την παραπλανητική φύση αρκετής από την πρόσφατη βιβλιογραφία που ασχολείται με την οικονομική απόδοση της Αφρικής με την πάροδο του χρόνου. Δείχνει πως γίνεται κατάχρηση των δεδομένων στην εμπειρική φιλολογία για την Αφρικανική ανάπτυξη. Ύστερα από την αποκάλυψη κάποιων εκ των υποθέσεων που χρησιμοποιούνται στην παραγωγή επίσημων Αφρικανικών στατιστικών, βγαίνει το συμπέρασμα ότι αυτοί που πραγματικά θέλουν να κατανοήσουν την απόδοση των Αφρικανικών οικονομιών με την πάροδο του χρόνου πρέπει να κάνουν χρήση μιας πιο ταπεινής προσέγγισης, και μεγαλύτερης μεθοδολογικής προσοχής.


Η περισσότερη από τη φιλολογία που αποπειράται να εξηγήσει την οικονομική απόδοση της Αφρικής έχει πάρει το ΑΕΠ όχι μόνο ως σημείο εκκίνησής της, αλλά τον έχει επίσης θεωρήσει ένα καθιερωμένο γεγονός, αντί για ένα προϊόν. Στην ουσία το εθνικό εισόδημα είναι «το αποτέλεσμα πραγματιστικών αποφάσεων στα στατιστικά γραφεία που υπόκειται σε διαθεσιμότητα δεδομένων, οικονομικούς πόρους και πολιτικές οδηγίες». Το να χειριζόμαστε το ΑΕΠ σαν «σκληρή πραγματικότητα» έχει ευρείες συνέπειες για την (περιορισμένη) κατανόησή μας του τρόπου λειτουργίας των Αφρικανικών οικονομικών. Η εφαρμογή εκλεπτυσμένων οικονομετρικών τεχνικών έχει εκμεταλλευτεί την ικανότητα του ΑΕΠ να ταξιδεύει μεταξύ γνωσιολογικών πεδίων, καθιερώνοντας ένα αναλυτικό πλαίσιο στο οποίο η Αφρικανική αποτυχία γίνεται προφανής και αυτοφερόμενη. Μια τέτοια προσέγγιση μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο κριτικής σε γνωσιολογική κι εμπειρική βάση.


Σε σχέση με την προηγούμενη πτυχή, οι φιλόσοφοι της επιστήμης γνωρίζουν καλά ότι «η δημιουργία ενός προτύπου περιλαμβάνει μια επιστημονική σκέψη στην οποία το επιχείρημα δομείται από το πρότυπο, αλλά στο οποίο η εφαρμογή επιτυγχάνεται μέσω μιας αφηγηματικής απεικόνισης προερχόμενης από ένα εξωτερικό δεδομένο, ένα φανταστικό γεγονός, ή μια ερώτηση που πρέπει να απαντηθεί.» Το αναλυτικό πλαίσιο που χρησιμοποιείται για να εξηγήσει την Αφρικανική οικονομική απόδοση εφαρμόζεται μόνο με τη φαντασίωση του γεγονότος μιας επίμονης κι αργής ανάπτυξης στην Αφρική.


Η παραπλανητική φύση των εκτιμήσεων του εθνικού εισοδήματος για τις Αφρικανικές οικονομίες μπορεί να καθιερωθεί εμπειρικά. Οι τρεις πιο κοινές πηγές αποδεικτικών στοιχείων για την ανάπτυξη και το εισόδημα είναι οι Παγκόσμιοι Δείκτες Ανάπτυξης (World Development Indicators), οι Παγκόσμιοι Πίνακες Penn (Penn World Tables) και τα δεδομένα που έχει συλλέξει ο Angus Maddison. Σε μια άσκηση όπου συγκρίνονται οι υπολογισμοί του εισοδήματος για την Αφρική για το έτος 2000, οι τρεις πηγές συμφωνούν για την ατομική σχετική κατάταξη μιας μονάχα Αφρικανικής οικονομίας, και διαφωνούν για τις περισσότερες – σε μερικές περιπτώσεις με μεγάλη διαφορά.


Ας πάρουμε δυο παραδείγματα. Το 2000 σε ένα δείγμα 42 χωρών, η Γουϊνέα είχε καταταχθεί ως η έβδομη πιο φτωχή οικονομία στην Αφρική σύμφωνα με τον Maddison, ενώ οι Παγκόσμιοι Πίνακες Penn την είχαν μια θέση πίσω από τις δέκα πλουσιότερες Αφρικανικές χώρες. Εντωμεταξύ η Μοζαμβίκη ήταν η όγδοη φτωχότερη χώρα σύμφωνα με τους Δείκτες Παγκόσμιας Ανάπτυξης, αλλά βρισκόταν ανάμεσα στις δώδεκα πλουσιότερες οικονομίες στο σύνολο δεδομένων του Maddison. Η μέση διαφοροποίηση στην κατάταξη των οικονομιών όλου του δείγματος ήταν επτά θέσεις.


Τι γίνεται με τις αναπτυξιακές στατιστικές με την πάροδο του χρόνου; Η εικόνα που προκύπτει από μια σύγκριση των μέσων τιμών ανάπτυξης από τη δεκαετία του ’60 μέχρι τη δεκαετία του ’90 για την Μποτσουάνα, την Κένυα, την Τανζανία και τη Ζάμπια είναι ζοφερή. Όχι εξαιτίας των χαμηλών μέσων τιμών ανάπτυξης, όπως θα περίμενε κανείς, αλλά λόγω της τεράστιας ασυμφωνίας μεταξύ των τριών πηγών. Ύστερα από μια σύγκριση των διαθέσιμων στοιχείων προκύπτει η ερώτηση: Όντως η Μποτσουάνα και η Τανζανία μοιράζονταν παρόμοιες (και σχετικά υψηλές) τιμές ανάπτυξης στα πρώτα πέντε χρόνια ύστερα από την ανεξαρτησία, όπως υποννοούσαν οι Παγκόσμιοι Πίνακες Penn; Ή υπήρχε ένα μεγάλο χάσμα μεταξύ των αποδόσεων αυτών των δυο, όπως φαίνεται στις στατιστικές του Maddison; Σε αυτό το σημείο οι ελλείψεις μιας ανάλυσης βασισμένης στις μέσες τιμές ανάπτυξης, σαν αυτή που χαρακτηρίζει την περισσότερη εμπειρική φιλολογία για την ανάπτυξη των Αφρικανικών οικονομιών, είναι αρκετά φανερές. Στην πραγματικότητα αυτή η μεθοδολογία αποτυγχάνει να λάβει υπόψη της την επεισοδιακή φύση της Αφρικάνικης ανάπτυξης, που παραμένει το βασικότερο χαρακτηριστικό της. Ανάμεσα στους σημαντικότερους λόγους γι’ αυτό μπορεί να θεωρηθεί η κυριαρχία του γεωργικού τομέα, που κάνει το εισόδημα ιδιάτερα εξαρτημένο από τις διακυμάνσεις του καιρού και την κακή ποιότητα των στατιστικών που παράγονται από τις Αφρικανικές κυβερνήσεις. Η τελευταία πτυχή απλά έχει αγνοηθεί στη φιλολογία της εμπειρικής ανάπτυξης, αλλά μια κρίσιμη επαναξιολόγηση του ρόλου του ΑΕΠ για το πώς επηρεάζει την αντίληψή μας της Αφρικανικής οικονομικής απόδοσης δεν μπορεί να αποφευχθεί.


Η κακή ποιότητα των δεδομένων που έχουν χρησιμοποιηθεί για να υπολογιστεί με ακρίβεια το ΑΕΠ έχει ρίζες στην ταραγμένη ιστορία των εθνικών απολογισμών στην Αφρική. Οι πρωτοπόρες στην εθνική λογιστική κυβερνήσεις ήταν εκείνες στις οποίες η κοινότητα των λευκών αποίκων ήταν η ισχυρότερη: η Νότια Αφρική το 1945, την οποία σύντομα ακολούθησε η Νότια Ροδεσία (Ζιμπάμπουε) και η Βόρεια Ροδεσία (Ζάμπια) το 1949. Οι απολογισμοί που παρήχθησαν εκείνη την περίοδο αντανακλούσαν τις ανάγκες της Αυτοκρατορίας: η μεγαλύτερη έμφαση είχε δοθεί στο εμπορικό ισοζύγιο και την συνεισφορά των λευκών αποίκων στην οικονομία∙ λίγος χώρος υπήρχε για τους Αφρικανούς παραγωγούς.


Στη δεκαετία του ’50, όταν η Αυτοκρατορία ήταν στα πρόθυρα της κατάρρευσης κι ένα «αναπτυξιακό» πλαίσιο είχε αναδυθεί μέσα από το Υπουργείο Αποικιών, οι κατανοητές οικονομικές στατιστικές για να ενημερώνεται η χάραξη πολιτικής είχαν θεωρηθεί ολοένα και πιο σημαντικές. Σε πολλές περιπτώσεις περίπλοκα θρεωρητικά πλαίσια είχαν αποδειχτεί ελάχιστα χρήσιμα, όπως στην περίπτωση της Νιγηρίας. Οι πρώτοι υπολογισμοί του εθνικού εισοδήματος της Νιγηρίας (1952-1953) σκόπευαν σ’ έναν υπολογισμό που ήταν αποτέλεσμα της θεωρητικά έγκυρης χρήσης των προσεγγίσεων της παραγωγής, εξόδων και εσόδων για την ελαχιστοποίηση λαθών. Στην ουσία 86% του συνολικού εισοδήματος είχε αναφερθεί σαν «αταξινόμητα έσοδα».


Το 1960 χαιρετίστηκε σαν το έτος της Αφρικανικής ανεξαρτησίας: εκείνη τη χρονιά δεκαεπτά χώρες κατά μήκος της Μαύρης Ηπείρου κατόρθωσαν να ανεξαρτητοποιηθούν από την Ευρωπαϊκή αποικιοκρατία. Αυτό σηματοδότησε την έναρξη της αναζήτησης της οικονομικής ανάπτυξης κι αξιοποιήσης. Υπήρχε μια αυξανόμενη συναίνεση για τον κρίσιμο ρόλο των οικονομικών στατιστικών ώστε να ενημερώνουν για τις σωστές πολιτικές αποφάσεις. Σε μια εποχή σχετικής παγκόσμιας ευημερίας κι αισιοδοξίας σχετικά με το μέλλον των Αφρικανικών οικονομιών, η επέκταση του κρατικού τομέα συνοδευόταν από μια αξιόλογη αύξηση και στην ποιότητα και την ποσότητα των Αφρικανικών εθνικών απολογισμών, ακολουθώντας την ίδρυση και παγίωση των εθνικών στατιστικών γραφείων.


Δυστυχώς, από τα μέσα της δεκαετίας του ’70 αυτή η λαμπρή φάση είχε ήδη περάσει: πολλά Αφρικανικά κράτη βίωσαν δριμύες οικονομικές και πολιτικές δυσκολίες. Η Ζάμπια σταμάτησε να εκδίσει την ετήσια Οικονομική Έρευνα το 1985 εξαιτίας της έλλειψης οικονομικών πόρων και ειδικευμένου προσωπικού. Οι δεκαετίες του ’80 και του ’90, στις οποίες συχνά αναφέρονται σαν οι «χαμένες δεκαετίες» για την απογοητευτική απόδοσή τους στην ανάπτυξη, ήταν πράγματι χαμένες ως προς τον εθνικό απολογισμό. Αυτή η έλλειψη εμπειρικών αποδείξεων, πιο εντυπωσιακή όταν συγκρίνεται με την εμπειρία του ’60, κάνει μια αξιολόγηση των πολιτικών «δομικής προσαρμογής» που εφαρμόστηκαν στις αρχές της δεκαετίας του ’80 ακόμη πιο δύσκολη. Στην πραγματικότητα το κύμα ιδιωτικοποίησης και φιλελευθεροποίησης αποδυνάμωσε τον κυβερνητικό τομέα και ταυτόχρονα όξυνε την ικανότητά μας να αξιολογήσουμε την επίσημη αλλαγή των Αφρικανικών οικονομιών στην πάροδο του χρόνου. Υπάρχει μια ριζοσπαστική ασυνέχεια στις μεθόδους που έχουν υιοθετηθεί για τον υπολογισμό του ΑΕΠ και τη μειωμένη κάλυψη της οικονομίας από στατιστικά γραφεία από τότε που εφαρμόστηκαν αυτές οι πολιτικές ελεύθερης αγοράς.


Η πιο σημαντική πρόκληση που αντιμετώπισαν τα τελευταία πενήντα χρόνια οι Αφρικανικές κυβερνήσεις και οι διεθνείς οργανισμοί στο χτίσιμο αξιόπιστων απολογισμών είχε προέλθει από τον αποκαλούμενο ανεπίσημο τομέα, ή τομέα επιβίωσης. Η ουσία αυτών των οικονομικών δραστηριοτήτων είναι ότι οι περισσότερες δεν έχουν καταγραφεί. Μην έχοντας τα δεδομένα και τους οικονομικούς πόρους για να τα συλλέξουμε, ο κοινότερος τρόπος αντιμετώπισης αυτού του ζητήματος ήταν να στηριχτούμε σε υποθέσεις ή προβολές. Η πιο κοινή υπόθεση δηλώνει ότι η ανάπτυξη του «ανεπίσημου» τομέα είναι ανάλογη της ανάπτυξης του αγροτικού πληθυσμού. Αλλά πόσο αξιόπιστα είναι τα δεδομένα για τον Αφρικανικό πληθυσμό; Όχι και τόσο, είναι η μια λογική απάντηση. Τα κίνητρα για υπό ή υπέρ αναφορές είναι ισχυρά. Τα στοιχεία για τον πληθυσμό χρησιμοποιούνται για λόγους φορολόγησης καθώς και για να σχηματίσουν τη βάση για δημοσιονομική δαπάνη κι εκλογές. Η περίπτωση της Νιγηρίας είναι διάσημη ως προς αυτό. Μια σύγκριση των αποτελεσμάτων των διαφορετικών απογραφών που διεξήχθησαν θέτει σε αμφισβήτηση τη συνέπεια των δεδομένων με την πάροδο του χρόνου. Η δύναμη των πολιτικών πρωτοβουλιών εκτίθεται ξεκάθαρα συγκρίνοντας την τελευταία αποικιοκρατική απογραφή με την πρώτη μετα-αποικιακή, η οποία απέφερε απίθανα υψηλή ανάπτυξη. Ένα σημαντικό μερίδιο του Νιγηριανού πληθυσμού που μετρήθηκε συνειδητοποίησε ότι τα δεδομένα που είχαν χρησιμοποιηθεί νωρίτερα για φορολόγηση, μετά την ανεξαρτησία θα ήταν η βάση για κοινωνική δαπάνη κι εκλογές.
Ακόμη κι αν παραμερίσουμε τα προβλήματα της αντιμετώπισης του ανεπίσημου τομέα, το γεγονός ότι ο πληθυσμός είναι ένα από τα δύο συστατικά των πραγματικών υπολογισμών του κατά κεφαλήν εισοδήματος, μας λέει πως το να θεωρήσουμε ότι το εθνικό κατά κεφαλήν εισόδημα σα γεγονός είναι σοβαρό σφάλμα. Η μέτρηση του ΑΕΠ δεν είναι μια τεχνοκρατική άσκηση μέτρησης που πραγματοποιείται στο κενό: είναι λοιπόν πιο αρμόζον να παρουσιάζεται το ΑΕΠ σαν το αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης διαφορετικών δυνάμεων που προσπαθούν να επιδιώξουν διαφορετικούς σκοπούς.


Συνεπάγεται έτσι ότι μια μελέτη της οικονομικής ανάπτυξης στην Αφρική δεν μπορεί να στηρίζεται μόνο σε δεδομένα χωρίς μια σοβαρή μελέτη των στατιστικών μεθόδων που εφαρμόζονται από τις Αφρικανικές κυβερνήσεις, και μια απόπειρα να γίνει κατανοητή η πολιτική φύση των οικονομικών στατιστικών. Η πρόκληση που αντιμετωπίζουν όλοι αυτοί που επιθυμούν να κατανοήσουν την εξέλιξη των Αφρικανικών οικονομιών στην πάροδο του χρόνου έχει τις ρίζες της στην ιστορία, αλλά είναι και θέμα μιας τρέχουσας επείγουσας ανάγκης. Ένα πολύ πρόσφατο παράδειγμα έρχεται από τη Γκάνα. Στις 5 Νοεμβρίου 2010, οι Στατιστικές Υπηρεσίες της Γκάνα δήλωσαν ότι το ΑΕΠ της Γκάνα δεν ήταν $15.7 δισεκατομμύρια δολλάρια όπως είχε προδηλωθεί, αλλά μάλλον $25.6 δις δολλάρια, και ότι ο λόγος για την προς τα άνω προσαρμογή έως και 63% ήταν μια τεχνική αναθεώρηση του τρόπου υπολογισμού του ΑΕΠ και μια βελτίωση των διαθέσιμων δεδομένων. Εν μια νυκτί η Γκάνα μετακίνηθηκε από τη θέση της οικονομίας χαμηλού εισοδήματος σε οικονομία μέσου εισοδήματος.


Το μάθημα που κρύβεται κάτω από αυτά είναι ένα κάλεσμα για ταπεινότητα και μεθοδολογική επίγνωση: ίσως αν περιορίσουμε το αντικείμενο της έρευνας σε συνδυασμό με μια καλύτερη χρήση των διαθέσιμων ιστορικών πηγών, να είναι ο μόνος τρόπος να επιτύχουμε μια καλύτερη κατανόηση της Αφρικανικής οικονομικής απόδοσης στην πάροδο του χρόνου.


Αναφορές

-Easterly, W. (2001) ‘The Lost Decades: Developing Countries’ Stagnation in Spite of Policy Reform, 1980-1988’ στο Journal of Economic Growth, 6:2, 135-157

- Jerven, M. (2009) ‘The Quest for the African Dummy: Explaining African Post-Colonial Economic Performance Revisited’ in Journal of International Development, διαθέσιμο στο http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/jid.1603/pdf

-Jerven, M. (2010a) ‘The Relativity of Poverty and Income: How Reliable are African Economic Statistics?’ στο African Affairs,109/434, 77-96

-Jerven, M. (2010b) ‘Users and Producers of African Income: Measuring the Progress of African Economies’ Simons Papers in Security and Development, No. 7/2010, School for International Studies, Simon Fraser University, διαθέσιμο στο http://www.sfu.ca/internationalstudies/PDFs/WP7.pdf

-Jerven, M. (2010c) ‘Random Growth in Africa? Lessons from an Evaluation of the Growth Evidence on Botswana, Kenya, Tanzania and Zambia, 1965-1995’ in Journal of Development Studies, 46, 2, 274-294.

-Jerven, M. (2010d) ‘Controversy, Facts and Assumptions: Lessons from Estimating Long Term Growth in Nigeria, 1900-2007’, υπό έκδοση

-Morgan, M. S. (1997)‘Models, stories and the economic world’ in Journal of Economic Methodology, 8, 3, 361-384

-Speich, D. (2008) ‘Travelling with GDP through early development economics history’ Working Papers on the Nature of Evidence: How Well do ‘Facts’Travel? No. 33 Department of Economic History, London School of Economics, διαθέσιμο στο http://www2.lse.ac.uk/economicHistory/pdf/FACTSPDF/HowWellDoFactsTravelWP.aspx

Το λογισμικό/κώδικας μπορεί να χρησιμοποιηθεί σαν μια σημαντική πηγή για την κατανόηση κι εξήγηση πολλών από τις δυνάμεις του σύγχρονου καπιταλισμού, ειδικά σε σχέση με την λειτουργία των χρηματοπιστωτικών αγορών. Το λογισμικό, για παράδειγμα, αφήνει ίχνη μέσω ποικίλων μορφών επιγραφών και πληροφορίας σε επικαλύψεις που μπορούν να αναλυθούν από μελετητές, από την τεκμηρίωση του μοντέλου λογισμικού και τις συνεντεύξεις με προγραμματιστές υπολογιστών, έως και ακόμη πιο δραματικά παραδείγματα της πρόκλησης αναταραχής στις χρηματιστηριακές αγορές λόγω σφαλμάτων και ιών των λογισμικών.


Με προσεκτικές αναγνώσεις του λογισμικού/κώδικα είναι δυνατόν να δούμε πως ιδιαίτερες μορφές του καπιταλισμού είναι ενσωματωμένες μέσα στο στρώμα του λογισμικού/κώδικα για να ενεργοποιήσουν κάποιες μορφές δραστηριότητας της αγοράς. Χωρίς τον κώδικα του υπολογιστή, η περιπλοκότητα των σύγχρονων οικονομικών αγορών θα ήταν αδύνατη, και οι λειτουργίες και μέθοδοι που εφαρμόζονται σ’ αυτήν μέσω του παραδείγματος της δημιουργίας νέων αφηρημένων τάξεων επενδύσεων, όπως τα Credit Default Swaps (CDSs), Collateralized Debt Obligations (CDOs) και Asset Backed Securities (ABSs), θα ήταν υπερβολικά δύσκολο, αν όχι αδύνατον να δημιουργηθούν, να ανταλλαχθούν ως προϊόντα, και να καταστούν διαχειρίσιμα.


Για να κατανοήσουμε πλήρως αυτές τις χρηματοπιστωτικές πρακτικές και προϊόντα χρειάζεται να αναπτύξουμε μεθόδους που να είναι πιο προσηλωμένες στο λογισμικό και στον κώδικα των υπολογιστών, ο οποίος δρα σαν την συνθήκη δυνατότητας (condition of possibility) των χρηματοπιστωτικών αγορών. Όπως υποστηρίζει ο David Parnas ,



η τεχνολογία είναι η μαύρη μαγεία της εποχής μας. Βλέπουμε τους μηχανικούς σαν μάγους…η γνώση τους για τις απόκρυφες τελετουργίες και τη μυστηριώδη ορολογία μοιάζει να τους προικίζει με μια κατανόηση που δεν μοιράζεται ο απλός λαός (Parnas, όπως παρατίθεται στον Weiner 1994: ix).


Μαθαίνοντας πώς να διαβάζουν κι αποκρυπτογραφούν τις δομές που ενσωματώνονται στο λογισμικό, οι ερευνητές θα μπορούσαν να αναπτύξουν μια κατανόηση των σκοτεινών τεχνών των προγραμματιστών υπολογιστών και των χάκερς και να τους συνδέσουν πιο ξεκάθαρα με τον τρόπο που η τεχνολογία καθιστά εφικτή τη διάχυση των χρηματοπιστωτικών πρακτικών.


Παρόμοια, όταν κατανοούμε τον κώδικα, αυτά τα δύσκολα “μυστήρια” παραμένουν κι εμείς πρέπει να τα θέσουμε στον κοινωνικό σχηματισμό τους αν θέλουμε να κατανοήσουμε πως τίθεται σε λειτουργία ο κώδικας και η διεργασία του κώδικα. Ωστόσο, αυτή η δυσκολία σημαίνει ότι επίσης δεν μπορούμε να παραμείνουμε στο επίπεδο της οθόνης, στη λεγόμενη ουσιοκρατία της οθόνης. Όπως γράφει ο Wardrip-Fruin:



Όπως αν κάποιος ανοίξει το πίσω μέρος ενός ρολογιού από τη δεκαετία του 70 μπορεί να δει ένα διακριτό Ελβετικό μηχανισμό ή μια Γιαπωνέζικη συναρμολόγηση quartz, έτσι και οι μορφές των διαδικασιών των υπολογιστών είναι ξεχωριστές- και συνδεδεμένες με ιστορίες, οικονομίες, και σχολές σκέψης. Επιπλέον, επειδή οι διαδικασίες των ψηφιακών μέσων συχνά ασχολούνται με αντικείμενα πιο περίπλοκα από την χρονομέτρηση (όπως η ανθρώπινη γλώσσα και το κίνητρο), μπορούμε να τα δούμε σαν «λειτουργικοποιημένα» μοντέλα αυτών των αντικειμένων, που εκφράζουν μια θέση μέσα από τα σχήματα και τις διεργασίες τους (Wardrip-Fruin 2009:4).


Αυτός είναι ένας πολύ χρήσιμος τρόπος σκέψης για τον κώδικα και προσελκύει την προσοχή στον τρόπο με τον οποίο ο κώδικας, και οι πρακτικές που συνδέεονται μ’ αυτόν, συνεχώς εξελίσσονται καθώς αναπτύσσονται και εισάγονται νέες τεχνολογίες. Δεν προγραμματίζουμε πλέον υπολογιστές με κολλητήρια, ούτε με διάτρητες κάρτες. Χάρη σε βελτιώσεις των τελευταίων σαράντα ετών, οι προγραμματιστές μπορούν τώρα να εκμεταλλευτούν εργαλεία και λειτουργικά συστήματα που έχουν εισαχθεί στον προγραμματισμό μέσω των μαζικών μηχανικών τεχνικών του Φορντισμού. Με τον ίδιο τρόπο που η μελέτη των μηχανικών και βιομηχανικών εξοπλισμών του τελευταίου αιώνα μπορεί να μας πει πολλά για την οργάνωση των εργοστασίων, τις γεωγραφικές κινήσεις, τα υλικά και τις διαδικασίες στον βιομηχανικό καπιταλισμό, μέσα από τη μελέτη του κώδικα μπορούμε να μάθουμε πολλά για τις δομές και τις διαδικασίες των μετα-Φορτνικών κοινωνιών μας μέσω του τρόπου που συγκεκριμένες κοινωνικές διεργασίες σχηματίζονται και αποκρυσταλλώνονται στον κώδικα των υπολογιστών. Η ανάγνωση των επιγραφών του κώδικα που κατευθύνουν αυτές τις συμπεριφορές, ανοίγει συναρπαστικές δυνατότητες για τον κοινωνικό επιστήμονα καθώς οι κανόνες που διέπουν συγκεκριμένες μορφές θεσμικής συμπεριφοράς ξεδιπλώνονται μέσα στον πηγαίο κώδικα.


Θέλω να τονίσω πώς ο κώδικας/λογισμικό είναι “η πρακτική της επεξεργασίας”, την οποία μπορούμε να κατανοήσουμε μόνο αν πραγματικά διαβάσουμε τον ίδιο τον κώδικα και παρακολουθήσουμε πως λειτουργεί, αν μελετήσουμε την υπολογιστικότητά του. Αν προβληματιστούμε σχετικά με την υπολογιστικότητα, θα είμαστε ικανοί να σκεφτούμε κριτικά για το πώς η γνώση στον 21ο αιώνα μετατρέπεται σε πληροφορία μέσα από υπολογιστικές τεχνικές, ειδικά μέσα στο λογισμικό/κώδικα. Είναι ενδιαφέρον το γεγονός ότι σε μια εποχή όπου η ιδέα των οικονομικών, ύστερα από την πιστωτική κρίση του 2007-2010, βρίσκεται η ίδια υπό σοβαρή επανεξέταση κι επαναδιαπραγμάτευση, οι ψηφιακές τεχνολογίες εισάγονται ως πανάκεια. Μπορούμε να το θεωρούσαμε αυτό σαν μία υπολογιστική οικονομική φαντασίωση. Αυτό βέβαια αποκαλύπτει τη δέσμευση της χρηματοπιστωτικής βιομηχανίας σε μια μορφή τεχνολογικής αιτιοκρατίας. Με άλλα λόγια, ότι η τεχνολογία μπορεί να λύσει το πρόβλημα της χρηματοπιστωτικής αστάθειας, αλλά και μια πεποίθηση από πλευράς των traders και των εταιρειών ότι η κρίση οφειλόταν, ως κάποιο σημείο, περισσότερο στην έλλειψη κατάλληλης τεχνολογίας παρά στην υπερπληθώρα της. Αυτό μοιάζει να αποδεικνύει ότι η διοίκηση, οι ποσοτικοί αναλυτές και το τεχνικό προσωπικό έχουν μεταφερθεί σε ένα καινούριο πεδίο όπου η στατιστική ανάλυση και οι λύσεις υψηλής τεχνολογίας μπορούν να μοχλευτούν ώστε να καταστήσουν διαχειρίσιμο, αν όχι να αμβλύνουν το ρίσκο των αντισυμβαλλόμενων, όσο κι αν είναι άστοχη αυτή η άποψη. Για παράδειγμα, το λογισμικό καθιστά την εμφάνιση της πληροφορίας του χαρτοφυλακίου υψηλού κινδύνου σε μια πολύ στυλιζαρισμένη, απλοποιημένη μορφή, συχνά με χρωματιστές κωδικοποιήσεις και με ολοένα και πιο πλούσια γραφικά. Όχι μόνο ελάχιστοι συμμετέχοντες στην αγορά κατανοούν πλήρως το ρίσκο σαν μία στατιστική κατηγορία, αλλά η γνώριμη καμπύλη κατανομής κατά Γκάους σε σχήμα καμπάνας που εμφανίζεται σε οθόνες κινητών, ενθαρρύνει ένα είδος “εξημερωμένης” προσέγγισης στο ρίσκο που το κάνει να φαίνεται οικείο και ευνοϊκό (βλ. Langley 2008).


Ειδικότερα ύστερα από την Χρηματοπιστωτική Κρίση του 2007, που είχε σαν αποτέλεσμα αποτυχίες σε εταιρείες υψηλού προφίλ (Jorion και Zhang 2009), πολύ μεγαλύτερη προσοχή έχει δοθεί στο ρίσκο του αντισυμβαλλομένου και στο πως μπορεί αυτό να μετριαστεί μέσω της στροφής στην υπολογιστικότητα. Με την κατάρρευση στις 10-15 Σεπτεμβρίου του 2008 της εταιρείας Lehman Brothers, μετά την ανακοίνωση της απώλειας 4 δις δολλαρίων και της αποτυχημένης διαπραγμάτευσης για να βρεθεί αγοραστής της, μια από τις έγκυρες εταιρείες της Wall Street κατέθεσε αίτηση προστασίας από την πτώχευση (Stampoulis 2010), και οι ανησυχίες για τους κινδύνους των αντισυμβαλλόμενων κορυφώθηκαν κι άλλο.

Ποια είναι η έκθεσή σας σε πραγματικό χρόνο σε οποιοδήποτε σημείο στο χρόνο; Αυτή είναι η ερώτηση που θα θέσουν οι ρυθμιστικές αρχές,


σημειώνει ο Alan Grody, πρόεδρος της Νεοϋορκέζικης εταιρείας συμβούλων Financial InterGroup … Οι απαντήσεις, εξαιρετικά επείγουσες υπό το πρίσμα των προβλημάτων σε ζητήματα του ρίσκου των αντισυμβαλλόμενων που εκτέθηκαν με την κατάρρευση της Lehman Brothers το 2008, θα απαιτήσουν καινούριες και βελτιωμένες ικανότητες που θα επιφέρουν κάποια μορφή διαχείρισης του κινδύνου σε πραγματικό χρόνο (Heires 2009: 35).


Επομένως ο πιστωτικός κίνδυνος των αντισυμβαλλόμενων προέκυψε σαν κρίσιμο ζήτημα για τις τράπεζες κι άλλους δανειστές, ειδικότερα ύστερα από τις απώλειες που συνδέονταν με υψηλού προφίλ αποτυχίες ασφαλιστικών και τραπεζών επενδύσεων, όπως η Lehman Brothers, και πολλοί υποστηρίζουν τώρα ότι κανένας αντισυμβαλλόμενος δεν μπορεί πλέον να θεωρείται άτρωτος στην χρηματοπιστωτική αστάθεια (ακόμη και κυρίαρχοι αντισυμβαλλόμενοι) (Gregory 2009a, 2009b). Η παραδοσιακή προσέγγιση του ελέγχου του πιστωτικού κινδύνου των αντισυμβαλλόμενων ήταν να τίθενται όρια ενάντια σε μελλοντικές εκθέσεις σε κινδύνους και να επαληθεύονται οι νέου τύπου συναλλαγές απένταντι σε καθορισμένα όρια. Για παράδειγμα, η απόκτηση ενός συγκεκριμένου ποσοστού εγγύησης που θα “αναρτηθεί”, ειδάλλως η χρήση μιας εξωτερικής μέτρησης της πιστωτικής αξίας του αντισυμβαλλόμενου. Ωστόσο, ολοένα και πιο πολύ οι τράπεζες κινούνται προς την δυναμική τιμολόγηση, σε πραγματικό χρόνο, του υπολογισμένου πιστωτικού κινδύνου των αντισυμβαλλόμενων κατευθείαν σε νέες συναλλαγές. Η Προσαρμογή Πιστωτικής Αποτίμησης (ΠΠΑ) χρησιμοποιεί υπολογιστικές διαδικασίες για να καθορίσει γρήγορα το πιστωτικό ρίσκο ενός θεσμού ανά πάσα στιγμή (Algorithmics 2009, Beck n.d.). Αυτή η «σε πραγματικό χρόνο ροή» δεδομένων δεν είναι απλά ένα εμπειρικό αντικείμενο. Λειτουργεί και σαν μία τεχνολογική φαντασίωση, και σαν τέτοια δείχνει την πορεία του ταξιδιού για νέες χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες, που παράγουν και κυβερνούν αγορές μέσω μιας ιδιαίτερης χρονικής διάταξης. Για παράδειγμα, πολλοί τεχνολόγοι υποστηρίζουν ότι καθώς υφιστάμεθα μια μετάβαση σε γρήγορα κινούμενες ροές δεδομένων που μετρούν το χρόνο σε μικροδευτερόλεπτα, η προσοχή μας στρέφεται όλο και πιο πολύ σε ένα «τώρα» που γίνεται όλο και πιο σύντομο (Berry 2011). Για παράδειγμα, «η απότομη πτώση» στις 6 Μαϊου του 2010, όταν 500 δις δολλάρια σβήστηκαν στιγμιαία από την αγορά με συναλλαγή υψηλής συχνότητας (HFT) όταν ο Dow έκανε βουτιά σχεδόν 1,000 μονάδων σε λίγα λεπτά, μια πτώση 9.2% . Ένα ποσό αξίας μισού τρισεκατομμυρίου δολλαρίων σβήστηκε από την αγορά και ως εκ θαύματος επέστρεψε ξανά είκοσι λεπτά αργότερα (HTCWire 2010).


Πράγματι, οι χρηματοπιστωτικές εταιρείες αναπτύσσουν συνεχώς νέες τεχνολογίες για να κερδίζουν έδαφος στην αγορά, όπως τα dark pools, που είναι συστήματα συναλλαγών εκτός αγοράς που εργάζονται σε διασταυρούμενα δίκτυα και προσφέρουν αδιαφάνεια στις εμπορικές δραστηριότητες των χρηματιστών, όπως όταν προσπαθούν να πουλήσουν μεγάλες ποσότητες μετοχών (Bogoslaw 2007). Τα dark pools είναι “ένα ιδιωτικό ή εναλλακτικό σύστημα εμπορικών συναλλαγών που επιτρέπει στους συμμετέχοντες να συναλλάσσονται χωρίς να δημοσιοποιούνται οι κινήσεις τους. Οι εντολές ταυτίζονται ανώνυμα και δεν αναφέρονται σε καμία οντότητα, ούτε καν στις εποπτικές αρχές” (Shunmugam 2010).


Αυτές οι ροές δεδομένων σε πραγματικό χρόνο δημιουργούνται, διοικούνται, διανέμονται και σταθεροποιούνται μέσω της χρήσης λογισμικού/κώδικα, ειδικότερα πλατφόρμες λογισμικού που είναι ειδικά προσαρμοσμένες σε υλικό χαμηλής καθυστέρησης έτσι ώστε να καθιστά δυνατή τη γρήγορη συναλλαγή. Τον Ιούνιο του 2010, Επαγγελματίες του Κινδύνου (από τον Τραπεζικό Τομέα) ανέφεραν ότι 50% των καταστημάτων τους υπολόγισαν τη Προσαρμογή Πιστωτικής Αποτίμησης (ΠΠΑ) μηνιαία, 25% καθημερινά, και 25% σε πραγματικό χρόνο (Stampoulis 2010). Ωστόσο,



“για πολλές χρηματοπιστωτικές εταιρείες, το να κατορθώσουν να έχουν προβολή του κινδύνου και του κέρδους και της απώλειας για όλες τις αγορές και σε πραγματικό χρόνο είναι το Άγιο Δισκοπότηρο της διαχείρισης κινδύνων” (Bates, όπως παρατίθεται στον Heires 2009: 34).


Αυτή είναι η «λογισμικοποίηση» (softwarization) του προβλήματος του πιστωτικού κινδύνου των αντισυμβαλλόμενων και αποτελεί τη βάση των αλγόριθμων που τελικά παράγουν οπτικοποιημένες διεπαφές κι μελέτες. Πράγματι, είναι πολύ απίθανο να έχουν είτε οι χρηματιστές ή η διοίκηση ενεργή ανάμιξη στο λογισμικό/κώδικα που χρησιμοποιείται και μάλλον είναι αδύνατον να προβληματίζονται για την φαινομενική «αντικειμενικότητα» των αποτελεσμάτων που δημιουργεί. Φυσικά, οι ευρέως χρησιμοποιούμενοι αλγόριθμοι των εξισώσεων για την “προσαρµογή πιστωτικής αποτίµησης” δείχνουν μια μορφή «λογισμικοποιημένης» μονοκαλλιέργειας, όπου χρηματοπιστωτικοί οργανισμοί χρησιμοποιούν ένα πολύ παρόμοιο, αν όχι ταυτόσημο αλγόριθμο για να υπολογίζουν την έκθεση σε αθέτηση πιστώσεων (βλ. Zhu και Pykhtin 2007), παρότι ομολογουμένως αυτοί οι αλγόριθμοι είναι γραμμένοι σε διαφορετικές γλώσσες προγραμματισμού. Ακόμη κι όταν ο οργανισμός αγοράζει ειδικό λογισμικό για την ανάλυση κινδύνων των αντισυμβαλλόμενων από άλλες εταιρίες, όπως το Murex, το Kondor, ή το Calypso, οι ίδιοι τυποποιημένοι αλγόριθμοι και εξισώσεις εκτελούνται από έναν μικρό αριθμό πωλητών. Αναρρωτιέται κανείς αν οι σπόροι της καινούριας χρηματοπιστωτικής κρίσης έχουν ήδη μπει στον κώδικα και στο λογισμικό που βρίσκεται κρυμμένο πίσω από αυτά τα συστήματα.


Εδώ, στον υπολογισμό του ρίσκου, η υπολογιστικότητα εφαρμόζεται για όλους τους συμβαλλόμενους μιας χρηματοπιστωτικής συναλλαγής με τη μέθοδο των αλγόριθμων για τον κίνδυνο των αντισυμβαλλόμενων. Αυτό το λογισμικό/κώδικας αποπειράται να ποσοτικοποιήσει την πιθανότητα χρεωκοπίας, όχι μονάχα για τις εταιρείες αλλά και για τα κυρίαρχα κράτη, που στο παρελθόν θεωρούνταν ότι παρουσίαζαν μόνο έναν περιθωριακό κίνδυνο ως αντισυμβαλλόμενοι. Ακόμη πιο ενδιαφέρουσα είναι η ανάπτυξη της χρήσης της αυτό-ανάλυσης, όπου με μια περίεργη διαδικασία ενδοσκόπησης, η εταιρεία που αποτιμά τον κίνδυνο των αντισυμβαλλόμενων περιλαμβάνει την πιθανότητα της δικής της χρεωκοπίας στις εξισώσεις ως έναν πιθανό πιστωτικό κίνδυνο για τους αντισυμβαλλόμενους – την λεγόμενη προσαρμογή εκτίμησης του διμερούς κινδύνου πίστωσης των αντισυμβαλλόμενων.


Με αυτή την πιο ολοκληρωμένη οπτική, μια εταιρεία θα αποκτούσε μια προβολή σε πραγματικό χρόνο των εκθέσεών της σε κινδύνους με βάση τις σχέσεις μεταξύ αγορών, χρηματιστών και θεσμών, σε συνδυασμό με τις πιθανότητες κέρδους και απώλειας, και διαθέτοντας την υπολογιστική ικανότητα να αναγνωρίζει τάχιστα γεγονότα που θα μπορούσαν να επιφέρουν κίνδυνο, να αναλύει στιγμιαία αυτά τα γεγονότα μέσα από μια ποικιλία μοντέλων ρίσκου και, αν είναι απαραίτητο, να αναλαμβάνει δράσεις μετριασμού του κινδύνου – κι όλα αυτά στο άψε – σβήσε (Heires 2009: 34).


Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι το λογισμικό είναι μια τεράστια παγκόσμια βιομηχανία, και ότι το λογισμικό είναι κρίσιμο για τη λειτουργία των χρηματοπιστωτικών εταιρειών, των κυβερνήσεων και των μη κυβερνητικών οργανισμών (Berry 2008). Στην περίπτωση των χρηματοπιστωτικών αγορών, το λογισμικό έχει αλλάξει τελείως τη φύση της συναλλαγής των μετοχών και του προϊόντων δημιουργώντας αγορές που δουλεύουν όλο το εικοσιτετράωρο και καθιστώντας ικανή τη δημιουργία περίπλοκων προϊόντων παραγώγων κι άλλων υπηρεσιών. Ίσως, χωρίς αυτό να αποτελεί έκπληξη, κάποιες διορατικές εταιρείες να έχουν επίσης συνειδητοποιήσει ότι ο πιστωτικός κίνδυνος των αντισυμβαλλόμενων είναι από μόνος του αντισταθμίσιμο (hedgeable), κι επομένως έχουν αρχίσει να εμπορεύονται την έκθεση των αντισυμβαλλόμενων σαν μία κατηγορία χρηματοπιστωτικού εργαλείου από μόνη της (Canabarro και Duffie 2003: 133).


Χρειάζεται περισσότερη έρευνα σ’ αυτό το πεδίο για να προσπαθήσουμε να καταλάβουμε τους τρόπους με τους οποίους το λογισμικό/κώδικας δημιουργεί την λογισμικοποιημένη οικονομία και ειδικότερες τις υπολογιστικές φαντασιώσεις που συνδέονται με το χρηματοοικονομικό κεφάλαιο. Εξίσου σημαντικό είναι το έργο της χαρτογράφησης κι ανίχνευσης της χρήσης του λογισμικού στην πράξη. Εδώ, ο πιστωτικός κίνδυνος των αντισυμβαλλόμενων σε πραγματικό χρόνο είναι μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα υπόθεση εργασίας, και λόγω της φαινομενικά παγιωμένης φύσης των αλγόριθμων που χρησιμοποιούνται για τον υπολογισμό του (και της διαθεσιμότητάς τους ως λογισμικού ανοιχτού κώδικα), αλλά και λόγω της σχετικά πρόσφατης ανάδυσής του στην χρηματοοικονομία. Όντως, χρειάζεται κι άλλη δουλειά για να ερευνήσουμε κριτικά τον τρόπο με τον οποίο το λογισμικό/κώδικας εξυπηρετεί σαν συνθήκη σταθεροποίησης του κινδύνου, της πίστωσης και των χρηματοπιστωτικών συστημάτων γενικότερα.


Αναφορές

– Algorithmics (2009) Credit Value Adjustment And The Changing Environment For Pricing And Managing Counterparty Risk, διαθέσιμο στο http://www.algorithmics.com/EN/media/pdfs/Algo-WP1209-CVASurvey.pdf

– Beck, R. (n.d.) The CDS market: A primer including computational remarks on “Default Probabilities online”, διαθέσιμο στο http://www.dbresearch.com/PROD/DBR_INTERNET_EN-PROD/PROD0000000000185396.pdf

– Berry, D. M. (2008) Copy, Rip, Burn: The Politics of Copyleft and Open Source, London: Pluto Press.

– Berry, D. M. (2011) The Philosophy of Software: Code and Mediation in the Digital Age, London: Palgrave Macmillan.


-Bogoslaw, D. (2007) Big Traders Dive Into Dark Pools, Business Week, 3 October 2010, διαθέσιμο στο http://www.businessweek.com/investor/content/oct2007/pi2007102_394204.htm

– Canabarro, E. and Duffie, D. (2004) Measuring and Marking Counterparty Risk, στο, Tilman, L. (ed.) ALM of Financial Institutions, Institutional Investor Books.

– Gregory, J. (2009a) The Role of Counterparty Risk in the Credit Crisis, διαθέσιμο στο http://oftraining.com/files/creditrisksummit_09.pdf

– Gregory, J. (2009b) Counterparty Credit Risk: The New Challenge for Global Financial Markets, London: John Wiley.

– Heires, K. (2009) Real-Time Racing, Risk Professional, Αύγουστος 2009, σσ. 33-37.

– HTCwire (2010) Algorithmic Terrorism on Wall Street, διαθέσιμο στο http://www.hpcwire.com/blogs/Algorithmic-Terrorism-on-Wall-Street-100079719.html

– Jorion και Zhang (2009) Credit Contagion from Counterparty Risk, The Journal of Finance, 64: 5, 2053–2087.

– Langley, P. (2008) Sub-prime mortgage lending: a cultural economy. Economy and Society, 37:4, 469-494.

– Stampoulis, T (2010) Bank of Japan Workshop – Credit Value Adjustment Trends, διαθέσιμο στο http://www.boj.or.jp/en/announcements/release_2010/data/fsc1006a3.pdf

– Shunmugam, V. (2010) Financial markets regulation: The tipping point, διαθέσιμο στο http://www.voxeu.org/index.php?q=node/5056

– Waldrip-Fruin (2009) Expressive Processing: Digital Fictions, Computer Games, and Software Studies, London: MIT Press.

– Weiner, L. R. (1994) Digital Woes. New York: Addison Wesley.

– Zhu, S. H. και Pykhtin, M., (2007) A Guide to Modeling Counterparty Credit Risk. GARP Risk Review, July/August 2007, διαθέσιμο στο http://ssrn.com/abstract=1032522

Η στατιστική υπηρεσία δεν είναι το είδος του κυβερνητικού θεσμού στον οποίο αυτοί που χαράσσουν την πολιτική προσπαθούν να ικανοποιήσουν πολιτικά και οικονομικά συμφέροντα. Οι στατιστικές υπηρεσίες δεν δημιουργούν πολιτικές αντιπαραθέσεις ούτε προκαλούν το δημόσιο ενδιαφέρον. Τουλάχιστον, μέχρι τη συγκυρία της τρέχουσας οικονομικής κρίσης. Όταν οι αριθμοί ξαφνικά αποκτούν σημασία για τον πρωθυπουργό, τους εμπειρογνώμονες της πολιτικής, τους εργοδότες και τους εργαζόμενους και τους ανέργους, οι πολίτες αρχίζουν να αντιλαμβάνονται τη σημασία των στατιστικών.


Οι αλλαγές προσωπικού στα στατιστικά γραφεία σπάνια συμβαίνουν στην αρχή της εντολής των εκλεγμένων κυβερνήσεων, αλλά κάπου στα μέσα, όταν εγείρονται προβλήματα στα οικονομικά θέματα. Καθώς οι στατιστικές υπηρεσίες δεν χαράσσουν οικονομικές πολιτικές, το ερώτημα είναι γιατί είναι τόσο σημαντική η δουλειά τους.


Οι πολιτικοί ηγέτες σπάνια δείχνουν ενδιαφέρον για τις στατιστικές υπηρεσίες. Οι διορισμένοι διευθυντές τους δεν είναι αναγνωρίσιμοι από τους πολίτες. Συνήθως, οι στατιστικές υπηρεσίες στελεχώνονται από δημόσιους υπαλλήλους, όπως και χιλιάδες άλλοι κυβερνητικοί υπάλληλοι που εργάζονται από τις 8.00 ως τις 17.00.


Ωστόσο, τα αποτελέσματα που βγαίνουν από τη στατιστική υπηρεσία είναι αυτό που δείχνει την επιτυχία ή την αποτυχία της οικονομικής πολιτικής.


Το Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν, το Ακαθάριστο Εθνικό Προϊόν, ο Δείκτης Τιμών Καταναλωτή, οι Δείκτες ανεργίας, ο Δείκτης Βιομηχανικής παραγωγής είναι έννοιες στις οποίες δίνουμε περισσότερη προσοχή σε καιρούς οικονομικής αβεβαιότητας.


Πρόσφατα, προκλήθηκε στην Κροατία μεγάλη διαμάχη για τον δείκτη ανάπτυξης του ΑΕΠ (Ακαθόριστου Εγχώριου Προϊόντος) για το τρίτο τέταρτο του 2010, ο οποίος είναι κατά 0.4% υψηλότερος σε σύγκριση με το τρίτο τέταρτο του 2009.


Ο Πρωθυπουργός δήλωσε, ακολούθως, τη λήξη της ύφεσης στην Κροατία. Ένα μέρος της επιχειρηματικής κοινότητας είπε ότι αυτός ο αριθμός αποτελεί στατιστικό σφάλμα. Η αντιπολίτευση δήλωσε ότι ο συγκεκριμένος αριθμός είναι αδιάφορος, διότι η ανεργία ανεβαίνει και η βιομηχανική παραγωγή είναι μικρότερη σε σύγκριση με την ίδια περίοδο πέρυσι.


Το ΑΕΠ είναι στην πραγματικότητα 0.1% χαμηλότερο σε σχέση με το τρίτο τέταρτο του 2009.


Υπάρχουν τρεις δημοσιευμένοι υπολογισμοί του ΑΕΠ. Ο ένας έχει βασιστεί στις τρέχουσες τιμές, ο δεύτερος έχει βασιστεί στην αλυσιδωτή σύνδεση και η τρίτη μέθοδος έχει βασιστεί στις τιμές του έτους αναφοράς. Αυτοί οι τρεις υπολογισμοί αντανακλούν διαφορετικές εικόνες της οικονομικής δραστηριότητας.


Γιατί είναι τόσο σημαντικό αυτό; Υπό κανονικές συνθήκες, το κοινό δε δίνει μεγάλη σημασία σ’ αυτούς τους αριθμούς. Όμως, η περίοδος της γενικής αβεβαιότητας απαιτεί δράση και η στατιστική αντιμετωπίζεται σαν σημαντικό εργαλείο οικονομικής και κοινωνικής πολιτικής.


Οι φοιτητές, οι εργάτες, οι άνεργοι και οι συνταξιούχοι αρχίζουν να γνωρίζουν τα πάντα για το τι σημαίνει ο ρυθμός ανάπτυξης, η βιομηχανική παραγωγή, ο πληθωρισμός και το δημόσιο χρέος.


Το ερώτημα είναι, όμως, αν είναι διαφωτισμένοι για τις οικονομικές εξελίξεις σε μια εποχή οικονομικής κρίσης.


Ναι, αλλά όχι επί τούτου. Αυτή η γνώση είναι το αποτέλεσμα μιας πίεσης των μέσων μαζικής ενημέρωσης, των ενεργειών των εκλεγμένων πολιτικών και toυ γενικευμένου φόβου που προκαλεί η οικονομική αβεβαιότητα. Η δύναμη των μήντια είναι πασίγνωστη. Τα πολιτικά στελέχη συνεχώς ενημερώνουν το εκλογικό σώμα για τις επιτυχίες των πολιτικών τους δράσεων. Οι άνθρωποι ενδιαφέρονται για την κατάσταση της οικονομίας λόγω της προσωπικής ανασφάλειας και του φόβου ότι θα χάσουν τις δουλειές και τις περιουσίες τους.


Ένα γενικό χαρακτηριστικό των πολιτικών είναι να αναγνωρίζουν μόνο τους θετικούς αριθμούς. Όταν βλέπουν ένα μείον, το αγνοούν ή στρέφουν την ευθύνη σ’ εκείνους που κυβερνούσαν πριν από αυτούς.


Για να καταλάβει το κοινό ότι το 3 είναι περισσότερο από το 2 δε χρειάζεται κάποια επεξήγηση από το Υπουργείο Οικονομικών. Αυτή η εξάρτηση των πολιτικών από τα στατιστικά δεδομένα μας λέει πολλά για την επιπολαιότητά τους και την ανικανότητά τους να κατανοήσουν την περιπλοκότητα της κοινωνίας.



Δεν είναι σαφές ότι οι πολιτικοί έχουν επίγνωση ότι μιλούν για προσωρινούς δείκτες – αυτά τα μοντέλα έχουν την αξία τους, αλλά αποτελεούν τις επονομαζόμενες πρώτες ανακοινώσεις, πολύ χρήσιμες για τους πολιτικούς βραχυπρόθεσμα. Οι τελικοί αριθμοί υπολογίζονται αργότερα, είναι ακριβέστεροι και δείχνουν μια διαφορετική εικόνα της οικονομικής δραστηριότητας. Σε δυο χρόνια η οικονομική κατάσταση σε μία χώρα και σε παγκόσμιο επίπεδο μπορεί να αλλάξει σημαντικά, οπότε αυτοί οι δείκτες ενδέχεται να χάσουν την αξία τους.


Μολαταύτα, μπορούμε να καλοσωρίσουμε το δημόσιο ενδιαφέρον για τη μελέτη των στατιστικών. Η δυσκολία της παρούσας οικονομικής κατάστασης καταθιστά σημαντικό το να υπάρχει μία βαθύτερη γνώση για τα οικονομικά θέματα από όλους τους πολίτες.


Πριν από λίγες εβδομάδες μια καθημερινή οικονομική εφημερίδα δημοσίευσε ένα άρθρο με τον τίτλο: “Στην Κροατία, μόνο 210.000 άτομα χρειάζονται δουλειά”. Αυτό το αποτέλεσμα προέκυψε από μία Έρευνα Εργατικού Δυναμικού που διεξήχθη και δημοσιεύτηκε από το Κροατικό Γραφείο Στατιστικής.


Την ίδια στιγμή, ο αριθμός των ανέργων που έχουν καταγραφεί στο Κροατικό Γραφείο Εργασίας έφταναν τους 319.845. Σήμερα, ο αριθμός αυτός είναι ακόμη πιο υψηλός, και οι προσδοκίες αγγίζουν τους 350.000 τους επόμενους λίγους μήνες. Ωστόσο, 210.000 και 350.000 δεν είναι ακριβώς παρόμοιοι αριθμοί. Κανένας από αυτούς τους δείκτες δεν είναι τέλειος, αλλά το θέμα είναι ότι σύμφωνα με τον πρώτο υπολογισμό, η ανεργία στην Κροατία είναι 11.5% και στη δεύτερη περίπτωση φτάνει το 18.3%.


Η Έρευνα Εργατικού Δυναμικού έχει διεξαχθεί σύμφωνα με τη μεθοδολογία του Διεθνούς Οργανισμού Εργασίας. Ωστόσο, σύμφωνα με τη μεθοδολογία αυτή, εργαζόμενος θεωρείται όποιος έχει κερδίσει έστω έναν οποιοδήποτε μισθό μέσα στους τελευταίους τρεις μήνες. Είναι, λοιπόν, μια πολύ περιοριστική μεθοδολογία. Το γεγονός ότι από τους 285.000 καταγεγραμμένους ανέργους (τρίτο τέταρτο του 2010), οι 112.000 (39.2%) δεν πληρούσαν τα διεθνή κριτήρια της ανεργίας, υπονοεί πως έχουμε να κάνουμε με δύο εντελώς διαφορετικές μεθόδους μέτρησης της ανεργίας. Ο αριθμός των 210.000 ανέργων μπορεί να θεωρηθεί επιτυχία, γιατί αυτές τις μέρες διαβάζουμε στις εφημερίδες ότι υπάρχουν 320.000 άνεργοι, οπότε φαντάζει μεγάλη επιτυχία της οικονομικής πολιτικής.


Και τι γίνεται μ’ εκείνους που είναι πεπεισμένοι πως είναι άνεργοι, που αναζητούν δουλειά για χρόνια χωρίς επιτυχία, αλλά που εργάζονται προσωρινά κάθε τόσο; Δεν γνωρίζουν ότι είναι εργαζόμενοι, σύμφωνα με τη μεθοδολογία του Παγκόσμιου Οργανισμού Εργασίας.


Αν αυτά τα δεδομένα χρησιμοποιούνταν για επαγγελματικούς σκοπούς, για τη μελέτη και κατανόηση της κοινωνικής κατάστασης στην Κροατία, αυτό θα ήταν θετικό. Όμως, το πρόβλημα είναι ότι τα πολιτικά στελέχη έχουν ένα μοναδικό ταλέντο να χρησιμοποιούν τους αριθμούς που θα αποδείξουν την επιτυχία τους. Σε κάθε περίπτωση, ο αριθμός των 210.000 δεν αποτελεί βάση για αισιοδοξία.


Πρώτον, συγκρίνοντας με τα στοιχεία από την περασμένη χρονιά, μπορούμε να συμπεράνουμε ότι η ανεργία ανέβηκε από 8.7% στο τρίτο τέταρτο του 2009 στο 11.5% στο τρίτο τέταρτο του 2010.


Δεύτερον, πρόκειται για το τρίτο τέταρτο του χρόνου, όταν μεγάλος αριθμός Κροατών βρίσκει απασχόληση στην τουριστική βιομηχανία.


Η Κροατία έχει καλά ανεπτυγμένο τουρισμό με σαφές εποχιακό χαρακτήρα, και το τρίτο τέταρτο του έτους συντελείται το 61% των κερδών από τον τουρισμό. Κι αν ο τουρισμός παράγει 15% του Κροατικού ΑΕΠ, είναι εμφανές ότι η ανεργία πρέπει να είναι χαμηλότερη τότε.


Θα έπρεπε να μελετούμε μεθοδολογία για να κατανοούμε τα δεδομένα, ή αρκεί να το φροντίζουν οι εκλεγμένοι εκπρόσωποί μας. Εξαρτώμαστε υπερβολικά από τους πηχαίους τίτλους των εφημερίδων και την τηλεόραση. Οι πολιτικοί πρέπει να είναι αισιόδοξοι και πάντα έχουν έντονη την τάση να αποδέχονται τους καλύτερους δυνατούς αριθμούς. Η χειρότερη συγκυρία έρχεται όταν τα μήντια και οι πολιτικοί βρίσκονται στην ίδια πλευρά. Η κατάσταση είναι πιο ευνοϊκή όταν τα μέσα και οι πολιτικοί είναι σε διαφορετικές πλευρές. Οι άνθρωποι μπερδέυονται κάπως, αλλά καλύτερα να είναι κανείς σε σύγχιση παρά αντικείμενο συντονισμένης χειραγώγησης.


Ένα από τα απουδαιότερα επιχειρήματα επιτυχίας της οικονομικής πολιτικής στην Κροατία είναι η σταθερή ανάπτυξη των εξαγωγών και η τάση της μείωσης του ρυθμού των εισαγωγών σε σχέση με τις εξαγωγές. Αυτή η τιμή έχει αυξηθεί από 49.7% τον Ιανουάριο του 2009 σε 54.7% το Νοέμβριο του 2010.


Πολύ καλή στατιστική. Στους πρώτους έντεκα μήνες του 2009 οι εξαγωγές ήταν $ 9.555.383.000 δολλάρια, ενώ στους πρώτους έντεκα μήνες του 2010 ήταν $ 10.765.466.000 δολλάρια, μια αύξηση 12.69%. Εντωμεταξύ, οι εισαγωγές στην ίδια περίοδο έπεσαν από $ 19.447.485.000 δολλάρια σε $ 18.291.628.000 δολλάρια ή 6.32%. Ωστόσο, οι εξαγωγές το (I-XI) ήταν $ 13.176.959.000 δολλάρια ή 22.4% περισσότερο από ότι το 2010 (I-XI).Το γεγονός πως, υπό το πρίσμα των αποκαλούμενων βελτιωμένων αριθμών, οι εξαγωγές μειώθηκαν κατά $ 2.411.493.000 σε μόνο δυο χρόνια δεν ανησυχεί τους πολιτικούς. Οι εισαγωγές μειώθηκαν από $ 28.757.939.000 δολλάρια σε $ 15.580.980.000 δολλάρια στην ίδια περίοδο, στα μισό σχεδόν, οπότε η αναλογία εξαγωγών-εισαγωγών ανέβηκε από το 49.7% στο 54.7%.


Ο κύριος λόγος μείωσης των εισαγωγών είναι η μειωμένη ζήτηση των αγαθών. Οπότε, οι επενδύσεις και η προσωπική κατανάλωση επίσης μειώθηκαν, κι αυτό οδήγησε σε περαιτέρω μείωση της ζήτησης για εισαγόμενα προϊόντα. Αυτό δεν αντισταθμίστηκε από αυξημένη κατανάλωση εγχώριων προϊόντων, μιας και σ’ εκείνη την περίοδο η εγχώρια παραγωγή επίσης ελαττώθηκε. Οι πολιτικοί θα πρέπει να είναι πολύ αισιόδοξοι για να δηλώνουν ότι αυτό είναι μια μεγάλη οικονομική επιτυχία.


Η αλήθεια είναι αυτή: τίποτα δεν έχει αλλάξει – τα δομικά προβλήματα που υπήρχαν πριν από δυο χρόνια παραμένουν ως είχαν και σήμερα και οι καλύτερες στατιστικές δεν θα αλλάξουν αυτό το πρόβλημα.


Αυτά τα παραδείγματα δεν έχουν την πρόθεση να ελαχιστοποιήσουν τη σημασία των στατιστικών. Οι στατιστικές παράγονται σύμφωνα με τη διεθνή μεθοδολογία και τα διεθνή πρότυπα. Τα δεδομένα συγκρίνονται με άλλες χώρες και η συλλογή και ανάλυσή τους συντονίζεται από τη Eurostat. Η ερμηνεία των στατιστικών από αυτούς που χαράσσουν πολιτική είναι το πρόβλημα. Οι αριθμοί που παράγονται από τις στατιστικές υπηρεσίες δεν χρησιμοποιούνται για να διορθώνουν τις πολιτικές ή να θεσπίζουν αναγκαία μέτρα για δομικές αλλαγές στην οικονομία. Οι πολιτικοί χρησιμοποιούν μόνο εκείνους τους αριθμούς που υποστηρίζουν τα επιτεύγματά τους και αγνοούν όλους τους υπόλοιπους.


Από την άλλη πλευρά, πολλά νεοεμφανιζόμενα έργα τέχνης, ντοκιμαντέρ και πορνογραφικές παραγωγές, επιχειρούν να απ-εγγράψουν από το πορνό τις αρχικές κανονιστικές και ετεροσεξιστικές ποιότητές του και να επαν-εγγράψουν μία φεμινιστική ή queer οπτική της ευχαρίστησης και της επιθυμίας, μέσω μίας ‘γυναικείας jouissance’, προκαλώντας και οθώντας περαιτέρω τα όρια της αναπαράστασης. Εξαιτίας αυτών των ‘τακτικών’ ( de Certeau 1984), το πορνό δεν εμφανίζεται απλά ως μία ‘έννοια-μεταφορά’ αλλά διαμορφώνεται μέσα από μια ριζοσπαστικά μετωνυμική προσέγγιση που επιδιώκει να υπερβεί τις νόρμες, να εξερευνήσει τις επιθυμίες και να ανοιχτεί στην συναισθαντικότητα. Εδώ οι τακτικές γίνονται πιο απτές, τίθενται υπο τέλεση.


Ωστόσο, η ίδια η διαδικασία της τέλεσης, αν και ενέχει την υπόσχεση της ανα-παραγωγής με διαφορά, όπως ακριβώς εγγράφεται στην ‘πολιτική της επιτελεστικότητας’, δεν κατοχυρώνεται πάντα απέναντι σε μία πιθανή αποτυχία (Butler 1997). Προτείνουμε να σκεφτούμε την πορνογραφία ως εφαρμογή, ανατροπή, αναπαραγωγή και επιτέλεση μέσω της ‘πολιτική της αναπαράστασης’ και ταυτόχρονα από την πλευρά του συναισθαντισμού και της λίμπιντου. Χωρίς να συμπράττουμε με την ευφορική δυναμική της πορνογραφίας που την παρουσιάζει ως απαραίτητα ανατρεπτικής, ανοίγουμε τις πιθανότητες επανεγγραφής της (σε κειμενικές, συγκείμενες και διακειμενικές μορφές) μέσω διαφορετικών γραφών και τακτικών/απτών εγγραφών.


Από την μία πλευρά καλούμε τους συμμετέχοντες να σκεφτούν πάνω στους ορισμούς και στις πρακτικές της πορνογραφίας ως είδος που υιοθετεί συγκεκριμένους κώδικες και κανόνες, ανεξάρτητα από το αν αφορά σεξουαλικές πρακτικές ή άλλες υποκείμενες αναπαραστάσεις. Μπορεί ο όρος ʺπορνογραφίαʺ να χρησιμοποιηθεί απροβλημάτιστα, χωρίς να θέσει σε προβληματισμό τους όρους της αρχικής εγγραφής του ως μια κανονιστική αντίληψη της αναπαράστασης των (ενσώματων και διυποκειμενικών) επιθυμιών; Πόσο εύκολο είναι να επαναδιεκδικηθεί ως όρος; Τι συνεπάγεται αυτό; Σε ποιο βαθμό οι ρητορικές (discursive) μορφές επιτυγχάνουν στη διαμόρφωση υποκειμενικοτήτων και πώς μπορούμε να κατανοήσουμε τις αποτυχίες και τις υπερβάσεις τους; Τι υποκρύπτει η πορνογραφική αναπαράσταση;


Ερχόμαστε λοιπόν στη δεύτερη πτυχή της πορνογραφίας ως εμπειρίας, συναισθαντικότητας, λίμπιντου και διυποκειμενικότητας. Πώς διαπλέκεται το συναισθαντικό με το συμβολικό; Πού έγκειται, εφόσον υφίσταται, η δυνατότητα της πορνογραφικής εμπειρίας/αναπαράστασης να ανατρέψει τους υφιστάμενους μηχανισμούς υποκειμενοποίησης; Και στη βάση ποιών μορφών οικονομικής και (βιο)πολιτικής παραγωγής η συναισθαντικότητα και η αναπαράσταση διατέμονονται;


Απευθύνουμε κάλεσμα για συμμετοχή σε ακαδημαϊκούς, καλλιτέχνες και ακτιβιστές (σε οποιονδήποτε συνδυασμό). Τα άρθρα (στα αγγλικά, ελληνικά, γαλλικά, ισπανικά, ιταλικά) δεν πρέπει να ξεπερνούν τις 1.500-2.000 λέξεις.


Παρακαλούμε να υποβληθούν σε οποιαδήποτε ηλεκτρονική μορφή στη διεύθυνση:

e-mail: guesteditors@re-public.gr


Προθεσμία υποβολής άρθρων: 28 Φεβρουαρίου 2012


Επιμέλεια αφιερώματος: Ειρήνη Αβραμοπούλου και Irene Peano


Αναφορές

- Braidotti, Rosi (m.s.) ‘Fitna, or: The Pornography of Representation.’

- Butler, J. 1997 Excitable Speech: A Politics of the Performative. New York: Routledge.

- de Certeau, Michel 1984 The Practice of Everyday Life, trans. Steven Rendall, Berkeley: University of California Press.

- McClintock, Anne 2009 ‘Paranoid Empire: Specters from Guantánamo and Abu Ghraib.’ Small Axe 28(1): 50-74.

- Nancy, Jean-Luc 2007 ‘Church, State, Resistance.’ Journal of Law and Society 34(1): 3-13.


Μία από τα βασικές ελλείψεις του αγώνα κατά της άκρας δεξιάς στην Ευρώπη (και στο πεδίο της έρευνας και στο πεδίο της πολιτικής) είναι η αποτυχία του να αντιμετωπιστεί πλήρως η πολύμορφη συγκρότησή της. Η ακροδεξιά στην Ευρώπη έχει καταφέρει να συνδυάσει ρατσιστικές (στη βάση της ιεραρχίας των βιολογικών φυλών) με νεο-ρατσιστικές (εστιάζοντας στην ασυμμετρία των πολιτισμικών διαφορών) πεποιθήσεις, να θέσει το “πρόβλημα” της μετανάστευσης ως μία από τις κύριες απειλές για τις ευρωπαϊκές δημοκρατίες, και να αναγνωριστεί ταυτόχρονα σαν ένα νόμιμο πολιτικό σχήμα που μετέχει στην δημοκρατική δημόσια σφαίρα και ως ένας από τους κύριους επικριτές της. Ο στόχος του αφιερώματος είναι να διερευνήσει τη δυναμική της σύγχρονης ευρωπαϊκής ακροδεξιάς και να αξιολογήσει κριτικά τις αντι-ρατσιστικές πρακτικές που προσπαθούν να αντιμετωπίσουν την επιρροή της.
.

Σχετικά άρθρα μπορούν να αφορούν τα ακόλουθα θέματα:



• τις αποκλίνουσες ιδεολογίες των ευρωπαϊκών ακροδεξιών κινημάτων,
• τις οργανωτικές δομές των ακροδεξιών κινημάτων, πολιτικών κομμάτων και ομάδων, με έμφαση στις διαεθνικές και διεθνείς τους σχέσεις
• τη διφορούμενη σχέση της «ακροδεξιάς» με την έννοια της δημοκρατίας και τους δημοκρατικούς θεσμούς,
• το ρόλο των νέων και των παλαιών μέσων μαζικής ενημέρωσης στη διάδοση των ακροδεξιών ιδεών
• την κριτική ανάλυση των αντιρατσιστικών στρατηγικών και πρακτικών



Τα άρθρα πρέπει να είναι γύρω στις 1.500-1.800 λέξεις


Παρακαλούμε στείλτε τα σε ηλεκτρονική μορφή στο

email: editors@re-public.gr


Προθεσμία υποβολής άρθρων: 15 Νοεμβρίου 2011

Η διαφάνεια παρουσιάζεται συχνά ως το κατεξοχήν εργαλείο για τη δημοκρατική διακυβέρνηση: με αυτή την λογική η ανοικτότητα, η ορατότητα, ο έλεγχος και η συνεπής εποπτεία θα καθιστούσε τις κυβερνήσεις λιγότερο διεφθαρμένες και υπόλογες στους πολίτες τους, οι οποίοι με τη σειρά τους θα μπορούν να ασκήσουν δημοκρατικό έλεγχο. Παρά την σύγχρονη παγκόσμια αναγνώριση που απολαμβάνουν οι πολιτικές για την διαφάνεια και την σχετική επιτυχία της εφαρμογής των αντίστοιχων πρακτικών σε πολλές χώρες, η διαφάνεια αποτελεί ολοένα και περισσότερο αντικείμενο κριτικής στη δημόσια σφαίρα. Συντηρητικές φωνές υποστηρίζουν ότι η πλήρης αποκάλυψη των πληροφοριών αποδυναμώνει την κρατική εξουσία. Κριτικές από το ρεαλιστικό στρατόπεδο καταδεικνύουν το χάσμα μεταξύ δημόσιων στόχων της πολιτικής διαφάνειας και των πραγματικών αποτελεσμάτων των σχετικών πολιτικών. Πιο ριζοσπαστικές κριτικές υποστηρίζουν ότι η διαφάνεια λειτουργεί ως τεχνική αποπολιτικοποίησης, καθώς η όποια συμμετοχή των πολιτών επιφέρει ασήμαντα αποτελέσματα.


Ο παγκόσμιος αντίκτυπος της υπόθεσης Wikileaks καθιστά αυτή τη συζήτηση ακόμη πιο επίκαιρη. Όχι μόνο φέρνει στο προσκήνιο τα όρια της διαφάνειας για όλα τα εμπλεκόμενα στρατόπεδα, αλλά θέτει εκ νέου το πλαίσιο της συζήτησης σχετικά με τον πολιτικό ρόλο που διαδραματίζει η διαφάνεια, τον τρόπο με τον οποίο υλοποιείται και τις αναντιστοιχίες ανάμεσα στην θεωρητική συζήτηση για τη διαφάνεια και τη λειτουργία των σημερινών πολιτικών καθεστώτων, είτε φιλελεύθερων, είτε αυταρχικών.


Σε αυτό ακριβώς το πλαίσιο προσπαθούν να παρέμβουν τα άρθρα που δημοσιεύονται εδώ. Στόχος του αφιερώματος είναι να αντιμετωπίσει κριτικά την έννοια της διαφάνειας και τις επιπτώσεις των τρόπων με τους οποίους εργαλειοποιείται, χωρίς να την μυθοποιήσουμε ούτε να την δαιμονοποιήσουμε.

Ο Archon Fung μιλάει για τις πολιτικές για την διαφάνεια, υποστηρίζοντας ότι πρωταρχικός στόχος τους θα πρέπει να είναι να “επιτρέψουν στους πολίτες, ατομικά και συλλογικά, να κατανοήσουν και να προστατευθούν από τους κινδύνους και τις απειλές που αντιμετωπίζουν”.


Α.Μ. – Π.Χ.: Λαμβάνοντας υπόψη πως μια ευρύτερη συναίνεση στις σύγχρονες φιλελεύθερες δημοκρατίες για ένα πιο ανοιχτό σύστημα είναι όλο και πιο διαδομένη, μπορούμε να πούμε πως η διαφάνεια είναι από πολιτική άποψη μια εγγενώς ουδέτερη έννοια, που δεν θα αντανακλά σαφείς ιδεολογικές διαιρέσεις στο μέλλον;


Archon Fung: Πιστεύω πως η διαφάνεια θα εξακολουθήσει να ελκύει πολλά μέρη του πολιτικού φάσματος, δεν είναι όμως με κανένα τρόπο ένα πολιτικά ουδέτερο ζήτημα. Η διαφάνεια που έχει αξία- που προωθεί δημοκρατικές αξίες όπως η πολιτική λογοδοσία ή κοινωνικές αξίες όπως η προστασία από κινδύνους- επιβάλλει συνήθως κόστος σε κάποιον. Η διαφάνεια μπορεί να δείξει ότι ένας πολιτικός είναι διεφθαρμένος, ότι μια πολιτική υπηρεσία δεν παρέχει αυτά τα οποία έχει υποσχεθεί ή ότι εταιρίες κατασκευάζουν μη ασφαλή προϊόντα, μεταχειρίζονται άσχημα τους εργαζόμενους ή ρυπαίνουν το περιβάλλον. Όταν άτομα και οργανώσεις τραυματίζονται από τη διαφάνεια, προσπαθούν συχνά να οργανωθούν για να την υπονομεύσουν.


Οι συνάδελφοί μου κι εγώ γράψαμε πρόσφατα ότι υπάρχει πολιτική συναίνεση σε μεγάλο μέρος της αριστεράς και της δεξιάς για το ότι οι κυβερνητικές δραστηριότητες πρέπει να είναι πιο διαφανείς. Υπάρχει πολύ λιγότερη συναίνεση για την έκταση της διαφάνειας σε ό, τι αφορά τις δραστηριότητες των παικτών του ιδιωτικού τομέα. Αυτό είναι ένα βαθιά πολιτικό ζήτημα.


Α.Μ. – Π.Χ.: Από πολλές πλευρές η διαφάνεια αντιμετωπίζεται ως αυτόνομος παίκτης που θα θεραπεύσει διάφορες παθήσεις της δημοκρατικής διακυβέρνησης και θα φέρει αλλαγές για τους πολίτες. Κάνουμε λάθος όταν αντιλαμβανόμαστε τη διαφάνεια σαν το αντίστοιχο του αόρατου χεριού στην ελεύθερη αγορά;


Archon Fung: Η πρόσφατη οικονομική κρίση δείχνει πως το αόρατο χέρι της αγοράς δεν είναι πάντοτε τόσο ευμενές. Ομοίως, για να παράσχει η διαφάνεια οικονομικά, κοινωνικά και πολιτικά οφέλη, πρέπει να έχει προσεκτικά σχεδιαστεί ώστε να δίνει πληροφόρηση που έχει αξία για τους ανθρώπους, που θα μπορούν να την κατανοήσουν και να δράσουν με βάση αυτή με τρόπους ωφέλιμους για το κοινό.


Η διαφάνεια δημιουργείται πάντα με κάποιο σχεδιασμό. Η ελάχιστη μορφή της είναι να υπάρχει δημόσια πρόσβαση στα έγγραφα, σε έντυπη ή διαδικτυακή μορφή. Πιο εξεζητημένες μορφές διαφάνειας- όπως η γνωστοποίηση για τα κίνητρα δαπανών στις Ηνωμένες Πολιτείες στο recovery.gov, η πληροφόρηση για την ασφάλεια του καναταλωτή στη βάση δεδομένων των Ηνωμένων Πολιτειών για την ασφάλεια των καταναλωτικών προϊόντων ή οι πολιτικές συμμετοχές στο OpenSecrets.gov- εμπεριέχουν πολλές αποφάσεις για το ποιες πληροφορίες είναι πιο σημαντικές, πώς να οργανωθεί και να παρουσιαστεί η πληροφόρηση και λοιπά. Η διαφάνεια δεν μπορεί με κανένα τρόπο να είναι αυτόματη.


Οι συνάδελφοί μου κι εγώ εξετάζουμε γιατί ορισμένα συστήματα διαφάνειας πετυχαίνουν και άλλα όχι, στο βιβλίο μας Full Disclosure: The Perils and Promise of Transparency (Πλήρης Γνωστοποίηση: Οι Κίνδυνοι και η Υπόσχεση της Διαφάνειας).


Α.Μ. – Π.Χ.: Όταν μιλάτε για την ανάγκη μετακίνησης από την κυβερνητική διαφάνεια, που εστιάζεται πρώτα απ’ όλα στη λογοδοσία, σε συστήματα που επιτρέπουν στους πολίτες να αποτιμούν τις κυβερνητικές δραστηριότητες, πόσο μακριά πιστεύετε ότι μπορεί να πάει αυτή η αποτίμηση; Θα έπρεπε οι αποτιμήσεις αυτές να είναι, σε ορισμένες περιπτώσεις, δεσμευτικές για τις κυβερνητικές πολιτικές; Θα έπρεπε οι αποτιμητές να μετέχουν, σε ορισμένες περιπτώσεις, στον σχεδιασμό των κυβερνητικών δραστηριοτήτων;


Archon Fung: Υπάρχουν πολλά είδη αποτιμήσεων που θα έπρεπε να έχουν άμεσες επιδράσεις στις κυβερνητικές δραστηριότητες. Βλέπω όμως πως η διαφάνεια- ανεξάρτητα αν πρόκειται για λογοδοσία ή για αποτίμηση- ασκεί τις επιδράσεις της μέσα από έμμεσους μηχανισμούς. Το μονοπάτι που συνδέει τη διαφάνεια με τις δημόσιες αποφάσεις έχει ως εξής: κάποια οργάνωση, ίσως μια κυβερνητική ή μη κυβερνητική οντότητα, παρέχει στο κοινό μια πληροφόρηση που διαφορετικά δεν θα είχε. Οι παίκτες στις δημόσιες σφαίρες- ο πολίτης ως ψηφοφόρος, οι επενδυτές, οι υποστηρικτικές οργανώσεις, οι δημοσιογράφοι, ίσως οι ρυθμιστές- χρησιμοποιούν την πληροφόρηση αυτή για διάφορους σκοπούς, ως ομάδες πίεσης για να υπάρξει αλλαγή ή για να αυξήσουν ή να μειώσουν την υποστήριξή τους σε κάποια πολιτική. Οι οντότητες που οι δραστηριότητές τους εκτέθηκαν από τη διαφάνεια αποφασίζουν εάν θα ανταποκριθούν ή όχι.


Α.Μ. – Π.Χ.: Τις περισσότερες φορές είναι δύσκολο και χρονοβόρο τόσο για τις δημόσιες όσο και για τις ιδιωτικές οργανώσεις να συμμορφωθούν με τις απαιτήσεις της διαφάνειας. Αποτελεί αυτό ένδειξη ελαττωματικού σχεδιασμού του προγράμματος για τη διαφάνεια; Και ποια θα ήταν τα καίρια στοιχεία μιας στρατηγικής που θα έκανε μια πολιτική διαφάνειας να λειτουργήσει ομαλά και αποτελεσματικά;


Archon Fung: Η διαφάνεια κοστίζει, όπως άλλωστε και η αδιαφάνεια. Οι προσπάθειες για διαφάνεια πρέπει επομένως να εστιάζονται στην παραγωγή αξιόλογης και χρήσιμης πληροφόρησης. Οι πολιτικές πρέπει να εστιάζονται στην παραγωγή στοιχείων που επιτρέπουν στον κόσμο να κατανοεί τους κινδύνους που αντιμετωπίζει και να προστατεύεται από αυτούς, σε τομείς όπως η υγεία, το περιβάλλον, η υγιεινή και η ασφάλεια στον τόπο εργασίας, οι οικονομικοί κίνδυνοι και η δημοκρατική διακυβέρνηση.


Α.Μ. – Π.Χ.: Πρόσφατα, η Ellen Miller από το Sunlight Foundation υποστήριξε πως η προώθηση της διαφάνειας μοιάζει να καθυστερεί. Πιστεύετε ότι το φαινόμενο των WikiLeaks θα ενισχύσει περισσότερο αυτή την τάση στασιμότητας ή αντίθετα θα αποτελέσει μια απροσδόκητη ευκαιρία για την προώθηση από το κράτος μιας ατζέντας ριζοσπαστικής διαφάνειας;


Archon Fung: Δεν γνωρίζω τι επιφυλάσσει το μέλλον για τη διαφάνεια. Βλέπω τουλάχιστον τρεις σημαντικές τάσεις. Η πρώτη αφορά εξελίξεις στις τεχνολογίες της πληροφορίας και της επικοινωνίας που διευκολύνουν την παροχή εργαλείων, τα οποία μειώνουν το τεχνικό κόστος της παροχής πληροφοριών ( π.χ. WikiLeaks) και της συλλογής πληροφοριών (π.χ. αναφορές για προϊόντα του Amazon). Η δεύτερη είναι ότι οι υποστηρικτικές οργανώσεις είναι πιθανό να αντιληφθούν τα οφέλη της διαφάνειας ως μέσο προώθησης των στόχων τους. Η πληροφόρηση για τη συμπεριφορά των τραπεζών σε σχέση με τα στεγαστικά δάνεια ή τις διαπραγματεύσεις για τις υποθήκες μπορεί, για παράδειγμα, να ενισχύσει τη διαπραγματευτική θέση κοινοτικών οργανώσεων, που μάχονται για πιο δίκαια στεγαστικά δάνεια ή για προσιτή στέγη.


Από την άλλη πλευρά, πολύ περισσότερες οργανώσεις αντιλαμβάνονται τους κινδύνους που μπορεί να έχουν από τη διαφάνεια. Ο νόμος για τη Γνωστοποίηση (U.S. DISCLOSE Act), στις Ηνωμένες Πολιτείες, απαιτούσε από οργανώσεις που συμμετείχαν σε πολιτικές προεκλογικές εκστρατείες να γνωστοποιήσουν τους μεγάλους δωρητές και να αποκαλύψουν τις πηγές χρηματοδότησης της προεκλογικής διαφήμισης. Η πρόταση αυτή απορρίφθηκε από το Κογκρέσο το 2010. Παρομοίως, όσο αυξάνεται η συνειδητοποίηση για τη δύναμη της διαφάνειας, μπορούμε να αναμένουμε μεγαλύτερη αντίσταση στις απαιτήσεις για γνωστοποίηση από ιδιωτικές εταιρίες, βιομηχανικούς τομείς, ακόμη και δημόσιες υπηρεσίες.


Α.Μ. – Π.Χ.: Μια από τις κριτικές κατά των πρωτοβουλιών για τη διαφάνεια είναι πως δεν έχουν ως πρωταρχικό στόχο τους εκείνους που στερούνται επίσημων δικαιωμάτων ή πραγματικών δυνατοτήτων για να τα ασκήσουν πλήρως (μετανάστες, προσωρινούς εργάτες, κατώτερη κοινωνική τάξη). Θα λέγατε ότι η διαφάνεια ενισχύει άμεσα αυτές τις κοινωνικές ομάδες;


Archon Fung: Ορισμένα μέτρα για τη διαφάνεια ενισχύουν κοινωνικά περιθωριακές ομάδες και συμφέροντα. Ένα παράδειγμα που ανέφερα πιο πάνω είναι ο νόμος για τη γνωστοποίηση των στεγαστικών δανείων (Home Mortgage Disclosure Act) που βοηθά τις κοινοτικές οργανώσεις στον αγώνα τους για πιο δίκαια τραπεζικά στεγαστικά δάνεια στις Ηνωμένες Πολιτείες. Ωστόσο, σε γενικές γραμμές, όσοι είναι πολιτικά αδύναμοι και κοινωνικά περιθωριακοί θα δυσκολευτούν περισσότερο να διασφαλίσουν πολιτικές που θα προστατεύουν τα συμφέροντά τους. Αυτό δεν ισχύει λιγότερο για τη σφαίρα της διαφάνειας απ’ ό, τι για άλλους πολιτικούς τομείς.


Α.Μ. – Π.Χ.: Έχει η κυβέρνηση κάποιο ρόλο στην προώθηση ή εφαρμογή της διαφάνειας σε μη κρατικές οντότητες, όπως οι εταιρίες ή οι ΜΗ.ΚΥ.Ο;


Archon Fung: Απολύτως. Πιστεύω πως κεντρικός στόχος της διαφάνειας είναι να επιτρέψει στους πολίτες, ατομικά και συλλογικά, να κατανοήσουν και να προστατευτούν εναντίον των κινδύνων και των απειλών που αντιμετωπίζουν. Συνήθως πιστεύουμε πως στις αυταρχικές χώρες οι κίνδυνοι αυτοί προέρχονται κυρίως από τις κυβερνήσεις και, επομένως, οι προσπάθειες για διαφάνεια θα έπρεπε να εστιάζονται εκεί.


Στις βιομηχανοποιημένες δημοκρατίες, όμως, πολλές απειλές που αντιμετωπίζουν οι πολίτες δεν προέρχονται από την κυβέρνηση αλλά από εταιρίες και, σε μικρότερη έκταση, από μη κυβερνητικές οργανώσεις. Συνεπώς, κάποιοι από τους προβολείς της διαφάνειας θα έπρεπε να λάμψουν εκεί.


Α.Μ. – Π.Χ.: Ας φανταστούμε μια σειρά εστιασμένων προγραμμάτων διαφάνειας, συγκροτημένων, καλά σχεδιασμένων και εφαρμοσμένων για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα, σε ένα αντιπροσωπευτικό σώμα τομέων πολιτικής τόσο στον δημόσιο όσο και τον ιδιωτικό τομέα, όπως υγειονομική περίθαλψη, παιδεία, χρηματιστήρια, τρόφιμα κλπ. Υπάρχει εδώ μια απελευθερωτική δυναμική που να μπορεί να ανανεώσει τη δημοκρατική υπηκοότητα κι ό,τι άλλο χρειάζεται;


Archon Fung: Η διαφάνεια είναι μια αναγκαία αλλά ανεπαρκής προϋπόθεση για τον δημοκρατικό έλεγχο. Οι πολίτες πρέπει να έχουν τη δυνατότητα και την οργάνωση να κατανοούν τις πληροφορίες που τους παρέχει η διαφάνεια. Ακόμη πιο σημαντικό, οι οργανώσεις, οι νόμοι και οι πολιτικές πρέπει να παρέχουν διαύλους ελέγχου και ρύθμισης που να τους επιτρέπουν να ελέγχουν τόσο τις δημόσιες όσο και τις ιδιωτικές οντότητες με τρόπους που να προστατεύουν τα θεμελιώδη συμφέροντά τους και να υλοποιούν τους συλλογικούς στόχους τους.

—————————-


Ο Archon Fung μίλησε μέσω e-mail με τον Αλέξανδρο Μελίδη και τον Παύλο Χατζόπουλο.

Σ’ αυτό το άρθρο, θα εξετάσω εν συντομία την ιστορικότητα των πολιτικών διεκδικήσεων για διαφάνεια και τη διάρθρωση της κινητοποίησης για νομιμότητα και ηθικολογία στην Ιταλία. Θα θέσω έναν προβληματισμό για τον πολιτικό λόγο που βασίζεται στην ηθική, ερευνώντας την ηθικο-πολιτική βάση του, την ηγεμονία του στην ιταλική κοινωνία και κάποιες δυσαρέσκειες που επιφέρει. Θα υποστηρίξω πως σχηματίζει λογικές αλληλουχίες με την ιστορική “ευρωκομμουνιστική” ιταλική Αριστερά, σε εμφανή αντίφαση με τις δεσμεύσεις των συντελεστών του σε ιδέες μνήμης που αμφισβητούν την πολιτική γενικά ή επιτρέπουν αντιδραστικές ερμηνείες. Θα αναφερθώ επίσης εν συντομία στο ρόλο του δικαστικού σώματος στο πλαίσιο της ηθικοποιητικής πολιτικής.


Τον τελευταίο καιρό, “κοινωνικά κινήματα” υπέρ της διαφάνειας στην Ανατολική Ευρώπη προωθούν διεκδικήσεις για μια “καθαρή δημόσια ζωή” ( Holler&Shore 2005). Η κοινωνία των πολιτών του Παλέρμο ηγείται της πολιτικής κατά της διαφθοράς από τη δεκαετία του 1980, καθώς οι τοπικοί υπέρμαχοι ενός κινήματος της μεσαίας τάξης εναντίον της μαφίας υποστηρίζουν ότι η “καθαρή πολιτεία” αποτελεί βασική δημοκρατική αρχή και “δικαίωμα των πολιτών” ( Jamieson 2000, Schneider & Schneider 2000). Οι αντιδράσεις στις αποκαλύψεις για τις διασυνδέσεις ανάμεσα στο κυβερνών Χριστιανοδημοκρατικό κόμμα ( DC) και την Κόζα Νόστρα έχουν συμβάλει στη δημιουργία ενός νέου όρου –κλειδί που αποκτά αυξανόμενη σημασία: “legalita“.


H υποστηρικτική κινητοποίηση της κοινωνίας των πολιτών γύρω από τη “legalita” έχει καταστήσει τον όρο ιδεολογική ραχοκοκαλιά της Libera, της μεγαλύτερης ΜΗ.ΚΥ.Ο. στην Ιταλία σε ό,τι αφορά τον αριθμό των μελών της, συμπεριλαμβανομένων πολλών μικρότερων οργανώσεων. Ο κύριος στόχος της οργάνωσης είναι ʺη μάχη εναντίον της μαφίαςʺ. Οι παράγοντες της Libera κινητοποιούν τους ενεργούς πολίτες μέσω της πολιτικής συμμετοχής σε μια προσπάθεια “διεκδίκησης του κράτους“, η οποία συμβάλλει στην αναπαραγωγή του κράτους με την ενίσχυση της σημασίας “του” και την επιβεβαίωσης της παρουσίας “του”. Η πιο απτή συνεισφορά της Libera στην πολιτική για τη διαφάνεια είναι η άσκηση πίεσης στην κυβέρνηση για την ψήφιση του νόμου 109/95, που επιβάλλει την κατάσχεση όλων των περιουσιακών στοιχείων των μαφιόζων που έχουν συλληφθεί και την διάθεσή τους στις τοπικές κοινότητες με δωρεάν επικαρπία.


Στη διάρκεια της εθνογραφικής έρευνάς μου μεταξύ των Σικελών ακτιβιστών κατά της Μαφίας, δεν συνάντησα κανέναν συμπαθώντα της Libera που να έχει δεξιές αποκλίσεις: τα μέλη (οι περισσότεροι εθελοντές) είναι συνήθως νεαροί αριστεροί. Η “δεξιά”, ιστορικά ύποπτη για τις σχέσεις της με τη Μαφία, λόγω της σκιώδους συμμαχίας του DC που έφερε στο κόμμα “μια δεξαμενή ψήφων” στη Σικελία, μέσω του πατροναρίσματος της Μαφίας ( Ginsborg 2002), συνδέεται σήμερα με τον Μπερλουσκόνι, ο οποίος αψηφά ανοιχτά το δικαστικό σώμα της χώρας, και είναι συνήθως απορριπτέα στους ακτιβιστικούς κύκλους που τάσσονται υπέρ της νομιμότητας.


Μια ιδέα της Αριστεράς; Το ηθικό ζήτημα


Ωστόσο, η δέσμευση για τη διατήρηση της “καθαρότητας” της διοίκησης μετά βίας υφίσταται στο πολιτικό πεδίο της ευρωπαϊκής Αριστεράς. Πώς ένας φαινομενικά “αντιδραστικός” όρος ( η προώθηση της επιβολής του νόμου) έγινε αντικείμενο λατρείας της ιταλικής Αριστεράς; Η θεώρησή του ως εγγενή έννοια- αυτό που οι ανθρωπολόγοι αποκαλούν κατηγορία emic-καθιστά την ιστορικοποίησή του δυνατή.


Η Libera ιδρύθηκε το 1995, αμέσως μετά την άτυπη εγκαθίδρυση της Δεύτερης Ιταλικής Δημοκρατίας και ακολούθησε την εξέλιξή της. Από τότε, η προχώρηση των ΜΗ.ΚΥ.Ο στη Libera, δείχνει ότι η “νομιμότητα” βρίσκεται στο επίκεντρο σε ό,τι αφορά τη διακυβέρνηση και τη διοίκηση και έχει ζωτική σημασία στην καθημερινή ζωή. Η αναδιάρθρωση του ιταλικού πολιτικού μηχανισμού μετά την έρευνα του 1992 που έγινε γνωστή ως Tangentopoli (στην κυριολεξία: δωροδοκούπολη), επέδρασε σε όλες τις πτυχές της πολιτικής των κομμάτων. Συνέβαλε στον τερματισμό της Πρώτης Ιταλικής Δημοκρατίας, εν μέσω των αποκαλύψεων για αναρίθμητες υποθέσεις δωροδοκίας στην καρδιά της πολιτικής ζωής της χώρας. Είναι ενδιαφέρον ότι η ιδέα μιας Δεύτερης Ιταλικής Δημοκρατίας (σε αντίθεση με την γαλλική θεσμική αναδιάρθρωση που απαιτεί νέα συντάγματα) συνεπάγεται μια ηθική αναδιάρθρωση: την αναβίωση της ηθικής, που εκδηλώθηκε με τον σχηματισμό νέων κομμάτων. Η ιταλική κυρίαρχη πολιτική τάξη δέχτηκε σοβαρά πλήγματα από αυτή την εξέλιξη: οι Σοσιαλιστές και το DC λόγω της πληθώρας των πληροφοριών για δωροδοκίες στις οποίες εμπλέκονταν βουλευτές, οι Κομμουνιστές λόγω του κύματος των αλλαγών που είχαν μόλις σαρώσει την Ανατολική Ευρώπη. Στην πραγματικότητα, όπως δείχνει η Γκλάζνοστ, οι ριζικές αλλαγές καθεστώτων επιβλήθηκαν ευρέως μέσω των ιδιωμάτων για πολιτική διαφάνεια.


Η δικαστική επιχείρηση “καθαρά χέρια” για τη διαφάνεια, της οποίας ηγήθηκε ο Μιλανέζος δικαστής Ντι Πιέτρο, ανέτρεψε μάλλον ένα σύστημα διακυβέρνησης παρά μια “Δημοκρατία”. Η ρητορική για τη νομιμότητα που πυροδότησε την ιταλική θεσμική ανανέωση αντηχεί σήμερα στον ακτιβισμό των ΜΗ.ΚΥ.Ο. Είναι ενδεικτικό ότι πολλά μέλη της Libera είναι σήμερα υποστηρικτές του κόμματος της Ιταλίας των Αξιών, του οποίου ηγείται ο Ντι Πιέτρο, ο οποίος στράφηκε στην πολιτική ύστερα από την προσωπική αναγνώριση που βίωσε μέσω της Tangentopoli.


Ωστόσο, το πολιτικό μομέντουμ της ηθικής και της διαφάνειας δεν περιορίζεται σε μια συγκεκριμένη στιγμή. Η σημερινή ρητορική κατά της Μαφίας και υπέρ της “legalita” πηγάζει από ένα καθαρά πολιτικό παρελθόν: η μάχη κατά της διαφθοράς αποτελεί ιστορική κινητήρια δύναμη του Κομμουνιστικού Κόμματος (PCI), κεντρικό σημείο της πολιτικής του και συστατικό στοιχείο της πολιτικής φιλοσοφίας του. Η “legalita” της κοινωνίας των πολιτών κατέστησε οικείες στις μεσαίες τάξεις της δεκαετίας του 1990 τις δομικά μεταμορφωτικές ιδέες που χάραξε το μεγαλύτερο δυτικό ευρωκομμουνιστικό κόμμα στη δεκαετία του 1970. Η διαδικασία σύντηξης “μιας κάποιας ηθικής της Αριστεράς” με πολιτική δραστηριότητα και οργάνωση υπήρξε μια εσωτερική μάχη ιδεών μεταξύ των μελών του PCI. Αποκρυσταλλώθηκε σε αυτό που ο γενικός γραμματέας του, Ενρίκο Μπερλινγκουέρ (1972-1984) κωδικοποίησε ως “la questione morale“: “το ηθικό ζήτημα”.


Η ρητορική του κόμματος, μολονότι καθαρολογική, απηχούσε τον Γκράμσι: τα μέλη επεδίωκαν ηγεμονία στην πράξη, μέσω πρακτικών που επέτρεπαν μια ανέπαφη πολιτική πράξη και αποσυνέδεαν τους κομμουνιστές από το πατρονάρισμα και τις πελατειακές σχέσεις αυτού που ο Μπερλίνγκουερ αποκαλούσε “το καθεστώς”: το κυβερνών DC. Οι κομμουνιστές έβλεπαν τους εαυτούς τους ως ευμενείς δυνάμεις του καλού, ως ηθική φωνή σε μια διεφθαρμένη δημόσια ζωή. Ο Παζολίνι έγραψε ότι το PCI ήταν ένα “ηθικό νησί” στη διεφθαρμένη ιταλική θάλασσα. Το PCI κατάφερε να καταστήσει την ηθικοκολογική γλώσσα ηγεμονικό πολιτικό μονοπώλιό του- και από αυτή την άποψη η κληρονομιά του Μπερλινγκουέρ υπήρξε επιτυχής. Ωστόσο, η ρητορική για νομιμότητα και οι εκκλήσεις του για “καθαρότητα” επέτρεψαν μια δυσάρεστη πολιτική συγγένεια με την καθαρολογική ρητορική των νεοφασιστών, που ήταν ανέγγιχτοι απ’ τη διαφθορά και ήθελαν να εξουδετερώσουν τη Μαφία, καθώς η άκρα δεξιά το θεωρούσε ως αμφισβήτηση ενός ισχυρού συγκεντρωτικού κράτους από την εποχή του Μουσσολίνι (Mack Smith 1983).


Το “ηθικό ζήτημα” συνδέεται με το κίνημα εναντίον της Μαφίας της δεκαετίας του 1980, το οποίο γονιμοποίησε. Το μονοπώλιο της ηθικής/διαφάνειας ως πολιτικά εργαλεία του PCI είχε ως αποτέλεσμα το κίνημα να αναπτύσσεται ως συμπλήρωμα στον κομμουνισμό, αλλά με την κατάρρευσή του και τη μεταμόρφωση του PCI, το “ηθικό ζήτημα” έδωσε τη θέση του στη δεκαετία του 1990 στη “legalita“, ως ηγεμονική ώθηση προς μια πολιτική που δεν είχε μολυνθεί από σκοτεινούς παράγοντες. Από αυτή την άποψη, το “ηθικό ζήτημα” ήταν μια ηγεμονική ιδέα του PCI που κληροδοτήθηκε στη σύγχρονη ιταλική πολιτική ρητορική, καθώς στόχευε να φέρει όλους τους διφορούμενους πολιτικούς παράγοντες (όπως η Μαφία) στην επιφάνεια και να καταστήσει “το Κράτος” διαφανές. Χρησιμοποιούμενη από τους αριστερούς καθαρολόγους η “legalita” χρησιμοποιείται σήμερα με τρόπους που μιμούνται και αναπαράγουν το ηθικό ζήτημα του τέλους της δεκαετίας του 1970.


Νεοφιλελεύθερες μεταμορφώσεις: από το κόμμα στη ΜΗ.ΚΥ.Ο και το δικαστικό σύστημα


Υπάρχουν ωστόσο δυο ανακολουθίες στην ανάπτυξή της που συνδέονται μεταξύ τους μέσω της νεοφιλελεύθερης ρητορικής για την “ενεργή υπηκοότητα” που έχει μεταμορφώσει τον ακτιβισμό για τη διαφάνεια. Πρώτον, όπως συνέβη με την πολιτική του Μπερλινγκουέρ, στην καθαρολογία της νομιμότητας αναφέρεται εξίσου η δεξιά άκρη του πολιτικού φάσματος: αυτή τη φορά όμως είναι μια διάχυτη έκκληση για τη χρήση μιας χωρίς έλεος νομιμότητας στην καθημερινή ζωή. Απ’ αυτή την άποψη, η αντανάκλαση ενός ιδιώματος της Αριστεράς στη Σικελία χρησιμοποιείται από τους ρατσιστές στη βόρεια Ιταλία. Η κινητήρια δύναμη της legalita χρησιμοποιείται ως έκφραση της ιταλικής καθαρότητας κατά των μεταναστών και των Ρομά που θεωρούνται “εγκληματογενείς”, ιδίως στη Λομβαρδία και τη Βενετία. Το φαινόμενο της ronde (“νυχτοφύλακες”) είναι βασικά η έκκληση στους πολίτες να διαφυλάσσουν, με αυτοσχέδιες περιπολίες, την ασφάλεια στους δρόμους. Μπορεί να θυμίζει τους μελανοχίτωνες του Μουσολίνι, αλλά στην πραγματικότητα είναι μια βαθιά νεοφιλελεύθερη πολιτική: υποστηρίζει τον πασίγνωστο ηθικό βολονταρισμό και το κοινοτικό πνεύμα του “ενεργού πολίτη” που επωμίζεται ευθύνες τις οποίες το κράτος έχει παραμελήσει.[1] Η προοδευτική ηγεμονική ρητορική για τη νομιμότητα γίνεται τότε αμφισβητούμενο ζήτημα, με την έννοια ότι η εφαρμογή της μπορεί να οδηγήσει σε αντιδραστικές πρακτικές, ενεργοποιώντας την ατζέντα τού “να πάρουμε τις κρατικές υπηρεσίες στα χέρια μας”. Η αλλαγή σε ό,τι αφορά τις ευθύνες του κράτους για την εφαρμογή του νόμου, που διοχετεύεται μέσω της διαφάνειας και των ιδιωμάτων της ηθικής, ενθαρρύνει τις μορφές επαγρύπνισης και τη διάδοση της βίας, συνδέοντας την κωδικοποιημένη νομική τάξη με ηθικούς κώδικες συμπεριφοράς που θεωρούνται αυθαίρετοι.


Δεύτερον, οι διεκδικήσεις της “legalita” για διαφάνεια έχουν αποσυνδεθεί από το βασισμένο σε ταξικά κριτήρια κίνητρο της δημοκρατικής ολοκλήρωσης των κατώτερων, όπως και από την πολιτική του “ηθικού ζητήματος”. Σε αντίθεση με την πολιτικοποίηση της ηθικής ρητορικής από τους οπαδούς του PCI που καλούσαν για μια κοινοβουλευτική δύναμη, οι ακτιβιστές των ΜΗ.ΚΥ.Ο. εκφράζουν σήμερα τη δέσμευσή τους για μια καθαρή πολιτική έξω από πολιτικές διασυνδέσεις : η νομιμότητα γίνεται τεχνική, και όχι πολιτικοποιημένη ρητορική. Οι εκκλήσεις για “legalita” και από τις δυο πλευρές του σύγχρονου πολιτικού φάσματος, έχουν να κάνουν περισσότερο με τη δικαστική τάξη (που σε γενικές γραμμές θεωρείται πως δεν έχει μολυνθεί) παρά με την εκτελεστική ή την κοινοβουλευτική, που ρέπει στη διαφθορά λόγω των μέσων συστημικού πατροναρίσματος με τα οποία έχει φτιαχτεί. Οι ιστορικές ενσαρκώσεις της “legalita” είναι οι “άνθρωποι των θεσμών”, που επιχειρούν πέρα από την ενδεχομένως διεφθαρμένη αρπάγη της νομιμότητας μέσω της ψήφου. Ο ηρωϊσμός των δικαστικών που, συνεπικουρούμενοι από την αστυνομία, μάχονται για τη διαφάνεια και τη χειρουργική αποσύνδεση της ιταλικής δημόσιας ζωής από τη μεσιτεία της μαφίας εξυμνείται στις ανακοινώσεις της Libera και τις εφημερίδες της κεντροαριστεράς. Επικαλούμενη παραδείγματα αστυνομικών, αξιωματούχων του στρατού και ιδίως δικαστών δολοφονημένων από την Κόζα Νόστρα, η Libera αφηγείται μια ιστορία κατά της Μαφίας που φτιάχνεται “από εκείνους που έδωσαν τη ζωή τους πολεμώντας τη Μαφία και για μια καθαρή δημοκρατία”. Η 21η Μαρτίου έχει θεσμοποιηθεί ως “ημέρα μνήμης και δέσμευση” ως προς αυτές τις αρχές, με μια εκδήλωση μνήμης σε διαφορετική πόλη κάθε χρόνο.


Η Libera επομένως προωθεί μια εικονογραφία νεκρών ηρώων, που έχουν θυσιαστεί για τη νομιμότητα και μια καθαρή δημόσια ζωή. Οι δολοφονημένοι δικαστικοί Φαλκόνε και Μπορσελλίνο αποτελούν παραδείγματα μορφών “υπεράνω κομμάτων” που επιβεβαίωσαν και αναμόρφωσαν μια πολιτική κληρονομιά που έχει να κάνει με τη δικαιοσύνη, τη νομιμότητα και τη δημόσια ηθική, χωρίς να φθείρεται από τις “διεφθαρμένες δυνάμεις του δημοκρατικού παιχνιδιού”. Η σκιά του Μπερλουσκόνι στη σύγχρονη ιταλική πολιτική απηχεί αυτή την έλλειψη εμπιστοσύνης στις κοινοβουλευτικές οδούς προς μια “καθαρή δημόσια ζωή” (Lane: 2005). Ψηφίστηκε ως πρώτος πρωθυπουργός της παροιμοιώδους Δεύτερης Δημοκρατίας το 1994 (στο Νότο ως μέρος του συνασπισμού “Πόλος για Καλή Κυβέρνηση”)[2] στο ιστορικό μομέντουμ όπου έπρεπε να οδηγήσει την Ιταλία σε μια μετάβαση, μέσω εντιμότητας, μετά την Tangentopoli. Η κινητοποίηση των ΜΗ.ΚΥ.Ο. για τη νομιμότητα, που επικαλείται μορφές “εκτός πολιτικής”, αντανακλά τη λαϊκή απογοήτευση γι’ αυτή την εξέλιξη. Η απόδοση τιμής στη magistratura democratica (δημοκρατικό δικαστικό σώμα) είναι η τελευταία διέξοδος των ακτιβιστών που έχουν απογοητευτεί από τους θεσμούς: ο μόνος μηχανισμός που παραμένει αξιόπιστος και συνεχίζει την ηθικολογική κληρονομιά μοιάζει να είναι οι “δεσμευμένοι” δικαστές, που αποκαλούνται στη λαϊκή γλώσσα tute rosse (κόκκινα κοστούμια).


Η κατασκευή μιας λίστας ηρώων που θυσιάστηκαν για τη δημοκρατία πολεμώντας εναντίον της Μαφίας δίνει έμφαση στην ηθική της νομιμότητας ως πολιτική κατευθυντήρια αρχή, ως πολιτικό καθήκον συνδεδεμένο με μια αμοιβαιότητα που είναι αδύνατον να επιτευχθεί. Η ιστορική μεταμόρφωση της πολιτικής της διαφάνειας από το “ηθικό ζήτημα” (έναν πολιτικοποιημένον λόγο ταυτισμένο με ένα ισχυρό κόμμα) στη διάχυτη “νομιμότητα” που αμφισβητεί την πολιτική, αποκαλύπτει νεοφιλελεύθερες αλλαγές, με την εξατομικευμένη, άμεση επιβολή του νόμου της ronde ως την πιο σκοτεινή σκιά τους. Σε σχέση με την αριστερή πολιτική των ΜΗ.ΚΥ.Ο., οι απολιτικοποιημένες επιδράσεις αυτού που ο Ferguson αναγόρευσε σε “αντι-πολιτική μηχανή” (1994) μετατρέπουν τη διαφάνεια, από μια όψη της δημοκρατικής συμμετοχής σε μια δέσμευση σε θεσμικές μορφές που βρίσκονται εξ ορισμού εκτός καθημερινής πολιτικής: τους διορισμένους για να εφαρμόζουν το νόμο, όπως οι δικαστές. Η απολιτικοποίηση της διαφάνειας ήταν ενδεχομένως η κύρια αιτία για την αναπαραγωγή του Μπερλουσκόνι στην εξουσία στη διάρκεια της Δεύτερης Δημοκρατίας.


Είναι ενδιαφέρον πως με την έκθεση του όρου legalita στην κοινωνία των πολιτών του “συνειρμισμού”, η πολιτικοποιημένη οξύνοια του όρου υφίσταται έναν διαρκή αφοπλισμό. Ο ένθερμος εναγκαλισμός του όρου από όλο το φάσμα της καθημερινής πολιτικής (το γεγονός ότι έχει γίνει κοινός τόπος) συνεπάγεται σ’ αυτή την περίπτωση έναν “ανοιχτό” όρο που έγινε φαινομενικά ηγεμονικός, καθώς χρησιμοποιείται σχεδόν απ’ όλους. Η κυκλωτική εφαρμογή αυτής της ιδέας, περιλαμβάνει τις συνεχείς εκκλήσεις του Μπερλουσκόνι στη “λαϊκή δικαιοσύνη” αναφορικά με τη δική του περίπτωση και στην “αποκατάσταση της τάξης στους δρόμους” σε σχέση με τη ronde. Ωστόσο, η ηθικοποίηση του πολιτικού λόγου άφησε απέξω ένα επίπεδο κρατικής δραστηριότητας που, όπως προαναφέραμε, προσελκύει τη λαϊκή προσοχή και χαίρει της εναπομείνουσας εμπιστοσύνης στους δημόσιους θεσμούς: το δικαστικό σώμα. Οι σφοδρές επιθέσεις του Μπερλουσκόνι στους δικαστικούς, τους οποίους σε πολλές περιπτώσεις αποκαλεί “κομμουνιστές”, δείχνουν ότι αυτοί είναι οι θεματοφύλακες της ηθικής της Δημοκρατίας. Το κόμμα “Ιταλία των Αξιών” του Ντι Πιέτρο έχει καθιερωθεί ως η κύρια κεντρώα εξουσία στη χώρα, ενώ οι ίδιοι οι δικαστικοί, ιδίως εκείνοι των δικαστικών σωμάτων κατά της Μαφίας, αποκτούν συχνά μια “δημόσια φωνή”.[3] Πολλοί απ’ αυτούς έχουν γίνει αναγνωρίσιμες μορφές με αυξημένη δημοτικότητα στις αριστερές εφημερίδες. Η ρητορική που χρησιμοποιούν αυτοί οι δικαστικοί τους κάνει να μοιάζουν περισσότερο με κοινωνιολόγους (με μια βεμπεριανή πίστη στο ιδανικό είδος κράτους και μια συμπάθεια στην τάξη) παρά με τεχνικές μορφές. Απ’ αυτή την άποψη, η σύγκλιση του δικαστικού με το πολιτικό, ειδικά την εποχή του Μπερλουσκόνι και της αυξανόμενης δραστηριότητας της Μαφίας στη χώρα, ενδέχεται να αντανακλά την ανάληψη του πολιτικού λόγου από τη legalita, έναν όρο που όπως μου είπε ένας πληροφοριοδότης, μοιάζει “γραφειοκρατικά ουδέτερος”. Αυτές οι δομές δίνουν νέα πολιτικά (ή μεταπολιτικά;) νοήματα στη διαφάνεια, καθώς ο Μπερλουσκόνι μοιάζει να βρίσκεται μπροστά στη μεγαλύτερη δικαστική πρόκληση μιας σταδιοδρομίας που συμπίπτει με την ιστορία της Δεύτερης Δημοκρατίας.


Σημειώσεις

[1] Η ιδιοποίηση του όρου “κοινότητα” από το New Labour με τον όρο Νέων Εργατικών έχει οδηγήσει σε παρόμοιες νομικίστικες πολιτικές όπως η «παρακολούθηση της γειτονιάς» (neighbourhood watch) στη Βρετανία.

[2] “Καλή διακυβέρνηση” είναι ένας όρος που συνηθίζει η Παγκόσμια Τράπεζα.

[3] Βλ., για παράδειγμα, κείμενα όπως το Lodato και Grasso 2001, έναν τόμο που περιλαμβάνει ‘engaged’ συνεντεύξεις του εθνικού πληρεξούσιου της αντι-μαφίας, Piero Grasso, από έναν εξέχοντα αριστερό δημοσιογράφο.


Αναφορές

– Ferguson, James:  The anti-politics machine : “development,” depoliticization, and bureaucratic power in Lesotho / Minneapolis : University of Minnesota Press, c1994.

Ginsborg, Paul:  Italy and its discontents : family, civil society, state, 1980-2001 / Λονδίνο: Penguin, 2003.

Haller Dieter και Shore Chris: Corruption (edited by): anthropological perspectives / Λονδίνο: Ann Arbor, MI : Pluto, 2005.

Jamieson, Alison: The antimafia: Italy’s fight against organized crime/ Νέα Υόρκη: St. Martin’s Press, 2000.

– Lane, David Stuart:  Berlusconi’s shadow : crime, justice and the pursuit of power / Λονδίνο: Penguin Books, 2005.

– Lewis, David και Mosse, David (edited by): Development brokers and translators: the ethnography of aid and agencies / Bloomfield, CT : Kumarian Press, 2006.

- Lodato, Saverio και Grasso, Piero: L’antimafia invisibile: la nuova strategia di Cosa Nostra / Μιλάνο: Mondadori 2001.

- Mack Smith, Denis:  Mussolini / Νέα Υόρκη: Vintage Books, 1983.

Το 2007, η Γενική Ελεγκτής του Τρινιντάντ και Τομπάγκο κα Sharman Ottley δημοσίευσε μια έκθεση για το Community Environmental Protection and Enhancement Programme – CEPEP (κοινοτικό πρόγραμμα για την προστασία και ενίσχυση του περιβάλλοντος). Στην έκθεσή της, η ελεγκτής διαπίστωνε ότι το κυβερνητικό πρόγραμμα που χορηγούσε συμβόλαια σε ανεξάρτητους εργολάβους για τη διαχείριση καλλωπιστικών προγραμμάτων όπως το κούρεμα του γρασιδιού σε δημόσιους χώρους, παρουσίαζε σοβαρά μειονεκτήματα στους τομείς της εσωτερικής διακυβέρνησης και οικονομικής διαφάνειας. Εντολή του προγράμματος είναι η πρόσληψη άνεργων και “μη απασχολήσιμων” πολιτών του Τρινιντάντ, ως ένα είδος “εκπαίδευσης ανέργων” αντί κοινωνικής πρόνοιας. Οι περισσότεροι από τους συμμετέχοντες εργάζονται 4 ώρες τη μέρα. Μεταξύ των προβλημάτων που καταγράφηκαν ήταν ότι το πρόγραμμα, που βρισκόταν ήδη σε ισχύ για περίπου πέντε χρόνια, δεν διέθετε μια μορφοποιημένη ή σταθερή διαδικασία για την προκήρυξη και χορήγηση των συμβολαίων.


Περαιτέρω έρευνες αποκάλυψαν ότι πολλά συμβόλαια δίνονταν σε εταιρίες που είχαν δημιουργήσει συγγενείς των παλιών μελών του τότε κυβερνώντος Peoples’ National Movement- PNM (Λαϊκού Εθνικού Κινήματος) (Newsdays 2007) και ανήκαν σ’ αυτούς. Ακολούθησαν νέες κατηγορίες, σύμφωνα με τις οποίες τα συμβόλαια χορηγούνταν σε πρεσβύτερα μέλη συμμοριών που εμπλέκονταν στο εμπόριο ναρκωτικών ως προστάτες, σε αντάλλαγμα της αφοσίωσης στο κόμμα ή σε μια προσπάθεια καταστολής ή ελέγχου της βίας των συμμοριών σε ιδιαίτερα βίαιες περιοχές της χώρας (Gonzales 2007, Sorias 2006). Επιφανειακά, πρόκειται για μια “νίκη” των διαδικασιών διαφάνειας. Η κυβερνητική οικονομική κακοδιαχείριση αναδείχθηκε και δημοσιοποιήθηκε μέσω μιας έκθεσης απολογισμού από την ελεγκτή του κράτους.


Ωστόσο, αυτή η “θετική” διαφάνεια που έκανε την παραπάνω έκθεση δυνατή, πρέπει να γίνει κατανοητή μέσα από τον ειδικό φυλετικό φακό που επηρεάζει όλες τις πτυχές της πολιτικής στο Τρινιντάντ. Η κυβερνητική διαφάνεια δεν διαχωρίζεται από τις υπάρχουσες φυλετικές αντιλήψεις της υπηκοότητας. Η κυβερνητική κακοδιαχείριση γίνεται αντικείμενο κριτικής στο πλαίσιο μιας περίπλοκης φυλετικής γλώσσας. Τα φυλετικά στερεότυπα και οι ταξικοί ανταγωνισμοί αναπαράγονται και ενισχύονται. Με βάση την εθνογραφική μου έρευνα πάνω στην μεγαλοαστική και την ανώτερη τάξη στο Τρινιντάντ το 2007-09, θα περιγράψω πώς ο τρόπος με τον οποίον αναπτύσσεται στο Τρινιντάντ ο λόγος για την διαφάνειας δεν έχει φέρει ουσιαστικές αλλαγές στη διακυβέρνηση παρά έχει μόνο βοηθήσει στην εναλλαγή κυβερνήσεων.


Υπόβαθρο


Το Τρινιντάντ και Τομπάγκο έχει μια από τις πιο επιτυχείς οικονομίες στην αγγλόφωνη Καραϊβική. Το δίδυμο νησιωτικό έθνος, μεγάλο σε σχέση με τους γείτονές του στην Καραϊβική καθώς έχει έναν πληθυσμό που υπολογίζεται σε 1,3 εκατομμύρια, δεν βασίζεται όπως οι γείτονές του στα δολάρια του τουρισμού. Αντίθετα., η οικονομία στο Τρινιντάντ ευδοκιμεί χάρη στα μεγάλα υπεράκτια αποθέματα φυσικού αερίου και πετρελαίου. Η κυβέρνηση χρηματοδοτεί μυριάδες κοινωνικά προγράμματα, συμπεριλαμβανομένων του CEPEP και του Unemployement Relief Fund –URF (ταμείο βοήθειας στους ανέργους), το οποίο σε αντιθεση με το CEPEP έχει ως πρωταρχική εντολή την εξειδίκευση έναντι μιας μικρής αμοιβής αντί μισθού. Δίπλα σ’ αυτή την οικονομική καλοτυχία, αναπτύσσεται ένα παράλληλο θέμα που επιδρά στην κατανόηση και ερμηνεία της διαφάνειας. Τα εκλογικά πρότυπα στο Τρινιντάντ έγιναν σε μεγάλο βαθμό φυλετικά λίγο μετά την ανεξαρτησία της χώρας το 1962. Το Τρινιντάντ αποτελείται από δυο μεγάλους μειονοτικούς πληθυσμούς και πολλές μικρές ομάδες μειονοτήτων. Οι αφρικανικής καταγωγής κάτοικοι του Τρινιντάντ που κατάγονται από χειραφετημένους Αφρικανούς σκλάβους, εκπροσωπούν περίπου 37,5% του πληθυσμού. Ένα 40% του πληθυσμού είναι ινδικής καταγωγής, απόγονοι εργατών που ήρθαν με συμβάσεις στα νησιά για να δουλέψουν στις φυτείες ζαχαροκάλαμου, κακάο και ρυζιού, μετά τη χειραφέτηση των Αφρικανών σκλάβων τον 19ο αιώνα. Το υπόλοιπο 22,5 % του πληθυσμού είναι άτομα που αναγνωρίζονται ως “μιγάδες” από φυλετική άποψη, όπως και άλλες μικρές μειονοτικές ομάδες που αντανακλούν την ιστορική μετανάστευση από την Κίνα, τη Συρία, τη Βενεζουέλα και αλλού.


Παραδοσιακά, η ψήφος στο Τρινιντάντ ακολουθεί τις “φυλετικές” γραμμές. Μετά την ανεξαρτησία του 1962, οι αφρικανικής καταγωγής ψηφίζουν κυρίως υπέρ του People’s National Movement (PNM) και οι ινδικής καταγωγής τα δικά τους κόμματα, όπως το ανενεργό σήμερα United Labour Front –ULF (Ενωμένο Εργατικό Μέτωπο) και πιο πρόσφατα (πριν από τις εκλογές του 2010) το United Natonal Congress- UNC (Ενωμένο Εθνικό Κογκρέσο).


Σε ό,τι αφορά την πολιτική τους, το PNM και το UNC δεν έχουν σημαντικές ιδεολογικές διαφορές. Και τα δυο είναι υπέρ του καπιταλισμού, με μεγάλη έμφαση όμως στα κοινωνικά προγράμματα και την παιδεία, πρεσβεύοντας μια μορφή καπιταλισμού απαλλαγμένου από τις νεοφιλελεύθερες μορφές που υπάρχουν αλλού ( Geer, 2010). Οι υποστηρικτές και των δυο κυριότερων “φυλετικών” κομμάτων πιστεύουν ότι το αντίπαλο κόμμα φροντίζει, προάγει και προστατεύει μόνο τους πολίτες που ευθυγραμμίζονται φυλετικά μαζί του. Οι καμπάνιες και των δύο κομμάτων, του UNC και του PNM χρησιμοποιούν τεχνικές εκφοβισμού, προωθώντας την άποψη ότι εάν η ψηφοφόροι δεν επιλέξουν με φυλετικά κριτήρια, τότε θα κυριαρχήσει η αντίπαλη φυλετική ομάδα που στοχεύει να προχωρήσει σε εκστρατεία φυλετικής βίας και κοινωνικού αποκλεισμού.


Ενώ η γλώσσα αυτού του πολιτικού διχασμού είναι συνήθως φυλετική, στην πραγματικότητα οι πολιτικές διαιρέσεις ακολουθούν καθαρά ταξικές γραμμές. Τις τελευταίες δεκαετίες, οι ινδικής καταγωγής κάτοικοι του Τρινιντάντ αποτελούν την πλειονότητα της μεσαίας και εύπορης επιχειρηματικής τάξης, μολονότι σπάνια αποκτούν πολιτική εξουσία. Οι αφρικανικής καταγωγής κάτοικοι κατέχουν σε δυσανάλογο ποσοστό οικονομικές θέσεις της κατώτερης τάξης και εργάζονται στους γραφειοκρατικούς και μη επιχειρηματικούς τομείς. Οι πρώτοι, χαρακτηρίζονται από τους άλλους ως άπληστοι, σκληροί και επιτήδειοι, αλλά και ως “αποταμιευτές”, αφοσιωμένοι στην οικογένεια, σκληρά εργαζόμενοι και προσανατολισμένοι στο μέλλον. Αντίθετα, οι δεύτεροι θεωρούνται συχνά από τους άλλους ότι δεν έχουν ισχυρές “οικογενειακές αξίες”, ότι ξοδεύουν χρήματα χωρίς να σκέφτονται το μέλλον, ότι ζουν στο παρόν και εξαρτώνται από την ελεημοσύνη του κράτους (Birth 1999). Με δυο λόγια, τα γενικά και συχνά αρνητικά στερεότυπα για τα άτομα κατώτερης τάξης χαρακτηρίζουν τους αφρικανικής καταγωγής κατοίκους του Τρινιντάντ, ενώ τα θετικά και αρνητικά στερεότυπα για τους κατοίκους του Τρινιντάντ της μεσαίας και ανώτερης τάξης χαρακτηρίζουν εκείνους που έχουν ινδική καταγωγή. Οι αφρικανικής καταγωγής απεικονίζονται συχνά ως εμβληματικοί των “αληθινών” ή αυθεντικών κατοίκων του Τρινιντάντ, σε αντίθεση με τους ινδικής καταγωγής που θεωρούνται παρείσακτοι και άσχετοι από τον πολιτισμό του Τρινιντάντ ( Munasinghe 2002, Khan 2004). Η φυλή είναι η γλώσσα που χρησιμοποιείται εδώ για τις σαφείς και καλά προσδιορισμένες αλληγορίες της ταξικής διαφοράς και του ταξικού επιτεύγματος.


Το CEPEP και η διαφάνεια


Οι περισσσότεροι κάτοικοι της μεσαίας και ανώτερης τάξης στο Τρινιντάντ από τους οποίους πήρα συνέντευξη θεωρούν ότι το πρόγραμμα CEPEP στο οποίο αναφέρθηκα πιο πάνω έχει να κάνει με πατρονάρισμα και στοχεύει πρωταρχικά στη ʺδωροδοκίαʺ φτωχών κατοίκων αφρικανικής καταγωγής, οι οποίοι δουλεύουν λίγο ή σε ορισμένες περιπτώσεις καθόλου, αλλά υποχρεώνονται να ψηφίσουν σύμφωνα με τις φυλετικές γραμμές.


Ήδη από το 2003, τα μέσα ενημέρωσης μετέδιδαν διαμαρτυρίες για το CEPEP και κατηγορίες ότι τα κονδύλια που διανέμονταν μέσω του προγράμματος χρησιμοποιούνταν για την αγορά όπλων και ότι εξαιτίας των προγραμμάτων υπήρχε έλλειψη εργαστικού δυναμικού σε όλη τη χώρα (Alexander 2006, Ottley 2006, σχετικά με τη συζήτηση για τις αναφορές των μέσων ενημέρωσης). Τις αναφορές αυτές επιβεβαίωσαν πληροφοριοδότες μου, που διαμαρτύρονταν πως δεν μπορούσαν να βρουν ανειδίκευτους ή ημι-ειδικευμένους εργάτες, ανεξάρτητα από το μισθό που πρόσφεραν. Όπως διαμαρτυρήθηκε ένας πληροφοριοδότης, ʺαυτοί οι άνθρωποι προτιμούν να δουλεύουν ή να ψιλοδουλεύουν για το CEPEPʺ. Η αντίληψη που είχαν οι πληροφοριοδότες μου ήταν ότι επειδή οι εργαζόμενοι για το CEPEP δεν είχαν πλήρες ωράριο ή δεν υποχρεούνταν να εργαστούν σκληρά έναντι της αμοιβής τους, οι περισσότεροι επέλεγαν να παραμείνουν συνδεδεμένοι μ’ αυτά τα προγράμματα, παρά να έχουν πλήρη απασχόληση. Ακόμη πιο σημαντικό είναι ότι , σύμφωνα με την αντίληψη που επικρατούσε, οι εργαζόμενοι στο CEPEP ήταν σχεδόν όλοι αφρικανικής καταγωγής. Ο Άλι (2009) ανακάλυψε ότι 64% των εργαζομένων του CEPEP είναι αφρικανικής καταγωγής, 13% ινδικής και 23% “ανάμικτοι”, ότι 49% των απασχολούμενων, που είχαν προσληφθεί πριν από τουλάχιστον 4 χρόνια, αποτελούσαν ακόμη μέρος του προγράμματος κι ότι 30% δεν πιστεύουν ότι μπορούν να βρουν άλλη δουλειά.[1] Τέλος, για περίπου 73% των εργαζομένων, το CEPEP αποτελεί τη μοναδική εισοδηματική πηγή (Ali 2009).


Σύμφωνα με έναν πληροφοριοδότη, η απαγοήτευση σχετικά με το CEPEP δεν έχει να κάνει με τους “νεαρούς τεμπέληδες” που συμμετέχουν σ’ αυτό, αλλά με ένα σύστημα που διαιωνίζει την εξάρτηση από την ελεημοσύνη και το πατρονάρισμα. Η διάκριση αυτή απέκτησε αρκετές φορές φυλετική γεύση. Συχνά, όταν μιλούσαν για την αναποτελεσματικότητα των εργαζομένων του CEPEP και του URP ή για τις κατηγορίες για κακοδιαχείριση που πήγαζαν τόσο από φήμες όσο κι από εκθέσεις σαν αυτή που προανέφερα, οι συνομιλητές μου έπαυαν να αναφέρονται στους “τεμπέληδες του CEPEP” και άλλους εργαζόμενους και μιλούσαν για “εκείνους τους νέγρους” ή σε ακόμη πιο φυλετική γλώσσα. Ο σαφής υπαινιγμός για “εκείνους τους ανθρώπους” διαπερνούσε ορισμένες πτυχές της κριτικής που ασκείται σε αυτά τα δυο προγράμματα. Παρομοίως, όταν μέσω των διαδικασιών διαφάνειας έγιναν οι αποκαλύψεις για οικονομική κακοδιαχείριση, η κυβέρνηση του PNM που είχε αναλάβει το πρόγραμμα χαρακτηρίστηκε απερίσκεπτη και κοντόθωρη. Η κριτική που ασκούσαν οι πληροφοριοδότες είχε να κάνει με την “καταστροφική” κυβέρνηση του PNM και την “κοντόθωρη απερισκεψία” της. Σατιρίζοντας τις σκέψεις ενός αξιωματούχου του PNM, κάποιος έλεγε “Ναι, δεν πρόκειται να σκάσουμε! Θα χορέψουμε και θα γιορτάσουμε και θα μοιράσουμε απλώς τα λεφτά σε αρχηγούς συμμοριών και μαύρους πολύ ανόητους για να ξέρουν ότι ληστεύουμε το μέλλον τους!” Αυτά τα σχόλια είναι γεμάτα φυλετικά στερεότυπα τόσο για το PNM όσο και για εκείνους που εμφανίζεται ότι υποστηρίζει. Ένας πληροφοριοδότης παρέφρασε το σλόγκαν του PNM στην προεκλογική εκστρατεία του 2007, από το “Αυτή είναι η χώρα του PNM” στο “Αυτή είναι η χώρα του CEPEP”, υπονοώντας ότι το κόμμα βρισκόταν στην εξουσία μόνο χάρη στο δυσλειτουργικό πρόγραμμα πατροναρίσματος.


Αποτελέσματα


Υπάρχουν δυο αναμενόμενα κατά κάποιο τρόπο αποτελέσματα αυτού του φυλετισμού. Πρώτον, τα αρνητικά στερεότυπα για τις κατώτερες τάξεις γενικά και για εκείνη των κατοίκων του Τρινιντάντ αφρικανικής καταγωγής ειδικά, αναπαράγονται και ενισχύονται. Δεύτερον, εξαιτίας αυτού του θεμελιακού φυλετισμού των πολιτικών κομμάτων, οι λύσεις στα προβλήματα που αναδεικνύονται μέσα από τις διαδικασίες διαφάνειας περιορίζονται στην απομάκρυνση του υπαίτιου πολιτικού κόμματος, στην περίπτωση αυτή του PNM, με το σκεπτικό ότι το κόμμα δεν πρέπει να είναι στην εξουσία λόγω της ειδικής σχέσης του με τους κατοίκους του Τρινιντάντ αφρικανικής καταγωγής και όχι απλώς επειδή το κόμμα ή οι πρακτικές του είναι διεφθαρμένα.


Υπάρχει επίσης μια τρίτη, ασταθής ακόμη συνέπεια, που λειτουργεί ενάντια στη διατήρηση μιας πολιτικής βασισμένης στον φυλετισμό αλλά ταυτόχρονα την ενισχύει. Η απογοήτευση με τα δυο “φυλετικά” κόμματα οδήγησε δυο φορές, το 1986 και ξανά το 2010, στην εκλογική νίκη παν-φυλετικών συνασπισμών που ισχυρίζονται ότι θα γεφυρώσουν τις διαιρέσεις ανάμεσα στις δυο κυρίαρχες φυλετικές ομάδες. Αυτές οι εκλογικές νίκες, η πρώτη περιορισμένης διάρκειας και η νίκη το 2010 του People’s Partnership (Λαϊκή Σύμπραξη) που είναι εδώ και λίγο καιρό στην κυβέρνηση, μπορεί να θεωρηθεί ότι ενεργούν ενάντια στις φυλετικές διαιρέσεις. Ή πιο συγκεκριμένα ότι αποτελούν αντίδραση στις διαδικασίες διαφάνειας στη διακυβέρνηση, οι οποίες μπορούν, όπως στην προαναφερόμενη έκθεση, να αναδείξουν πώς εμπλέκεται αυτή η φυλετική πολιτική με μια ανταποκρινόμενη και υπεύθυνη διαχείριση των δημοσίων αναγκών και πόρων. Πρέπει όμως να γίνει αντιληπτό ότι οι συνασπισμοί αυτοί εξαρτώνται από τις ίδιες φυλετικές διαιρέσεις τις οποίες επικρίνουν και που αποτελούν την ιδεολογική βάση στην οποία στηρίζεται η διεκδίκηση της εξουσίας. Οι συνασπισμοί αυτοί που και στις δυο περιπτώσεις προέκυψαν από τον προβληματισμό για τη διαφθορά και την φυλετική ευνοιοκρατία, δεν διατυπώνουν ένα μη φυλετικό πρότυπο υπηκοότητας και διακυβέρνησης, αλλά τοποθετούνται ενάντια σε ένα φυλετικό πρότυπο. Παραμένει να φανεί, όσο πλησιάζει η πρώτη επέτειος της νέας “μη φυλετικής” κυβέρησης, εάν αυτή η αντίδραση στις αποκαλύψεις των πρακτικών διαφάνειας, που είναι σχετικά καινούργιες όχι μόνο στο Τρινιντάντ αλλά σε ολόκληρη την Καραϊβική, θα μεταφραστεί σε μια νέα γλώσσα διακυβέρνησης βασισμένη στη δέσμευση για ένα μη φυλετικό πρότυπο λογοδοσίας και υπηκοότητας. Το βάθος αυτών των φυλετικών νοημάτων για τους κατοίκους του Τρινιντάντ δείχνει ότι, προς το παρόν τουλάχιστον, η διαφάνεια έχει βγάλει ρίζες αλλά οι ρίζες παραμένουν ρηχές.


Σημείωση

[1] Οι κατηγορίες “αφρικανικής” και “ινδικής” καταγωγής είναι συχνά ασαφείς. Πολύ συχνά άνθρωποι που αυτοπροσδιορίζονται ως “ανάμικτοι” αναγνωρίζονται αποκλειστικά ως πολίτες του Τρινιντάντ με Αφρικανική καταγωγή.


Αναφορές

- Birth, Kevin. 1999. Any time is Trinidad Time: Social Meanings and Temporal Consciousness. Gainesville: University Press of Florida.

- Geer, Sacha. 2010. Conjuring and Avoiding the ‘Bad Man’: Narratives of Fear and Crime in Trinidad. Διδακτορική διατριβή. τμήμα Ανθρωπολογίας, McMaster University.

- Geer, Sacha. 2007. ‘Race Politics and History in a Contemporary Survey of Ethnographic Writing on Trinidad’. Nexus 20(1): 105-133.

- Khan, Aisha. 2004. Callaloo Nation: Metaphors of Race and Religious Identity among South Asians in Trinidad. Durham: Duke University Press.

- Khan, Aisha. 1993 ‘What is a ‘‘Spanish’’?: ambiguity and ‘‘mixed’’ ethnicity in Trinidad’, στο Trinidad Ethnicity, επ. K. Yelvington, University of Tennessee Press, Knoxville, Tenn.

- Munasinghe, Viranjini. 2002. ‘Nationalism in Hybrid Spaces: The Production of Impurity out of Purity’. American Ethnologist. 29(3): 663-692.

Μολονότι η τωρινή εστίαση των μίντια στο WikiLeaks έχει φέρει την έννοια της διαφάνειας στο προσκήνιο, η σημασία της στο πεδίο της εταιρικής διακυβέρνησης διακηρυχτεί εδώ και καιρό. Αν πάρουμε γεγονότα όπως η πετρελαϊκή καταστροφή Exxon/Valdez του 1989, η έκθεση της εργασίας σε κάτεργα με τη χρήση ρούχων με δημοφιλείς μάρκες όπως η Nike και η εκτέλεση του Ken Saro Wiwa και οκτώ ανθρώπων του Ογκόνι το 1995 επειδή διαμαρτυρήθηκαν για την περβαλλοντική υποβάθμιση που προκάλεσε η Shell Oil στο Δέλτα του Νίγηρος. Ως απάντηση σε τέτοια παραδείγματα εταιρικής αμέλειας, προωθήθηκε η έννοια της corporate social responsibility (CSR), της εταιρικής κοινωνικής ευθύνης, που θεωρείται συχνά ως αναγνώριση από την πλευρά των εταιριών ότι οι ευθύνες τους υπερβαίνουν τα κέρδη και περιλαμβάνουν τις τοπικές κοινότητες και το περιβάλλον κι ότι υπάρχει καλύτερη εγγύηση γι’ αυτές τθς ευθύνες μέσω ενός αυξημένου επίπεδου δημόσιου έλεγχου. Μολονότι η έννοια της CSR έχει αποσπάσει ένα ουσιαστικό επίπεδο υποστήριξης από την εταιρική κοινότητα, παραμένουν σημαντικά προβλήματα που γίνονται κατανοητά μέσα από έννοιες κλειδιά όπως η διαφάνεια, η οποία δημιουργεί μια ευρεία ανακολουθία μεταξύ των εταιρικών ισχυρισμών και της τοπικής πραγματικότητας, συνήθως σε μέρη που είναι μακριά από το δημόσιο βλέμμα.


Στο κρατίδιο της Ορίσσα, στην ανατολική Ινδία, υπογράφηκε το 2005 ένα μνημόνιο κατανόησης ανάμεσα στην κορεατική εταιρία εξόρυξης μεταλλευμάτων POSCO και την κρατική κυβέρνηση για μια επιχείρηση χάλυβα 12 δις δολαρίων, τη μεγαλύτερη άμεση ξένη επένδυση στην ιστορία της Ινδίας. Σύμφωνα με τη νεοφιλελεύθερη σχολή σκέψης που κυριαρχεί στην ινδική οικονομία, μετά τις μεταρρυθμίσεις στην ελεύθερη αγορά στις αρχές της δεκαετίας του 1990, η κυβέρνηση ισχυρίζεται ότι το πρόγραμμα “θα φέρει ευημερία και ευμάρεια στο λαό της”. Παρομοίως, η POSCO ισχυρίζεται ότι έχει δεσμευτεί “να εργαστεί για την ευημερία του λαού της Ορίσσα”, υπογραμμίζοντας την πίστη της στην “αμοιβαία ανάπτυξη μαζί με τις κοινότητες και την κοινωνία, μέσω συνεχών πρωτοβουλιών εταιρικής κοινωνικής ευθύνης”. Πράγματι, με ένα ρυθμό οικονομικής ανάπτυξης γύρω στο 8%, μια σταθερά αυξανόμενη καταναλωτική τάξη και τις ξένες επενδύσεις σε άνοδο, αυτό το είδος εταιρικής φιλική προς την οικονομία θαυματουργής εικόνας μεταδίδεται συνεχώς στα βραδυνά δελτία ειδήσεων και τις καθημερινές εφημερίδες σε όλες τις μεγάλες πόλεις της χώρας. “Η Ινδία ισορροπεί…για να αναδυθεί στην κορφή της ομάδας της παγκόσμιας οικονομικής υπερδύναμης μέχρι το 2030″, ανέφεραν οι Hindustan Times, το επίπεδο “εμπιστοσύνης ανάμεσα στους δημιουργούς πλούτου της χώρας είναι πολύ υψηλό”.


Πολύ λιγότερης προσοχής τυγχάνει, ωστόσο, η άλλη όψη αυτής της αρπακτικής οικονομικής δραστηριότητας, η πραγματικότητα των αγροτικών χωριών της Ινδίας όπου λαμβάνει χώρα η εκμετάλλευση των πόρων. Διάσπαρτοι στην ινδική ύπαιθρο βρίσκονται έξι θύλακες αντίστασης και αμφισβήτησης για την παρουσία των πολυεθνικών εξορυκτικών εταιριών και τον τρόπο με τον οποίον επιχειρούν. Ένας τέτοιος θύλακας είναι το Dhinkia Village, στην επαρχία Jagatsinghpur της Ορίσσα, όπου θα ξεκινήσει το πρόγραμμα της POSCO. Εδώ η τοπική κοινότητα έχει έναν μακρύ κατάλογο παραπόνων που δεν συνάδουν με την κυβερνητική και εταιρική εκδοχή για ανάπτυξη, μοντερνισμό και ευημερία. Πρωταρχική θέση σε αυτόν τον προβληματισμό έχει ο τρόπος με τον οποίον η τοπική γεωργική οικονομία, που βασίζεται στο ινδοκάρυδο, το ανακάρδιο και το ψάρι θα καταστραφεί εντελώς με την προώθηση του προγράμματος. Πράγματι, σύμφωνα με τον Sisir Mohapatra, αρχηγό του χωριού και επικεφαλής του κινήματος διαμαρτυρίας, αυτή η τοπική οικονομία φτάνει στα 50 κρορ ετησίως και διασφαλίζει θέσεις εργασίας για όλη την κοινότητα,[1] γεγονός που μοιάζουν να αγνοούν εντελώς η POSCO και η κρατική κυβέρνηση, εμμμένοντας στην απόφασή τους να εφαρμόσουν το δικό τους πρότυπο “ανάπτυξης”.


Το χάσμα ανάμεσα στην εικόνα του συντρόφου/ συντονιστή ανάπτυξης που προβάλλει η POSCO και την τοπική καταστροφή και εκμετάλλευση που περιγράφει ο Mohapatra δείχνει ότι το παράδειγμα της CSR είναι σε μεγάλο βαθμό άνευ νοήματος σε ό,τι αφορά την ευθύνη των εταιριών στα βασικά ζητήματα της δικαιοσύνης και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Μια τέτοια κατάσταση, υποστηρίζω, πηγάζει από τον τρόπο με τον οποίο η σημερινή έννοια της CSR δρα σε αυτό που λέγεται ʺθετική αναφοράʺ, όπου ζητείται από τις εταιρίες ή επιλέγουν οι ίδιες να τεκμηριώσουν απλώς την “ανάπτυξη” ή την “πρόοδό” τους χωρίς να είναι υποχρεωμένες να αποδείξουν τους ισχυρισμούς τους ή να αντιμετωπίσουν τις αρνητικές πραγματικότητες που συνδέονται με τις επιχειρήσεις τους.[2] Μεμονωμένες εταιρίες όπως η POSCO έχουν καθιερώσει ένα σταθερό πρότυπο δέσμευσης με τη θετική διαδικασία αναφοράς, συνήθως μέσω της παραγωγής ιστότοπων φιλικών στον επενδυτή, ετήσιων “αναφορών βιωσιμότητας” και συνεντεύξεων τύπου. Πράγματι, επισκεπτόμενοι τον ιστότοπο της POSCO-India οι έξυπνοι επενδυτές του ίντερνετ που ερευνούν την εταιρία βρίσκουν μια γενναιόδωρη περιγραφή του προγράμματος που έχει σχεδιαστεί για την Ορίσσα. “Η POSCO-India εργάζεται συνεχώς για την καθιέρωση διαφανών διασυνδέσεων, διαρκούς εποπτείας και στήριξης για την ήπια εφαρμογή ευκολιών αποκατάστασης και επανεγκατάστασης” και “θα κάνει κάθε δυνατή προσπάθεια για να παράσχει στους ντόπιους που επηρεάζονται άμεσα και έμμεσα από το πρόγραμμα μια καλύτερη ζωή για αύριο”.


Η εύκολη πρόσβαση που δίνουν οι εταιρίες στα μέσα επικοινωνίας είναι σημαντική, καθώς επιτρέπουν σε ισχυρές εταιρίες όπως η POSCO να κάνουν επιθετικές εκστρατείες δημοσίων σχέσεων, σε μια προσπάθεια να έχουν την πρωτοβουλία στη μάχη της κοινής γνώμης. Ωστόσο, μια τέτοια διαδικασία αποκαλύπτει ότι η POSCO νοιάζεται να φαίνεται ότι κάνει καλό, αντί να δεσμεύεται ότι κάνει καλό. Αυτό είναι εμφανές σε σχέση με τα διαδικαστικά δικαιώματα των κοινοτήτων που επηρεάζονται, όπως η δυνατότητά τους να συμμετέχουν στη διαδικασία λήψης αποφάσεων. Ενώ η POSCO ισχυρίζεται πως “καθιερώνει διαφανείς διασυνδέσεις” ο Sisir Mohapatra τονίζει ότι το μνημονιο κατανόησης του 2005 υπογράφηκε πριν ξεκινήσει οποιαδήποτε διαβούλευση με την τοπική κοινότητα.[3] Καθώς τους στέρησαν την ευκαιρία να συμμετάσχουν επισήμως στη διαδικασία, χιλιάδες άνθρωποι κατέβηκαν στους δρόμους σε μια προσπάθεια να ακουστούν οι φωνές τους και, μεταξύ άλλων, κατάφεραν να εμποδίσουν την είσοδο οποιουδήποτε επίσημου της POSCO σε τρία από τα εννιά χωριά που μετέχουν στο πρόγραμμα.[4] Σε αντίδραση σε αυτές τις δημόσιες διαμαρτυρίες, η κυβέρνηση έστειλε τουλάχιστον τρεις φορές παραστρατιωτικές δυνάμεις ή αστυνομικούς για να εκφοβίσουν, να παρενοχλήσουν και να επιτεθούν στους διαδηλωτές και τον Μάιο του 2010 άνοιξε πυρ εναντίον μιας ειρηνικής διαδήλωσης, τραυματίζοντας περισσότερους από 200 ανθρώπους.[5] Τον Νοέμβριο του 2010, δυο χωρικοί έδειξαν τις πληγές που είχαν στην πλάτη και το μέτωπο και μίλησαν για τις απειλές, την παρενόχληση και τον εκφοβισμό που υπέστησαν τη νύχτα εξαιτίας της αντίθεσής τους στο πρόγραμμα.[6] Ερωτηθείς κατά πόσον η POSCO επιθυμεί να εργάζεται για μια κυβέρνηση που χρησιμοποιεί βία στους πολίτες της απλώς και μόνο επειδή ασκούν το δημοκρατικό δικαίωμά τους να διαμαρτύρονται, ο Γενικός Διευθυντής Ανθρώπινων Πόρων, Διοίκησης, Επανεγκατάστασης και Αποκατάστασης της POSCO δεν έδειξε να προβληματίζεται και ισχυρίστηκε ότι η “κυβέρνηση ενήργησε με τη μεγαλύτερη αυτοσυγκράτηση για τη διατήρηση του νόμου και της τάξης”.[7]


Παρομοίως, ο ισχυρισμός της POSCO ότι βοηθά τις συγκεκριμένες κοινότητες να αποκτήσουν μια “καλύτερη ζωή αύριο” αμφισβητήθηκε από τους τοπικούς ηγέτες και πολλές διεθνείς μη κυβερνητικές και ερευνητικές οργανώσεις. Για παράδειγμα, το Mining Zone People’s Solidarity Group (MZPSG), Ομάδα Αλληλεγγύης στους Ανθρώπους της Εξορυκτικής Ζώνης, έδωσε έμφαση στο γεγονός ότι 22.000 άνθρωποι πρόκειται να εκτοπιστούν εξαιτίας του προγράμματος.[8] Σε αντίθεση με τα γενναιόδωρα φορολογικά κίνητρα και τις επιδοτήσεις νερού που υποσχέθηκε στην POSCO, η κυβέρνηση πρότεινε σ’ εκείνους που πρόκειται να εκτοπιστούν την εφάπαξ πληρωμή περίπου του ενός τετάρτου από τα ετήσια κέρδη τους από την καλλιέργεια ινδοκάρυδου.[9] Δεν υπάρχει όμως καμιά αναφορά στα έγγραφα για αποζημιώσεις των 20.000-25.000 ανθρώπων που βασίζονται στα νερά για ψάρεμα που θα χαθούν.[10] Επιπλέον, η POSCO ισχυρίστηκε ότι το πρόγραμμα θα παράσχει 48.000 άμεσες και έμμεσες θέσεις εργασίας κάθε χρόνο, ωστόσο η αναφορά της MZPSG τονίζει ότι ο αριθμός αυτός είναι πολύ υπερβολικός κι ότι ακόμη κι αν ήταν ακριβής δεν θα μπορούσε να αντισταθμίσει τον αριθμό εκείνων που η διαβίωσή τους θα καταστραφεί από το πρόγραμμα.[11] Πράγματι, ακόμη και οι θέσεις εργασίας που θα είναι διαθέσιμες, θα απαιτούν δεξιότητες, εμπειρία και προσόντα που πολλές από τις κοινότητες αυτές δεν έχουν, πράγμα που σημαίνει ότι οι περισσότερες από αυτές τις θέσεις εργασίας θα δοθούν σε ξένο προσωπικό.[12]


Όπως δείχνουν αυτά τα παραδείγματα, η τρέχουσα έννοια της CSR μπορεί να είναι πολύ αποτελεσματική σε ό,τι αφορά τη δημιουργία μιας θετικής εταιρικής εικόνας, έχει κάνει όμως ελάχιστα πράγματα για τη βελτίωση της επιχειρηματικής ηθικής. Πράγματι, μια ανάλυση για το πώς αντιλαμβάνονται οι επιχειρηματικές κοινότητες την έννοια της CSR αποκαλύπτει πως δεν την έχουν καλωσορίσει και επευφημίσει για τις ηθικές εφαρμογές της, αλλά για την ικανότητά της να προστατεύει και ενδεχομένως να βελτιώνει τη θέση τους στην αγορά. Για παράδειγμα, το World Business Council for Sustainable Development (WBCSD), αρνείται να παράσχει έναν γενικό ορισμό της CSR, παρέχει όμως επτά κεντρικές αξίες που πιστεύει ότι αποτελούν την πρακτική της CSR, συμπεριλαμβανομένων των “ανθρώπινων δικαιωμάτων, δικαιωμάτων των εργαζομένων, περιβαλλοντικής προστασίας, κοινοτικής συμμετοχής, σχέσεις προμήθειας, εποπτείας και δικαιωμάτων των μερών”. Είναι σημαντικό ωστόσο ότι καθιστά σαφές πως συνιστάται στις επιχειρήσεις να ανταποκρίνονται σε αυτά τα ζητήματα, καθώς διαφορετικά μπορούν να οδηγηθούν σε αρνητικά οικονομικά αποτελέσματα όπως “μποϋκοτάζ των καταναλωτών, πρόσθετες δαπάνες για την επανόρθωση παλιών σφαλμάτων, εμπόδια στη συγκέντρωση χρημάτων και στις ασφάλειες (και) επιθέσεις σε σταθερά περιουσιακά στοιχεία όπως γεωργικές εκτάσεις και κτίρια”.


Δίνοντας αλλού την έμφαση, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει ορίσει την CSR ως “έννοια σύμφωνα με την οποία οι εταιρίες εντάσσουν κοινωνικές και περιβαλλοντικές ανησυχίες στις επιχειρήσεις τους και στη διασύνδεσή τους με τα άλλα ενδιαφερόμενα μέρη σε εθελοντική βάση”. Η συμπερίληψη του εθελοντισμού σε αυτό τον ορισμό είναι καίρια, καθώς αναφέρεται στη σταθερή εταιρική αντίσταση στην εξέλιξη της νομοθεσίας που η επιχειρηματική κοινότητα βλέπει ως περικοπή στην ικανότητά της να δημιουργήσει μέγιστα κέρδη. Πράγματι, αυτή η αντίσταση έχει εδώ και καιρό ενισχύσει το πρότυπο της CSR, όπως δείχνει το επιχείρημα των προγραμμάτων εξόρυξης, ορυκτών και βιώσιμης ανάπτυξης, Mining, Minerals and Sustainable Development (MMSD), ότι οι εταιρίες μπορούν να δημιουργήσουν καλύτερους συνεταιρισμούς εκτός των κυβερνητικών κανονισμών, που προσφέρουν καλύτερα αποτελέσματα σε ό,τι αφορά τα ανθρώπινα δικαιώματα και το περιβάλλον.


Ένα προσωρινό στρατόπεδο που οργανώθηκε και κατασκευάστηκε από την POSCO και βρίσκεται ακριβώς έξω από το Dhinkia Village, αμφισβητεί ευθέως αυτή την υπόθεση του προγράμματος MMSD. Εδώ, μια ομάδα χωρικών που εκδιώχτηκαν από τον Sisir Mohapatra και τους υποστηρικτές του επειδή υποστήριξαν την εταιρία και το πρόγραμμά της, ζουν σε καταλύμματα που τους παρέχει η POSCO. Σε αντάλλαγμα των σπιτιών και της διαβίωσής τους, αυτά τα μέλη της κοινότητας δέχτηκαν τις αποζημιώσεις που τους πρόσφερε η POSCO, όπως μεταξύ άλλων στέγη και υπόσχεση για απασχόληση με την έναρξη του προγράμματος.[13] Η επίσκεψή μου στο στρατόπεδο αποκάλυψε ωστόσο ότι η στέγη που παρέχει η POSCO είναι μικρές καλύβες, οι περισσότερες με τρύπες και διαρροές στη στέγη. Πουθενά στις εγκαταστάσεις δεν έχει προβλεφτεί περίθαλψη ή εκπαίδευση για τα 70 παιδιά που ζουν εκεί, παρά τις υποσχέσεις πως θα υπήρχε σχολείο και δάσκαλος.[14]


Πέρα απ’ αυτό το συγκεκριμένο παράδειγμα, όμως, παραμένουν σοβαρά ερωτήματα για την ικανότητα των συνεταιρισμών και των διαπραγματεύσεων ʺεκτός κυβερνητικών κανονισμώνʺ να επιτυγχάνουν ένα δίκαιο αποτέλεσμα για τις περιθωριοποιημένες κοινότητες. Ακόμη και στις περιπτώσεις όπου γίνεται πραγματική διαπραγμάτευση, μια τέτοια προσέγγιση στα ανθρώπινα δικαιώματα είναι εγγενώς προβληματική, καθώς θέτει σε αμφισβήτηση και περιθωριοποιεί αυτά τα δικαιώματα, λέγοντας ότι μπορούν να τροποποιηθούν εάν η τιμή είναι καλή. Ο ισχυρισμός ότι οι τοπικές κοινότητες και συνεταρισμοί μπορούν να φτάσουν σε αμοιβαία αποδεκτά συμπεράσματα μέσω επικοινωνίας και όχι μέσω κυβερνητικής απόφασης εμπεριέχει την υπόθεση ότι όλα τα μέρη θα έχουν στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων ίσο επίπεδο εξουσίας και γνώσης. Η υπόθεση αυτή τίθεται εύκολα σε αμφιβήτηση στην περίπτωση της POSCO, όπου η πρώτη δημόσια ακρόαση για το πρόγραμμα έγινε περίπου δυο χρόνια μετά την υπογραφή του μνημονίου κατανόησης.[15] Επιπλέον, η τοποθεσία που επιλέχτηκε γι’ αυτή την ακρόαση ήταν ένα χωριό 15-20 μακριά από τις κοινότητες που πρόκειται να επηρεαστούν, πράγμα που σημαίνει ότι όποιος ήθελε να πάει έπρεπε να χάσει ένα μεροκάματο σε χρόνο μεταφοράς και κόστη.[16]


Για να διορθωθούν τα ζητήματα που αναλύσαμε πιο πάνω, ο Timothy Clark πρότεινε να στρέψει η διεθνής κοινότητα το ενδιαφέρον της στην ιδέα μιας Εταιρικής Κοινωνικής Ανευθυνότητας (Corporate Social Irresponsibility- CsiR), όπου οι εταιρίες θα υποχρεώνονται να τεκμηριώνουν όχι αυτά που έχουν κάνει αλλά αυτά που δεν έχουν κάνει.[17] Αντί να διευκολύνει τον τρέχοντα και συχνά απατηλό εταιρικό κομπασμό που επιτυγχάνεται εύκολα από οποιαδήποτε λογική ομάδα μάρκετινγκ, η CsiR επικεντρώνεται στις επιζήμιες αλλά αντιμετωπίσιμες πτυχές της επιχειρηματικής συμπεριφοράς, ακολουθώντας μια προσέγγιση του τύπου ʺκάνε ζημιάʺ που απαιτεί εταιρικές εγγυήσεις ότι τα θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα θα γίνουν δεκτά. Είναι σημαντικό ότι μια τέτοια προσέγγιση καθιστά αυτά τα θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα αδιαπραγμάτευτα, ανεξάρτητα από τον αριθμό των εταιρικών διεκδικήσεων και κινήτρων.


Εφαρμοσμένη στο πρόγραμμα της POSCO, μια μεταστροφή προς την CsiR θα έστρεφε την προσοχή της διεθνούς κοινότητας από τις ʺεκθέσεις βιωσιμότηταςʺ της POSCO στα πιο βασικά ζητήματα του εκτοπισμού, της φτώχιας και της συμμετοχής στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων. Οι ισχυρισμοί για τη δημιουργία 47.000 θέσεων εργασιών θα έχαναν τη νομιμοποίηση τους, εκτός κι αν είχε εξασφαλιστεί η βιώσιμη διαβίωση κάθε μέλους της κοινότητας του Dhinkia Village. Παρομοίως, το επιχείρημα της POSCO ότι καθιερώνει διαφανείς διασυνδέσεις θα ετίθετο σε αμφισβήτηση, εκτός κι αν αποδείκνυε ότι έχει δρομολογήσει διαδικασίες πραγματικής διαβούλευσης κι ότι οι απόψεις της κοινότητας έχουν καταγραφεί με ακρίβεια, έχουν αποτιμηθεί και μεταφερθεί στις αρχές λήψης αποφάσεων. Μ’ αυτόν τον τρόπο, η CsiR ρίχνειεπιτυχώς το μπαλάκι στις εταιρίες να αποδείξουν την ηθική πρακτική τους, αντί να πρέπει οι τοπικές κοινότητες να αποδείξουν πώς τα ανθρώπινα δικαιώματά τους παραβιάστηκαν. Θα χρειαστεί κάποιο διάστημα βέβαια μέχρι αυτή η αλλαγή να ισοφαρίσει τη διαφορά εξουσίας ανάμεσα στις εταιρίες και τις τοπικές κοινότητες σε ό,τι αφορά τα προγράμματα. Η απουσία διαδικασίας πραγματικής διαβούλευσης, σε συνδυασμό με την αυξανόμενη αίσθηση ότι οι διαματυρίες αγνοούνται εντελώς και η αντίθεση της τοπικής κοινότητας, που πηγάζει από την απογοήτευση, μπορεί να εξελιχθεί σε ένοπλη διαμάχη εάν αυτά τα ζητήματα δεν αντιμετωπιστούν- όπως συμβαίνει στη διαμάχη Maoist/Naxalite που μαίνεται σε αυτό το μέρος της Ινδίας για βασικά ζητήματα αδικίας που συνδέονται συχνά με την εταιρική δραστηριότητα. Πράγματι, αυτή η αίσθηση απογοήτευσης και θυμού μπορεί να αποδοθεί κατά κάποιο τρόπο στην ευκολία με την οποία το τρέχον παράδειγμα CSR αψηφά ή θάβει γνήσιες τοπικές ανησυχίες.


Σημειώσεις

[1] Mohapatra, Sisir, Posco Pratirodh Sangram Samiti, συνέντευξη στον συγγραφέα, Οκτώβριος 2010.

[2] Clark, Timothy, S, What CSR is not: Corporate Social Irresponsibility (George Washington University, Ιούνιος 2008).

[3] Mohapatra, Sisir, Posco Pratirodh Sangram Samiti, συνέντευξη στον συγγραφέα, Οκτώβριος 2010.

[4] Οπ.π.

[5] Mining Zone People’s Solidarity Group, Iron and Steal: The POSCO India Story, σ. 2, στο http://miningzone.org/campaigns/posco/iron-and-steal

[6] Swain, Rjay & Das, Bhagaban, συνέντευξη στον συγγραφέα, Οκτώβριος 2010.

[7] Mahapatra, Saroj, POSCO India, συνέντευξη στον συγγραφέα, Οκτώβριος 2010.

[8] Mining Zone People’s Solidarity Group, Iron and Steal, σ. 6.

[9] Οπ.π., σσ. i-ii.

[10] Οπ.π., σ. ii.

[11] Οπ.π., σσ. 40-47.

[12] Οπ.π., σ. 11.

[13] Mohanty, Prafula, συνέντευξη στον συγγραφέα, Οκτώβριος 2010.

[14]Muduli, Prahlad, συνέντευξη στον συγγραφέα, Οκτώβριος 2010.

[15] Mining Zone People’s Solidarity Group, Iron and Steal, σ. 5.

[16] Οπ.π., σ. 5.

[17] Clark, What CSR is not.


Ο Αλέξανδρος Μελίδης είναι Πολιτικός Επιστήμονας

O Πρόδρομος Τσιαβός έχει εκτεταμένη εμπειρία ως σύμβουλος σε θέματα Διανοητικής Ιδιοκτησίας, Τηλεπικοινωνιών, Πληροφοριακών Συστημάτων και Καινοτομίας τόσο στον ακαδημαϊκό όσο και στον ιδιωτικό χώρο.

Η “κατάρα των φυσικών πόρων” είναι ένας όρος που χρησιμοποιείται για να περιγράψει την αποτυχία των χωρών που είναι πλούσιες σε πόρους να ωφεληθούν από τον φυσικό πλούτο τους (Sachs and Warner, 1997). Eίναι κάτι πολύ ορατό στην Αφρική, όπου η Αγκόλα, η Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό και το Σουδάν σπαράσσονται από εμφύλια διαμάχη (Humphreys κ.α., 2007), όπως επίσης στη Νιγηρία, που μολονότι είναι ο μεγαλύτερος παραγωγός πετρελαίου στην Αφρική και κατατάσσεται στην έκτη θέση μεταξύ των χωρών παραγωγών πετρελαίου στον κόσμο (OPEC, 2011), αδυνατεί, εξαιτίας της ενδημικής διαφθοράς, να παράσχει κοινωνικο-οικονομική ανάπτυξη στους περισσότερους από τους πολίτες της (Gylafson, 2001). Η “κατάρα των πόρων” είναι ένα περίπλοκο φαινόμενο που χαρακτηρίζεται από δυο διαστάσεις: την οικονομική και την πολιτική (Stiglitz, 2002). Η οικονομική, που αναφέρεται και ως “ολλανδική ασθένεια”, οφείλεται στην υψηλή νομισματική αξιολόγηση που επιδρά αρνητικά στις άλλες εξαγωγικές βιομηχανίες, ενώ η πολιτική είναι αποτέλεσμα της ανεπάρκειας των θεσμικών παραγόντων που οδηγεί σε υψηλά επίπεδα διαφθοράς και κερδοσκοπίας. Σύμφωνα με τις σχετικές μελέτες, η κατάρα είναι πρωταρχικά πολιτικό και όχι οικονομικό φαινόμενο (Auty, 1993, Karl, 2007, Bracking, 2009).


Ένα παράδειγμα για τις προσπάθειες που έχουν γίνει για την αντιμετώπιση της “κατάρας των πόρων” αποτελεί η EITI ( Extractive Industries Transparency Initiative) Πρωτοβουλία Διαφάνειας για τις Εξορυκτικές Βιομηχανίες) η οποία ιδρύθηκε από την Παγκόσμια Τράπεζα και χώρες χορηγούς το 2002. Στόχος της EITI είναι να καταπολεμήσει την πολιτική διάσταση της “κατάρας των πόρων” μέσω της αυξημένης διαφάνειας των εσόδων στους εξορυκτικούς τομείς (EITI, 2008). Μολονότι αυτή η προσέγγιση επιδιώκει να αυξήσει τη λογοδοσία των κυβερνήσεων έναντι των πολιτών τους, όπως και να στηριχθεί στις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών [Civil Society Organisations- CSOs], (EITI, 2008), διάφοροι περιορισμοί παρεμποδίζουν την παροχή των όσων υπόσχεται. Σε αυτό εστιάζει αυτό το άρθρο, με τη διερεύνηση μιας ευρύτερης προσέγγισης για την πολιτική διάσταση της κατάρας των φυσικών πόρων. Εξετάζεται επίσης η λειτουργία της ΕΙΤΙ και ακολουθεί μια κριτική αποτίμηση της προσέγγισής της για αυξημένη διαφάνεια στον εξορυκτικό τομέα. Ως συμπέρασμα, παρατίθενται συστάσεις για το πώς η ΕΙΤΙ μπορεί να ενισχύσει το ρόλο της, προκειμένου να μπορέσουν οι πολίτες να αποσπάσουν μεγαλύτερα οφέλη από τον φυσικό τους πλούτο.


Η πολιτική διάσταση της κατάρας των φυσικών πόρων


Οι Humphrey κ.α. (2007) εφαρμόζουν το πλαίσιο εντολέα-εντολοδόχου της θεσμικής οικονομίας για την ανάλυση των ενδιαφερόμενων μερών στον εξορυκτικό τομέα και για το πώς αλληλεπιδρούν μεταξύ τους. Αποδίδουν την πολιτική πτυχή της κατάρας σε τρία είδη ασυμμετριών: δομή, πληροφόρηση και διαπραγματευτική ισχύς όπως φαίνεται στην Εικόνα 1. Οι εντολείς είναι οι πολίτες των πλούσιων σε πόρους χωρών (σύμφωνα με την σύγχρονη πολιτική θεωρία που τους καθιστά κάτοχους των φυσικών πόρων της χώρας τους),[1] όπως και οι κάτοχοι/μέτοχοι των εξορυκτικών εταιριών, ενώ οι εντολοδόχοι είναι τα κράτη και οι εταιρίες.

Πηγή: Από Olcer, 2009, σ.33


Οι Humphreys κ.α. (2007) ισχυρίζονται ότι η ασύμμετρη πληροφόρηση μεταξύ εντολέων και εντολοδόχων δημιουργεί πρόβλημα στον τομέα, καθώς οι εντολοδόχοι μπορούν να επιλέξουν να μην υπηρετήσουν πιστά τα συμφέροντα των εντολέων. Σε συνδυασμό με την ύπαρξη ασύμμετρης δομής ανάμεσα στα τέσσερα ενδιαφερόμενα μέρη, αυτό εξηγεί γιατί οι κυβερνήσεις που είναι πλούσιες σε πόρους πέφτουν στην παγίδα της διαφθοράς και της κερδοσκοπίας. Ενώ οι εξορυκτικές εταιρίες ενεργούν για να ευχαριστήσουν τους κατόχους τους μέσω μεγιστοποίησης του κέρδους, οι κυβερνήσεις από την άλλη πλευρά δεν οφείλουν υποταγή παρά μόνο στον εαυτό τους. Πρώτον και κύριον, οι περισσότερες δεν μαζεύουν φόρους από το λαό (Asiedu, 2006) και αντ’ αυτού εξαρτώνται από τα έσοδα των εταιριών. Έτσι εξηγείται γιατί αυτές οι κυβερνήσεις φτάνουν στα άκρα προκειμένου να παραμείνουν στην εξουσία. Δεύτερον, εξαιτίας της χαμηλής διαπραγματευτικής ισχύος τους, είναι πιο δεκτικές στη δωροδοκία προκειμένου να εξυπηρετήσουν τα προσωπικά τους συμφέροντα ( Bracking, 2009). Το αποτέλεσμα είναι η απουσία λογοδοσίας στους πολίτες τους, πράγμα που τους επιτρέπει να δαπανούν τα έσοδα από τους πόρους με τρόπους που δεν είναι αναγκαστικά επωφελείς για την κοινωνικο-οικονομική ανάπτυξη. Στην Ανγκόλα, για παράδειγμα, περισσότερα από 4 δις δολάρια από τα κρατικά έσοδα από το πετρέλαιο “εξαφανίστηκαν” μεταξύ 1997 και 2002 (ΤΙ, 2008), ενώ στη Νιγηρία, παρά το γεγονός ότι το καθαρό εισόδημά της από τις εξαγωγές πετρελαίου κυμαίνεται γύρω στα 411 δολάρια κατά κεφαλή, το 70% του πληθυσμού ζει με λιγότερο από ένα δολάριο τη μέρα ( PWYP, 2006)


Οφέλη από το EITI


Αυξάνοντας τη διαφάνεια, η EITI επιδιώκει να αναδομήσει τη σχέση εντολέα εντολοδόχου στους εξορυκτικούς τομείς μειώνοντας τις ασυμμετρίες της πληροφόρησης (εικόνα 1), προκειμένου να ελαχιστοποιήσει τις ευκαιρίες για διαφθορά και κερδοσκοπία. Παρόλο που υπάρχουν κι άλλες παρόμοιες πρωτοβουλίες, η EITI έχει εξουσιοδοτηθεί να παίξει καίριο ρόλο για να κατευθύνει την προσοχή της διεθνούς κοινότητας στον εξορυκτικό τομέα (Olcer, 2009).[2] Η Εικόνα 2 δείχνει πώς λειτουργεί η ΕΙΤΙ. Με βάση την εθελοντική συμμετοχή, οι κυβερνήσεις και οι εξορυκτικές εταιρίες ενθαρρύνονται να γνωστοποιήσουν πληροφόρηση, η οποία παίρνει αργότερα τη μορφή αναφοράς από έναν ανεξάρτητο διαχειριστή, υπό την εποπτεία πολυμερούς ομάδας. Στη συνέχεια, η αναφορά δημοσιοποιείται, δίνοντας έναυσμα για διάλογο και επιτρέποντας στις εθνικές οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών να καταστήσουν τις κυβερνήσεις τους υπεύθυνες για τυχόν ανακολουθίες (ΕΙΤΙ, 2008).

Πηγή: Olcer, 2009, σ. 14


Υπάρχουν δυο κατηγορίες χωρών που υπόκεινται στην ΕΙΤΙ: οι υποψήφιες και οι συμμορφούμενες χώρες. Μέχρι σήμερα υπάρχουν 27 υποψήφιες χώρες που πληρούν τα τέσσερα κριτήρια για το στάδιο της υπογραφής: (1) τη δέσμευση ότι θα εφαρμόσουν την ΕΙΤΙ, (ΙΙ) ότι θα συνεργαστούν με την κοινωνία των πολιτών και τον ιδιωτικό τομέα, (ΙΙΙ) ότι θα ορίσουν ένα άτομο που θα ηγηθεί της εφαρμογής της και (IV) ότι θα καταρτίσουν ένα σχέδιο εργασίας σε συμφωνία με τα ενδιαφερόμενα μέρη. Αργότερα, αφού εφαρμόσουν πλήρως την ΕΙΤΙ, δημοσιεύσουν και διανείμουν τις αναφορές τους, μπορούν να προαχθούν σε συμμορφούμενες χώρες (5 ως το 2011).[3] Οι χώρες μπορούν να ωφεληθούν από την ΕΙΤΙ μέσω: της μείωσης της διαφθοράς και της κερδοσκοπίας, βελτιώνοντας έτσι την πρόσβασή τους στα κεφάλαια, προσελκύοντας περισσότερες ξένες επενδύσεις και ενισχύοντας τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών (Olcer, 2009). Καθώς η συμμετοχή της πρώτης από τις πέντε συμμορφούμενες χώρες επικυρώθηκε μόλις το 2009, είναι ακόμη νωρίς για να αποτιμηθεί πλήρως το αποτέλεσμα της ΕΙΤΙ σε σχέση με αυτά τα οφέλη. Μπορούμε ωστόσο να αναλύσουμε την προσέγγισή της σε σχέση με την ʺκατάρα των πόρωνʺ και να αποτιμήσουμε τους περιορισμούς που ενδέχεται να την εμποδίζουν να εκπληρώνει πλήρως τις υποσχέσεις την απέναντι στους πολίτες των πλούσιων σε πόρους χωρών.


Περιορισμοί στην προσέγγιση της ΕΙΤΙ


Περιορισμένη και κακής ποιότητας πληροφόρηση


Η κύρια προσέγγιση της ΕΙΤΙ προκειμένου να αμβλύνει την επίδραση της “κατάρας των πόρων” εστιάζεται στην αυξημένη πληροφόρηση για τα κρατικά έσοδα από τις εξορυκτικές βιομηχανίες. Ωστόσο, η προσέγγιση αυτή είναι περιορισμένη, καθώς αντιμετωπίζει απλώς τις ασυμμετρίες πληροφόρησης σε μια πτυχή της αλυσίδας αξίας της εξόρυξης (Kolstad and Wiig 2008). Όπως δείχνει η Εικόνα 3, η ΕΙΤΙ επιχειρεί να ρίξει φως στη συλλογή των εσόδων, αλλά αδυνατεί να αποσπάσει πληροφορίες για τα προηγούμενα και επόμενα στάδια. Δεδομένου ότι οι δραστηριότητες διαφθοράς στην ανάθεση συμβολαίων ( Global Witness, 2008) και η απουσία λογοδοσίας για τις δημόσιες δαπάνες συνεχίζονται, αυτή η πληροφόρηση είναι ζωτική για τους πολίτες, ιδιαίτερα σε χώρες όπως η Νιγηρία όπου η πλειονότητα των πόρων που συρρέουν στην κυβέρνηση δαπανώνται σε “δαπανηρές” δημόσιες επενδύσεις όπως η συγκρότηση προωθημένων στρατιωτικών δυνάμεων ή η εξουδετέρωση αντιπολιτευτικών κινημάτων (Sala-i-Martin and Subramanian, 2003). Οι Robinson κ.α.(2006) δίνουν έμφαση στη λογοδοσία των κυβερνήσεων σε σχέση με τη χρήση των δημόσιων πόρων, υποστηρίζοντας ότι αποτελεί κλειδί για την αποφυγή της “κατάρας των πόρων”, ένα πεδίο στο οποίο δεν εστιάζει η ΕΙΤΙ.

Πηγή: Alba, 2006, όπως αναφέρεται στους Kolstad & Wiig, 2008, σ. 528


Επιπρόσθετα, λόγω της περιπλοκότητας των διαδικασιών οικονομικής ροής που σχετίζονται με τον εξορυκτικό τομέα, εκτιμάται ότι η πληροφόρηση στις αναφορές του ΕΙΤΙ πάσχει από πλευράς ποιότητας και συνέχειας (Kolstad and Wiig 2008). Το γεγονός ότι πολλές κρατικές οντότητες όπως οι φορολογικές και ρυθμιστικές αρχές, καθώς και οι ημικυβερνητικές οργανώσεις, λαμβάνουν αμοιβές σε διάφορες μορφές (φόρους, δικαιώματα, μπόνους, μερίσματα και μισθώματα) καθιστά τη διαδικασία της τεκμηρίωσης εξαιρετικά δύσκολη (Olcer, 2009). Η ΕΙΤΙ απαιτεί απλώς οι υλικές καταβολές μεταξύ των δυο μερών (Εικόνα 1) να δημοσιοποιούνται και στο μέτρο που τα ποσά είναι σύμφωνα, δεν έχει σημασία εάν τα ποσά που αναφέρθηκαν είναι ακριβή (ibid). Στη Νιγηρία, ο διαχειριστής ανέφερε ανακολουθίες στις διεκδικούμενες καταβολές εταιριών προς την Κεντρική τράπεζα, τις οποίες η τράπεζα δεν είχε καταγράψει ότι έλαβε. Αυτό αποδόθηκε σε λογιστικές διαφορές και δεν ζητήθηκε περαιτέρω έρευνα ( Παγκόσμια Τράπεζα, 2008), πράγμα που σημαίνει συνέχιση της αδιαφάνειας στον τομέα παρά τις προσπάθειες της ΕΙΤΙ.


Ανεπαρκής λογοδοσία


Η ένταξη στην ΕΙΤΙ είναι εθελοντική κι έτσι είναι στη διακριτική ευχέρεια των κυβερνήσεων που την υποστηρίζουν και των εξορυκτικών βιομηχανιών εάν και, σε ένα βαθμό πώς, θα υιοθετήσουν τις αρχές της. Όσο οι διεφθαρμένοι κυβερνητικοί αξιωματούχοι ή άλλα ενδιαφερόμενα μέρη έχουν συμφέρον να μην προωθούν τη διαφάνεια, η διεύρυνση της ΕΙΤΙ με περισσότερα μέλη και η εφαρμογή της θα εξακολουθήσουν να αποτελούν πρόκληση (Collier, 2008). Σ’ αυτό το σημείο, είναι σημαντικό να κάνουμε διάκριση ανάμεσα στη διαφάνεια και τη λογοδοσία προκειμενου να διερευνήσουμε αυτό το θέμα περαιτέρω. Σύμφωνα με τον Shedler (1999), η λογοδοσία έχει τρεις διαστάσεις: την παροχή πληροφοριών σε σχέση με πράξεις και αποφάσεις, την αιτιολόγησή τους και την προσφυγή σε κυρώσεις σε περίπτωση κακοδιαχείρισης. Η ΕΙΤΙ όμως πληροί μόνο δυο από αυτές, την πρώτη μέσω της προώθησης της διαφάνειας και τη δεύτερη μέσω της εποπτείας από πολυμερείς ομάδες (Εικόνα 2). Δεν αντιμετωπίζει ούτε παρέχει μηχανισμούς εφαρμογής, πράγμα που αναμφίβολα υπονομεύει τη δυνατότητα των πολιτών να έχουν υπόλογες κυβερνήσεις.


Ως εναλλακτική μορφή λογοδοσίας, η ΕΙΤΙ προϋποθέτει την ύπαρξη ισχυρών και αποτελεσματικών οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών στις χώρες που εφαρμόζεται, οι οποίες να μπορούν να αποτιμήσουν και να εξετάσουν εξονυχιστικά τους αριθμούς που παρουσιάζονται στις αναφορές (παρόλο που η πληροφόρηση είναι περιορισμένη). Προϋποθέτει επίσης ότι αυτές κατανοούν τις περίπλοκες οικονομικές διαδικασίες του τομέα και κινητοποιούνται όταν υπάρχουν ανακολουθίες (Aaronson, 2008). Η υπόθεση αυτή απέχει από την πραγματικότητα, καθώς ο χώρος της κοινωνίας των πολιτών για ακτιβισμό σε θέματα διαφθοράς και διαφάνειας μοιάζει να είναι ανύπαρκτος στις περισσότερες χώρες που είναι πλούσιες σε ορυκτά (PWYP, 2006). Σε μια έρευνα για 14 από τις 38 εταιρίες που υποστηρίζουν την ΕΙΤΙ, δέκα ανέφεραν ότι επιχειρούσαν σε χώρες όπου γίνονταν συλλήψεις στην κοινωνία των πολιτών ή που αντιμετώπιζε εμπόδια σε σχέση με το επίπεδο συμμετοχής της (Aaronson, 2008). Για να επανέλθουμε για άλλη μια φορά στη Νιγηρία, αυτό έγινε εμφανές όταν ο Nuhu Ribadu, επικεφαλής της Επιτροπής Οικονομικού και Χρηματοοικονομικού Εγκλήματος ( Economic and Financial Crimes Commission- EFCC) υποχρεώθηκε σε παραίτηση, μετά το ρόλο που έπαιξε η EFCC στη σύλληψη πολλών κυβερνητών (Economist, 5 Ιανουαρίου 2008).


Ακόμη κι εκεί όπου η συμμετοχή των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών, όπως αυτή απαιτείται από τη διαδικασία επικύρωσης της ΕΙΤΙ, μοιάζει επιτυχής, ο ρόλος τους είναι ουσιαστικά περιορισμένος από τη στιγμή που οι πολυμερείες ομάδες διορίζονται από την κυβέρνηση (ΕΙΤΙ, 2006). Κατά συνέπεια, οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών δεν εκπροσωπούν πλέον το λαό και αντ’ αυτού επεκτείνουν τον βραχίονα των διεφθαρμένων κυβερνήσεων ( Olcer, 2009). Όλοι αυτοί οι παράγοντες αποδυναμώνουν την ικανότητα της ΕΙΤΙ να μειώσει τη διαφθορά στον εξορυκτικό τομέα, καθώς οι κυβερνήσεις συμμετέχουν εθελοντικά σ’ αυτήν και παρόλα αυτά κάνουν μικρή πρόοδο σε ό,τι αφορά τη βελτίωση της “κατάρας των πόρων”, λόγω ανεπαρκών μηχανισμών εφαρμογής. Σε αυτή την περίπτωση, όπως γράφει ο Collier (2008), η ΕΙΤΙ κινδυνεύει να είναι ένα ξεδοντιασμένο εργαλείο διαφάνειας, από το οποίο απουσιάζει η πλήρης λογοδοσία.


Συμπέρασμα και συστάσεις


Δεδομένου ότι περίπου το ένα τρίτο των φτωχών του κόσμου ζουν σε εξαρτώμενες από ορυκτά χώρες (Ross, 2003), πρωτοβουλίες όπως η ΕΙΤΙ αποτελούν ένα καίριο βήμα για την αντιμετώπιση της ασσυμετρίας πληροφόρησης ανάμεσα στους πολίτες και τις κυβερνήσεις τους σε ό,τι αφορά τους εξορυκτικούς τομείς.. Ωστόσο, όπως ήδη είπαμε, η αυξημένη πληροφόρηση, ιδίως όταν περιορίζεται σε ένα πεδίο της αλυσίδας αξίας και της λείπει η ποιότητα και η συνέχεια, ενδέχεται να μην μπορέσει να εξουδετερώσει τη διαφθορά από τον τομέα. Για να αντιμετωπίσει αυτό το πρόβλημα, η ΕΙΤΙ θα μπορούσε να γίνει πιο αυστηρή στους ορισμούς και την πληροφόρηση που γνωστοποιούνται στις αναφορές που κάνει μια χώρα. Επιπρόσθετα, για να είναι η πληροφόρηση χρήσιμη, η ΕΙΤΙ θα μπορούσε να ενισχύσει το επίπεδο στο οποίο οι πολίτες μπορούν να υποχρεώνουν τις κυβερνήσεις τους σε λογοδοσία. Αυτό θα μπορούσε να γίνει είτε με την επιβολή αποτελεσματικών μηχανισμών κυρώσεων ή με τη διασύνδεση με αξιόπιστους δικαστικούς θεσμούς. Επιπλέον μπορεί να συνεχίσει να ενδυναμώνει τη θέση των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών μέσω αυξημένης εκπαίδευσης, έτσι ώστε να μπορούν να κατανοήσουν τις περίπλοκες οικονομικές διαδικασίες του τομέα. Ωστόσο, ακόμη κι αν η ΕΙΤΙ λειτουργεί τέλεια, δεν μπορεί να έχει το ρόλο μαγικού ραβδιού που μπορεί να αμβλύνει την “κατάρα των πόρων” απ’ τη στιγμή που αντιμετωπίζει μόνο τις ασυμμετρίες της πληροφόρησης (Εικόνα 1) και δεν επιλύει την ανεπαρκή διαπραγματευτική ισχύ των πλούσιων σε ορυκτά χωρών σε σχέση με τις εταιρίες εξόρυξης ή την ολλανδική ασθένεια (Collier, 2008 – Bracking, 2009). Συνεχίζοντας αυτή τη συζήτηση, προκειμένου οι πλούσιοι σε πόρους πολίτες να αποκτήσουν περισσότερα οφέλη, η ΕΙΤΙ δεν πρέπει μόνο να ενθαρρύνει περισσότερες χώρες και εταιρίες να εφαρμόσουν αποτελεσματικά τις αρχές της, αλλά με δεδομένη την περιπλοκότητα της “κατάρας των πόρων” να αναζητήσει τρόπους για την ενσωμάτωση και άλλων μεταρρυθμίσεων.


Σημειώσεις

[1] Η κατοχή των φυσικών πόρων είναι χαρακτηριστικό κυριαρχίας, που σύμφωνα με τη σύγχρονη πολιτική θεωρία ανήκει στο λαό (Ferguson, 2005).

[2] Οι άλλες πρωτοβουλίες περιλαμβάνουν τον Οδηγό Διαφάνειας για τα Έσοδα από τους Πόρους του ΔΝΤ, την πρωτοβουλία για υποχρεωτική Διαφάνεια της Ε.Ε. και τις κατευθυντήριες γραμμές του Συμβουλίου Διεθνών Λογιστικών Προτύπων International Accounting Standard Board.

[3] Ο κατάλογος με τα κράτη που εφαρμόζουν την EITI βρίσκεται στο http://eiti.org/implementingcountries.


Αναφορές

- Aaronson, S., 2008. For The People But Not Always By The People. Ethics and International Affairs, υπό έκδοση.

- Alba, E. M., 2006. Governance issues throughout the value chain. Παρουσίαση σε εργαστήριο στο Όσλο, Οκτώβριος 2006.

- Asiedu, E., 2006. Foreign Direct Investment in Africa: the role of natural resources, market size, government policy, institutions and political instability. The World Economy τ. 29 (1): 63-77.

- Auty, R., 1993. Sustaining Development in Mineral Economies: the resource curse thesis. Λονδίνο: Routledge.

- Bracking, S., 2009. Political economies of corruption beyond liberalism: an interpretative view of Zimbabwe. Singapore Journal of Tropical Geography τ. 30 (1): 35-51.

- Collier, P., 2008. Implications of Changed International Conditions for EITI, Extractive Industries Transparency Initiative, Board Paper No. 6-8.

- Economist, 2008. The Good, the Bad and the President. 5 Ιανουαρίου.

- EITI, 2006. Extractive Industries Transparency Initiative Validation guide. Διαθέσιμο στο:< http://eitransparency.org/files/document/validationguide.pdf>. [04/02/2011].

- EITI, 2008. EITI Business Guide: How companies can support implementation. Διαθέσιμο στο: http://eiti.org/document/businessguide [04/02/2011].

- Ferguson, J., 2005. Seeing like an oil company: space, security, and global capital in neoliberal Africa. American Anthropologist, τ. 107 (3): 377-382.

- Global Witness, 2008. Testimony for Hearing “Resource Curse or Blessing: Africa’s Extractive Industries in a Time of Record Oil and Mineral Prices”, Διαθέσιμο στο: http://www.globalwitness.org/library/testimony-hearing-%E2%80%9Cresource-curse-or-blessing-africa%E2%80%99s-extractive-industries-time-record-oil). [06/02/2011].

- Gylfason, T., 2001. Natural resources, Education, and Economic Development. European Economic Review. τ. 45 σ. 847-859.

- Global Witness, 2011. The Kimberley Process Certification Scheme. (Online) Διαθέσιμο στο: http://www.globalwitness.org/campaigns/conflict/conflict-diamonds/kimberley-process [14/04/2011].

- Humphreys, M., Sachs, J. και Stiglitz, J., 2007. Escaping the Resource Curse. Νέα Υόρκη: Columbia University Press.

- Karl, T., 2007. Ensuring Fairness: the case for a transparent fiscal social contract. In Humphreys, M., Sachs, J. and Stiglitz, J., (επ.) Escaping the Resource Curse. Νέα Υόρκη: Columbia University Press.

- Kolstad, I. and Wiig, A., 2008. Is Transparency the Key to Reducing Corruption in Resource-Rich Countries? World Development τ. 37 (3): 521-539.

- Olcer, D., 2009. Extracting the Maximum from the EITI. Working Paper No. 276. OECD Development Centre. (Online) Διαθέσιμο στο: www.oecd.org/dataoecd/56/60/42342311.pdf [04/02/2011].

- OPEC, 2011. Nigeria Facts and Figures in OPEC homepage. Διαθέσιμο στο at: http://www.opec.org/opec_web/en/about_us/167.htm [07/02/2011].

- PWYP, Revenue Watch Institute, 2006. Civil Society Perspectives and Recommendations on the Extractive Industries Transparency Initiative. Διαθέσιμο στο: www.revenuewatch.org/files/EyeonEITIReport.pdf [07/02/2011].

- Ross, M., 2003. Nigeria’s Oil Sector and the Poor. Paper prepared for the UK Department for International Development.

- Sachs, J. D. και Warner, A., 1997. Sources of Slow Growth in African Economies. Journal of African Economies, τ. 6 σσ. 335–376.

- Sala-i-Martin, X. και Subramanian, A., 2003. Addressing the Natural Resource Curse: an illustration from Nigeria. IMF working paper WP/03/139. Washington DC: Διεθνές Νομισματικό Ταμείο.

- Robinson, J. A., Torvik, R. και Verdier, T., 2006. Political Foundations of the Resource Curse. Journal of Development Economics, τ. 79 σσ. 447– 468.

- Shedler, A., 1999. Conceptualizing Accountability. στο Shedler, Diamond, A. L. και Plattner, M. (επ.) The Self-Restraining State: power and accountability in new democracies. Λονδίνο: Lynne Rienner Publishers.

- Stiglitz, J. E., 2002. On Liberty, The Right to Know and Public Discourse: the role of transparency in public life. στο Gibney, M. (επ.) Globalizing Rights. Οξφόρδη: Oxford University Press.

- Διεθνής Διαφάνεια, 2008. διαθέσιμο στο: www.transparency.org/policy_research/surveys_indices/cpi/2008 [04/02/2011].

- Παγκόσμια Τράπεζα, 2008. Annual Progress Report to the MDTF Management Committee, Washington D.C.

Τα τελευταία χρόνια ο κόσμος βιώνει τον τρόπο με τον οποίον οι οικονομικές στρατηγικές έχουν καταλάβει την κεντρική σκηνή των θεωριών για την ανάπτυξη, καταμετρώντας μια πιο αποτελεσματική παραγωγή του πλούτου και ένα υψηλότερο ΑΕΠ σε σχέση με την ανάπτυξη τη και βιομηχανοποίηση. Η άνιση κατανομή των κερδών από την παγκοσμιοποίηση και τη φιλελευθεροποίηση είναι πιο διαδεδομένη από οποιαδήποτε εποχή στο παρελθόν, συμπεριλαμβανομένων των συνεχιζόμενων δημοκρατικών ελλειμμάτων και της άνισης πρόσβασης στις ευκαιρίες (ΟΗΕ, 2001). Επιπλέον, όλες αυτές οι διαδικασίες επιδρούν στη φωνή και τη λογοδοσία της κυβέρνησης όπως και στην αποτελεσματικότητα της διακυβέρνησης, ιδίως στον Παγκόσμιο Νότο. Στο Μπανγκλαντές, ορισμένοι από τους πρόσφατους δείκτες διακυβέρνησης έδειξαν ότι παρά τις πολλές μεταρρυθμιστικές προσπάθειες, η χώρα εξακολουθεί να βιώνει έντονες ανεπάρκειες σε ό,τι αφορά την καλή διακυβέρνηση, όπως και το επίπεδο και την ποιότητα της διαφάνειας. Ο προγραμματισμός της ανάπτυξης και οι δημόσιες προσπάθειες ακολουθούν την από την κορυφή προς τα κάτω γραφειοκρατική διαδικασία, πράγμα που υποσκάπτει συχνά την αληθινή ουσία της αξίας που σχετίζεται με την πρόσβαση των ανθρώπων στη διαδικασία πληροφόρησης και λήψης αποφάσεων. Η έλλειψη διαφάνειας ή ακόμη η κακή ποιότητα διαφάνειας σε τοπικό επίπεδο μπορεί να επιδράσει δυσμενώς, με πολλούς τρόπους, στις φτωχές και περιθωριοποιημένες κοινότητες, ενισχύοντας τους κοινωνικοπολιτικούς αποκλεισμούς και περιορίζοντας την πρόσβαση σε αστικούς πόρους και ευκαιρίες (ΟΗΕ- HABITAT, 2004).


Η διαφάνεια δημιουργεί ευκαιρίες συμμετοχής για διάφορες ομάδες πολιτών και βοηθά στην αύξηση των ανθρώπινων δυνατοτήτων που αποτελούν το καίριο επιχείρημα της “δυνατότητας προσέγγισης”, την οποία έχει εξαίρετα υποστηρίξει ο νομπελίστας φιλόσοφος της ανάπτυξης Αμάρτυα Σεν. Η δυνατότητα προσέγγισης ή έννοιας συμβάλλει στην πολιτική αναδιανομής, όπως η δυνατότητα σε διαφορετικά επίπεδα, σε ατομικό ή συλλογικό επίπεδο, προωθεί εγγενώς τη συμμετοχή και την αποκέντρωση και τελικά τη συμμετοχική ανάπτυξη και μια σφύζουσα κοινωνία. Το άρθρο αυτό θα σχοληθεί με αυτά τα αλληλοσυνδεόμενα ζητήματα, εστιάζοντας στη μεγαλούπολη Ντάκα.


Οι αστικές προκλήσεις στην Ντάκα


Ο κόσμος βιώνει σήμερα πρωτοφανείς ρυθμούς αστικοποίησης, ακόμη πιο γρήγορης από όσο είχε προβλέψει αρχικά η Λέσχη της Ρώμης, το 1972, στη μαλθουσιανή έκθεσή της “Περιορισμοί στην Ανάπτυξη” ( Davis, 2006). Οι χώρες της Νότιας Ασίας έχουν επίσης τα ίδια βιώματα τις τελευταίες δεκαετίες. Η αστικοποίηση στο Μπανγκλαντές γνώρισε μια ιδιαίτερη ορμή την περίοδο μετά το 1971, όταν η χώρα και οι κάτοικοί της απελευθερώθηκαν επιτέλους από την κυριαρχία των ξένων δυνάμεων. Ο γεμάτος ευφορία ενθουσιασμός για την ανοικοδόμηση της χώρας και του έθνους οδήγησε, στο Μπανγκλαντές, σε μια αστικοποίηση μαζικής κλίμακας.
Η αστική ιεραρχία στο Μπανγκλαντές κυριαρχείται σε μεγάλο βαθμό από τη μητροπολιτική Ντάκα, που δεν είναι μόνο η πρώτη και πιο βιομηχανοποιημένη πόλη της χώρας, αλλά επίσης η διοικητική, εμπορική και πολιτιστική πρωτεύουσά της. Ο πληθυσμός της Ντάκα ξεπερνά σήμερα τα 10 εκατομμύρια και προβλέπεται πως θα έχει φτάσει τα 22.5 εκατομμύρια μέχρι το 2025, κάνοντάς την την έβδομη μεγαλύτερη μεγαλούπολη στον κόσμο (ΟΗΕ, 2007). Ο τρέχων ετήσιος μέσος ρυθμός ανάπτυξης του πληθυσμού στην Ντάκα είναι 5.6% (ΟΗΕ, 2007) και συνεισφέρει περίπου κατά 13% στο εθνικό ΑΕΠ ( PW, 2009). Παρά την τεράστια σημασία που έχει για την εθνική οικονομία, οι έντονες ανεπάρκειες στην αστική διακυβέρνηση μεγαλώνουν το χάσμα μεταξύ προσφοράς και ζήτησης για πολλές αστικές υπηρεσίες.


Χάρτης 1: Dhaka City

Πηγή: Banglapedia (2010)


Πρέπει να υπάρχουν πολύ λίγες πόλεις στην ιστορία του κόσμου που έχουν βιώσει αυτή την εκπληκτική αύξηση σε τέτοιο μέγεθος. Η σημερινή δυσμενής κατάσταση της αστικής διαβίωσης και της ζωής στη Ντάκα επιδρά σε τελική ανάλυση στις επιδόσεις του εργατικού δυναμικού, στην οικονομία και την κοινωνική βιωσιμότητα. Το σημερινό πρότυπο αστικοποίησης στη Ντάκα αποτελεί επίσης την αιτία της αυξανόμενης ανισότητας και της κοινωνικοοικονομικής πόλωσης.


Παρά το γεγονός ότι η καλή διακυβέρνηση και η δημοκρατική αποκέντρωση αποτελούν μέρος της μείζονος ατζέντας για τη δημόσια πολιτική σε πολλές αναπτυσσόμενες χώρες, πολύ λίγες είναι οι ενδείξεις ότι υπάρχει διαφάνεια ή αναδιανεμητική ανάπτυξη ειδικά στη Ντάκα. Το θέμα της φωνής και της λογοδοσίας στο Μπανγκλαντές είναι σε σχετικά κακή κατάσταση στη σύγχρονη εποχή. Σύμφωνα με τον World Governance Index-WGI (Παγκόσμιος Δείκτης Διακυβέρνησης) το σενάριο έχει ως εξής:


Εικόνα 1: Συνολικός Δείκτης: Φωνή & Λογοδοσία [1]


Διαφάνεια, δυνατότητα και αναδιανομή


Ο ορισμός της “Διαφάνειας” μπορεί να διαφέρει ανάλογα με το υποκείμενο ή την επίκεντρο. Σε γενικές γραμμές, από τη σκοπιά της διακυβέρνησης είναι το φαινόμενο που ενισχύει την έγκαιρη και αξιόπιστη ροή της οικονομικής, κοινωνικής και πολιτικής πληροφόρησης και της πληροφόρησης που σχετίζεται με την παροχή κυβερνητικών υπηρεσιών, τη νομισματική και οικονομική πολιτική ( Vishwanath and Kaufmann, 1999).


Μολονότι η διαφάνεια αμφισβητήθηκε σε διάφορες κοινωνίες, ο Στίγκλιτς (1999) πιστεύει ότι οι κοινωνίες θα έπρεπε να υποστηρίζουν το ανοικτό σύστημα και τη διαφάνεια. Συνηθως η καλύτερη πληροφόρηση και δυνατότητα πρόσβασης βελτιώνει την κατανομή διαθέσιμων πόρων και την αποτελεσματικότητα της οικονομίας (Vishwanath and Kaufmann, 1999). Το πολιτικό και οικονομικό κόστος της “έλλειψης διαφάνειας” είναι πάντα τεράστιο και είναι αναποτελεσματικό για πολλές αναπτυσσόμενες χώρες με χαμηλό εισόδημα. Είναι πολιτικά καταστροφικό, καθώς εξασθενεί την ικανότητα του δημοκρατικού συστήματος να αποτιμά και να διορθώνει την κυβερνητική πολιτική ( Vishwanath and Kaufmann, 1999). Για χώρες όπως το Μπανγκλαντές, το πιο σημαντικό κόστος από την έλλειψη διαφάνειας είναι η διαφθορά, και όπως έχει ευρέως τεκμηριωθεί η διαφθορά είναι η πραγματική αιτία για τις δυσμενείς επιδράσεις στις επενδύσεις και την οικονομική ανάπτυξη (Vishwanath and Kaufmann, 1999).


Συνεπώς, υπάρχουν λόγοι που η διαφάνεια έχει αξία, ιδίως εκεί όπου οι ανελευθερίες της κοινωνίας είναι διαδεδομένες.[2] Δεν δίνει μόνο στους ανθρώπους πρόσβαση σε πληροφόρηση που υποστηρίζει τα δικαιώματά τους, αλλά προετοιμάζει το έδαφος για διάφορες κοινωνικοοικονομικές και πολιτικές ευκαιρίες. Η διαφάνεια παρέχει στους ανθρώπους την ευκαιρία να συμμετέχουν ή τους εξουσιοδοτεί να συμμετέχουν. Σ’ αυτό το στάδιο, οι άνθρωποι μπορούν να έχουν ευκαιρίες να αυξήσουν ή να βελτιώσουν τις δυνατότητές τους, όπως πολιτικές ελευθερίες, οικονομικές διευκολύνσεις, κοινωνικές ευκαιρίες και προστατευτική ασφάλεια, που έρχονται σε πλήρη αντίθεση με τις ανελευθερίες ή τις ανθρώπινες στερήσεις ( Σεν, 1999).


Αυτή η συμμετοχική φύση της ανάπτυξης αποτελεί τη βάση για αποκεντρωμένες και αναδιανεμητικές αστικές πολιτικές και αντίστροφα η αναδιανομή συμβάλλει στη συμμετοχή, την ανάπτυξη των δυνατοτήτων και τη διασφάλιση της διαφάνειας. Υπάρχουν πολλά εμπειρικά στοιχεία σε διάφορα μέρη του Παγκόσμιου Νότου που επεξεργάζονται τις αλληλεξαρτήσεις ανάμεσα στη διαφάνεια, τη συμμετοχή, τη δυνατότητα και την αναδιανομή της αστικής πολιτικής.


Εάν δούμε τη μελέτη της περίπτωσης του Πόρτο Αλέγκρε (Βραζιλία) για τον συμμετοχικό προϋπολογισμό ( PB), έχουμε μια εμπειρική υποστήριξη της συνεργιστικής σχέσης ανάμεσα στη διαφάνεια, τη δυνατότητα και τις αναδιανεμητικές αστικές πολιτικές. Στο Πόρτο Αλέγκρε η κινητοποίηση σε επίπεδο γειτονιάς έκανε την εμφάνισή της τη δεκαετία του 1970 με τα κοινοτικά αιτήματα για καλύτερη παροχή αστικών υπηρεσιών ( Novy and Leubolt, 2005). Τότε, λόγω της παρουσίας της στρατιωτικής δικτατορίας, οι κάτοικοι των αντικανονικών και φτωχότερων περιοχών δεν εξυπηρετούνταν καλά από τις αστικές υπηρεσίες, ούτε ενημερώνονταν για τις μελλοντικές αναπτυξιακές πρωτοβουλίες. Ο Oliver Dutra από το Εργατικό Κόμμα ( partido dos Trabalhadores, PT), που ήταν υποψήφιος δήμαρχος το 1988, ζήτησε εκδημοκρατισμό υπέρ των φτωχών, με δραματική αλλαγή στις προτεραιότητες του κρατικού προϋπολογισμού, σε σχέση με την κατανομή, προς όφελος των κοινωνικά περιθωριοποιημένων ανθρώπων ( Novy and Leubolt, 2005). To PT επιχείρησε να συνδέσει τα υλικά αιτήματά του με ένα πλαίσιο δικαιωμάτων του πολίτη και τα προβλήματά του αποτελούσαν μέρος ενός ευρύτερου κοινωνικοπολιτικού πλαισίου. Μαζί με την κοινωνία των πολιτών, το ΡΤ έκανε να ακουστεί η φωνή του σε σχέση με το συγκεκριμένο αίτημα για εκδημοκρατισμό του προϋπολογισμού. Στο Πόρτο Αλέγκρε, το ΡΒ ήταν ένα μέσο για τη διασφάλιση της υπόσχεσης για αναδιανομή της εξουσίας σε τοπικό επίπεδο. Ταυτόχρονα, το ΡΒ ήταν επίσης η απόδειξη για φωνή και επιρροή στη λήψη αποφάσεων όπως και για διαφάνεια στη δημόσια πολιτική. Κι αυτός είναι ο πυρήνας της έννοιας της δυνατότητας του Σεν. Ωστόσο, η διαφάνεια και οι αναδιανεμητικές πολιτικές δεν έχουν πάντα γραμμικό αποτέλεσμα ή σχέση και σε αυτές τις περιπτώσεις η βελτίωση της δυνατότητας, ατομικά, συλλογιά ή θεσμικά, μπορεί να βοηθήσει την κοινωνία να πετύχει τους σκοπούς τους σε ό,τι αφορά τη διαρκή ανάπτυξη.


Μολονότι η διαφάνεια είναι συχνά επιθυμητή, το κράτος δεν προτρέπει για κοινωνικά επιθυμητά επίπεδα διαφάνειας κι αυτό ισχύει ιδιαίτερα στις χώρες του Παγκόσμιου Νότου. Σύμφωνα με τους Vishwanath και Kaufmann (1999), οι αιτίες για χαμηλότερο επίπεδο διαφάνειας είναι: α) η διαδικασία γνωστοποίησης της πληροφορίας δεν είναι φτηνή. Η διασφάλιση της διαφάνειας συνεπάγεται ουσιαστικές προσπάθειες σε σχέση με το χρόνο, την ενέργεια, τα χρήματα και τις ικανότητες. Είναι λοιπόν φυσιολογικό που οι αρχές ενδιαφέρονται να αποκαλύψουν την πληροφόρηση μέχρι το σημείο όπου το περιθώριο κέρδους από τη γνωστοποίηση ισούται με το περιθώριο κόστους κι αυτό καταλήγει σε μερική διαφάνεια, όχι πλήρη γνωστοποίηση, και β) μερικές φορές, η αποκάλυψη μεγαλύτερης πληροφόρησης οδηγεί στην απώλεια του ανταγωνιστικού πλεονεκτήματος, που με τη σειρά του μειώνει τη δυνατότητα κέρδους ή πλεονεκτήματος.


Σε μια μεγαλούπολη όπως η Ντάκα, όπου υπάρχει ένας τεράστιος αριθμος φτωχών, η διαφάνεια μπορεί να έχει τρομερή οικονομική αξία. Η διαφάνεια μπορεί να δημιουργήσει οικονομικές ευκαιρίες στις ανθρώπινες μάζες.
Μια έρευνα της Παγκόσμιας Τράπεζας αναφέρει ότι το αυξανόμενο ΑΕΠ κατά κεφαλή εξαρτάται άμεσα από τη φωνή και τη λογοδοσία του κράτους, ως εξής:


ΑΕΠ κατά κεφαλή- ΡΡΡ

Πηγή: Vishwanath και Kaufmann (1999)


Τα τελευταία χρόνια, ένα επιδοτούμενο από την Asian Development Bank (ADB) πρόγραμμα, “Πιλοτικό Πρόγραμμα για τη Διοικητική Μεταρρύθμιση της πόλης Ντάκα”, επιχείρησε να αντιμετωπίσει διάφορα λειτουργικά προβλήματα που είχαν να κάνουν με τη διακυβέρνηση της Ντάκα. Το πρόγραμμα αυτό ασχολήθηκε με την αρχή διακυβέρνησης της μεγαλούπολης, Dhaka City Corporation (DCC), που υστερεί σοβαρά σε ό,τι αφορά τη δυνατότητα αποκέντρωσης της εξουσίας και την αστική ευθύνη και ταυτόχρονα έδειξε πως δεν υπήρχε αρκετή διαφάνεια στον προγραμματισμό και τις δραστηριότητές της (ADB, 1999). Η έλλειψη διαφάνειας στις αστικές υποθέσεις σχετίζεται άμεσα με την απροθυμία των πολιτών να πληρώσουν φόρους και δαπάνες χρήσης. Στη διάρκεια των τελευταίων πέντε ετών, μόνο το 65% των εσόδων του προϋπολογισμού της DCC υλοποιήθηκαν (ADB, 1999). Αυτό δείχνει πολύ παθητικές μορφές των μηχανισμών αστικής διακυβέρνησης έναντι της συμμετοχικότητας ή της μαζικής συμμετοχής σ’ αυτή τη μεγαλούπολη της Νότιας Ασίας. Οι άνθρωποι δεν γνωρίζουν πώς θα δαπανηθούν οι φόροι τους, καθώς δεν αποτελούν μέρος του μηχανισμού λήψης αποφάσεων.


Όπως και άλλες μεγαλουπόλεις στη Νότια Ασία, η Ντάκα επηρεάζεται σε μεγάλο βαθμό από την αποικιοκρατική κληρονομιά της ( Mehrotra, 2008) και την συγκεντρωτική πρακτική του προγραμματισμού. Αλλά οι ελευθερίες της ανθρωπότητας έχουν κυριαρχήσει εδώ σε πολλές μορφές. Η Ντάκα δεν αποτελεί εξαίρεση. Από τη δεκαετία του 1990, η μεγαλούπολη Ντάκα έχει βιώσει μερικές άτυπες μορφές αστικών κοινωνικών κινητοποιήσεων, με αιτήματα για καλύτερη πρόσβαση στα πολιτικά δικαιώματα και την πληροφόρηση. Ειδικότερα σε ό,τι αφορά τις αστικές περιβαλλοντικές βελτιώσεις, οι κινητοποιήσεις αυτές έχουν δημιουργήσει επιλογές για τους φτωχούς και τους μη προνομιούχους ώστε να συμμετέχουν ή να διαδηλώνουν για τα δικαιώματά τους, ως φωνή για περιβαλλοντική δικαιοσύνη. Σιγά-σιγά η δυνατότητα του λαού και των τοπικών θεσμών βελτιώνεται. Εάν θέλουμε να πορευτούμε προς μια συμμετοχική κοινωνία και να αγωνιστούμε για όλες τις αστικές δυσκολίες όπως η φτώχεια, η ανισότητα ή οι στερήσεις, δεν υπάρχουν πολλοί δρόμοι προς αυτή την κατεύθυνση παρά μόνο η επιδίωξη για ενισχυμένη διαφάνεια, συμμετοχή και αναδιανεμητικές αστικές πολιτικές στην πράξη και όχι μόνο στη θεωρία.


Προβλήματα στην εφαρμογή του μηχανισμού διαφάνειας

Γιατί οι άνθρωποι πρέπει να δίνουν αξία στη διαφάνεια όταν το μεγαλύτερο μέρος των πολιτών δεν καταλαβαίνουν καν το νόημα της υπηκοότητας ή ζουν στη φτώχεια; Ή γιατί οι άνθρωποι χρειάζονται τις αναδιανεμητικές αστικές πολιτικές όταν υπάρχει ήδη δημοκρατική κυβέρνηση; Ή ποια είναι τα οφέλη της διαφάνειας και των αναδιανεμητικών αστικών πολιτικών; Αυτά είναι τα ερωτήματα που ανακύπτουν για τη διασφάλιση της διαφάνειας στον μηχανισμό διακυβέρνησης στη Ντάκα. Στην πραγματικότητα, οι φτωχοί μπορούν να ενταχθούν μόνο στο μέτρο που νιώθουν και κατανοούν την οικονομική αξία της διαφάνειας ή των αναδιανεμητικών αστικών πολιτικών. Όπως είπαμε νωρίτερα, η διαφάνεια είναι ένα από τα μείζονα πολιτικά εργαλεία που μπορούν να παράσχουν στους ανθρώπους ευκαιρίες. Η διαφάνεια μπορεί επίσης να παράσχει ευκαιρίες για δυνατότητες ανάπτυξης, που μπορούν να επιδράσουν στην παραγωγικότητα και την απασχόληση. Η πρόσβαση στην άσκηση λήψης αποφάσεων θα επιτρέψει στους ανθρώπους να επηρεάσουν και να διαμορφώσουν το μέλλον τους δίνοντάς του αξία.


Αλλά η πατρογονική πολιτική δομή στο Μπαnγκλαντές δεν επιτρέπει τη διαφάνεια τόσο εύκολα όσο γίνεται αντιληπτή ή προτείνεται στη θεωρία. Τα δυο κόμματα που κυριαρχούν σ’ αυτή τη δημοκρατία δεν εφαρμόζουν την αληθινή ουσία της δημοκρατίας ούτε στη δική τους πολιτική δομή. Οι οικογενειακές δυναστείες και οι συγγένειες αποτελούν το μοναδικό κριτήριο για τις πολιτικές αποφάσεις και την ιεραρχία της εξουσίας. Η παροχή διαφάνειας στους πολίτες σε κάθε στάδιο πολιτικής απόφασης θα επιδράσει στην εσωτερική κληρονομιά της πολιτικής πρακτικής. Σ’ αυτό το πλαίσιο, οι κοινωνικές κινητοποιήσεις και η βελτίωση της δυνατότητας μπορούν να είναι αποφασιστικά στοιχεία πολιτικής για τη δημιουργία πιο δημοκρατικών δρόμων για το λαό.


Συμπέρασμα


Όπως πολλοί άλλοι, ο Σεν αντιλήφθηκε την ʺανάπτυξηʺ ως μια συμμετοχική και ευχάριστη εργασιακή διαδικασία, που οι άνθρωποι μπορούν να κάνουν ακόμη πιο ευχάριστη και συμμετοχική επιτρέποντας σε όλους να αναλάβουν ενεργό μέρος, να μοιραστούν τις φωνές τους και τα επιχειρήματά τους. Το κλειδί είναι να μπορούν οι άνθρωποι να λαμβάνουν αποφάσεις για τις ζωές τους έτσι ώστε να επιλέγουν το είδος της ζωής στο οποίο δίνουν αξία. Σε μια μεγαλούπολη όπως η Ντάκα, που ο πληθυσμός της ξεπερνά τα 10 εκατομμύρια, εάν δεν είναι δυνατόν να διασφαλιστούν αναδιανεμητικές αστικές πολιτικές ή ενισχυμένη διαφάνεια για κάθε ανθρώπινο ον ξεχωριστά, για τις γειτονιές ή τις κοινότητες, πιθανώς η Ντάκα να μην διαθέτει άλλες επιλογές για να μην πέσει στη φτώχια, την τυραννία, τις ελάχιστες οικονομικές ευκαιρίες, τη συστημική κοινωνική στέρηση, τις αποτυχημένες διαφάνειες, την παραμέληση των δημόσιων παροχών όπως και τη μισαλλοδοξία ή την υπερδραστηριότητα των κατασταλτικών κρατών και όλες οι αστικές ευπάθειες και δονήσεις θα μετατραπούν σε καταστροφές που θα κοστίσουν ανθρώπινες απώλειες.


Σημειώσεις

[1] Υπολογισμός του συγγραφέα με τη χρήση των δεδομένων από τους Παγκόσμιους Δείκτες Διακυβέρνησης, που διατίθεται στο http://info.worldbank.org/governance/wgi/index.asp.

[2] Οι έννοιες “ανελευθερίες” και «ελευθερίες» που χρησιμοποιούνται ευρέως από τον Amartya Sen. Οι “ανελευθερίες” είναι το αντίθετο των ελευθεριών. Οι “ανελευθερίες” δημιουργούν εμπόδια για τους ανθρώπους να αναπτύξουν ή να επιτύχουν την αξιοπρέπεια και την ευημερία. Για παράδειγμα, η φτώχεια, οι ανισότητες και οι αποκλεισμοί δημιουργούν εμπόδια για την ανθρώπινη ανάπτυξη και αποτελούν, ως εκ τούτου τις “ανελευθερίες” της σύγχρονης ανθρώπινης κοινωνίας..


Αναφορές

-Asian Development Bank (1999). Asian Cities in the 21st Century: Contemporary Approaches to Municipal Management. Vol. 3 Reforming Dhaka City Management. Manila: ADB Publication. Διαθέσιμο στο
http://www.adb.org/Documents/Conference/Asian_Cities_3/vol_3no1.pdf

-Banglapedia (2010). Dhaka City. Διαθέσιμο στο http://www.banglapedia.org/httpdocs/HT/D_0145.HTM.

-Davis, M. (2006). Planet of Slums, London: Verso.

-Mehrotra, S. (2008). Democracy, decentralization and access to basic services: an elaboration an Sen’s capability approach, in F. Comim, M. Qizilbash and S. Alkire (ed.) The Capability Approach: Concepts, Measures and Applications, pp. 385-420, Cambridge: Cambridge University Press.

-Novy, A. and Leubolt, B. (2005). Participatory Budgeting in Porto Alegre: Social Innovation and the Dialectical Relationship of State and Civil Society. Urban Studies 42 (11): 2023-2036.

-PricewaterhouseCoopers (2009). Which are the largest city economies in the world and how might this change by 2025?. UK Economic Outlook November 2009. Διαθέσιμο στο https://www.ukmediacentre.pwc.com/imagelibrary/downloadMedia.ashx?MediaDetailsID=1562

-Sen, A. (1999) Development as Freedom. Oxford: Oxford University Press.

-Stiglitz, J.E. (1999). On Liberty, the Right to Know, and Public Discourse: The Role of Transparency in Public Life. Oxford: Oxford Amnesty Lecture.

-The Worldwide Governance Indicators Project (2011). World Governance Indicators (WGI) Database. Διαθέσιμο στο http://info.worldbank.org/governance/wgi/index.asp

-Tibaijuka, A.K. (2005). Forwarding. In J. Samuels (ed.) Removing Unfreedoms: Citizens as Agents of Change in Urban Development (pp. ix-x). Warwickshire: ITDG Publishing.

- United Nations Development Programme. (2001). Indonesia Human Development Report 2001: Towards a New Consensus: Democracy and Human Development. Διαθέσιμο στο http://hdr.undp.org/en/reports/nationalreports/asiathepacific/indonesia/indonesia_2001_en.pdf

-UN-HABITAT (2004). Transparency and Good Urban Governance. Διαθέσιμο στο http://ww2.unhabitat.org/cdrom/transparency/html/transp.html

-United Nations (2007). World Urbanization Prospects: The 2007 Revision. Διαθέσιμο στο http://www.un.org/esa/population/publications/wup2007/2007WUP_Highlights_web.pdf

-Vishwanath, T. and Kaufmann, D. (1999). Towards Transparency in Finance and Governance. World Bank. Διαθέσιμο στο
http://siteresources.worldbank.org/INTWBIGOVANTCOR/Resources/tarawish.pdf

Διάβασα πρόσφατα στη New York Times ότι το F.B.I. επιδιώκει όλες οι εταιρίες διακίνησης περιεχομένου στο διαδίκτυο να επιτρέψουν την κατά περίπτωση παρακολούθηση (wiretaps). Για την ακρίβεια ο διευθυντής τού F.B.I. Robert S. Mueller III ταξίδευσε τον Νοέμβριο τού 2010 στην Silicon Valley για να συναντήσει πολλούς υψηλόβαθμους εμπειρογνώμονες τεχνολόγους σχετικούς με το wiretapping.[1] Είναι φανερό ότι οι συζητήσεις αυτές μεταξύ F.B.I. και senior managers οργανισμών όπως η Google και το Facebook, παρόλο πού ανακοινώθηκαν ανοικτά, αναδύουν σαφείς ενδείξεις συσκότισης των πραγματικών λόγων πού επιτελούνται. Η διαδικασία δηλαδή μπορεί επιφανειακά να έχει την διαφάνεια της δημοσιότητας αλλά δεν πείθει σχετικά με τα πραγματικά κίνητρα. Και αυτό διότι οι συζητήσεις τους δεν λαμβάνουν καθόλου υπόψη την δημόσια κουβέντα για το wiretapping ούτε πηγάζουν ή εδράζονται σε κάποιες δικαιολογημένες ανησυχίες της πλειοψηφίας των εμπλεκομένων (stakeholders). Είναι ευκόλως εννοούμενο και από τον αρθρογράφο της New York Times ότι ο κος Mueller επιθυμεί να επεκτείνει τις αρμοδιότητες του F.B.I. ειδικότερα δε να διευρύνει την νομοθεσία του 1994. Η νομοθεσία αυτή απαιτεί από τούς παρόχους τηλεφωνικών και ευρυζωνικών υπηρεσιών (όπως οι Verizon και Comcast) να διασφαλίζουν άμεσα την συμμόρφωση στις κατά περίπτωση δικαστικές αποφάσεις παρέμβασης/ παρακολούθησης (wiretapping). Διαφαίνεται ότι το F.B.I. επιδιώκει μία επέκταση πού να αφορά τα κοινωνικά δίκτυα, τις υπηρεσίες, και το περιεχόμενο πού διακινείται. Οι αρχές πού ασχολούνται με την δημόσια ασφάλεια ζητούν έναν νόμο πού να καλύπτει τις εταιρίες τού διαδικτύου. Φαίνεται ότι η σκέψη τους είναι να ενεργοποιήσουν ειδικά μέτρα ενίσχυσης της ενημέρωσης των αρχών ασφαλείας, ειδικά τώρα πού αυξάνονται εκθετικά αυτής της μορφής οι ανθρώπινες επικοινωνίες. Από την άλλη μεριά εγείρονται ζητήματα προσωπικών δεδομένων αλλά και ευρύτερων ανησυχιών, όπως αυτές πού έθεσαν από το υπουργείο εμπορίου και εσωτερικών των Η.Π.Α. σχετικά με την παρεμπόδιση της καινοτομίας και της δημιουργίας. Είναι επίσης σημαντικό να αναφερθούμε και στην δυνατότητα εκμετάλλευσης των νέων μέσων και αυτής της πρακτικής ασύλου πού ενσωματώνουν καταπιεστικά καθεστώτα (π.χ. ότι συμβαίνει τώρα στις Αραβικές χώρες Αίγυπτο, Λιβύη κλπ ) για την καταγραφή και αναγνώριση πολιτικών αντιπάλων.


Τα πράγματα ως συνήθως δεν είναι απλά, υπάρχει μία πολύ λεπτή γραμμή μεταξύ της έγκαιρης ενημέρωσης των αρχών προστασίας και των πολιτών από την μία και της έγκυρης συνεπούς και μη υποβολιμαίας διαχείρισης της διαδικασίας από την άλλη. Η προστασία τού δημοσίου συμφέροντος είναι τελικά μία καθαρά πολιτική πράξη με πολλές παραμέτρους.[2] Εκτός όμως από παραμέτρους έχει και πολλούς αγνώστους και διατηρεί έτσι την έννοια της συνάρτησης, δηλαδή για συγκεκριμένες τιμές των αγνώστων έχουμε μοναδιαία (εντελώς διαφορετική) κατάσταση πραγματικότητας. Με άλλα λόγια δεν μας επιτρέπεται να πούμε ότι το ίδιο αποτέλεσμα θα είχαμε εάν η πολιτική μας απόφαση (το μοντέλο πολιτικής πού επιλέγουμε) θα χρησιμοποιούσε δέκα κιλά περιοριστικών μέτρων αντί είκοσι. Η διαφορά των δέκα κιλών από τα είκοσι μπορεί να είναι η διαφορά μεταξύ δημοκρατίας και αυταρχισμού.


Στην περίπτωση της διαφάνειας στην πολιτική πρέπει να επισημάνουμε ότι κυκλοφορούν πολλοί απλοϊκοί αφορισμοί, πολλές προκατειλημμένες απόψεις με έκδηλη την κίνητρο- ποίηση ορμέμφυτων με αποτέλεσμα να εμφανίζονται ατέρμονες φιλοσοφικής μορφής και χαρακτήρα πλατφόρμες. Στην τεχνοκρατική πλευρά της Ευρώπης, για παράδειγμα, από τον Μάρτιο τού 2010 μέσα από την “Europe 2020 Strategy – A strategy for smart, sustainable and inclusive growth – COM(2010) 2020″ τίθεται ένα όραμα για την επίτευξη υψηλών επιπέδων απασχόλησης, χαμηλών εκπομπών ρύπων, υψηλής ανταγωνιστικότητας, παραγωγικότητας και …κοινωνικής συνοχής. [3] Βέβαια η Ευρωπαϊκή προσέγγιση είναι καινοτόμα αφού τα προωθεί όλα μαζί ώστε να συνεπικουρούνται και να αλληλοϋποστηρίζονται, είναι όμως … εύκολο; Δεν νομίζω….αλλά ελπίζω. Αυτός ο πόλεμος μεταξύ ανάπτυξης και απασχόλησης επηρεάζει την κοινωνική συνοχή, διασαλεύει την ασφάλεια των πολιτών, των επιχειρήσεων, τού επιχειρείν αλλά και την γενικότερη δημόσια ζωή επιφέροντας κατακερματισμούς και ομαδοποιήσεις στην κοινωνία. Οι τελευταίες μπορεί να αναβιώνουν διαχωρισμούς από το παρελθών, δηλαδή ταξικούς φυλετικούς εθνικούς οικονομικούς και λοιπούς προαιώνιους (π.χ. Θρησκευτικούς). Αυτό είναι άλλωστε περισσότερο φανερό αφότου αυτός ο πόλεμος οδήγησε σε ξέφρενη πορεία τα οικονομικά μεγέθη και στην ‘αποκανονοποίηση’ της αγοράς στην Αμερική. Το τελευταίο πρακτικά ήταν η βαθύτερη αιτία της Παγκόσμιας οικονομικής κρίσης και υπήρξε η αφορμή για την δική μας εγχώρια Ελληνική κρίση. Στην πλατφόρμα Europe 2020 ένα από τα επτά μεγάλα σχέδια/ πρωτοβουλίες αφορούν την Ψηφιακή Ημερήσια Διάταξη για την Ευρώπη (Digital Agenda for Europe) πού επιδιώκει να ορίσει τι χρειάζεται η Ευρώπη από την Τεχνολογία των Τηλεπικοινωνιών και της Πληροφορίας και πoιo ρόλο πρέπει να παίξει αυτός ο τομέας. Ειδικά για την διαφάνεια υπάρχει ένα σύνολο δράσεων για το άνοιγμα της πρόσβασης στο περιεχόμενο, για την ασφάλεια και την εμπιστοσύνη στην τεχνολογία και το περιεχόμενο κ.λ.π. Η τεχνοκρατική προσέγγιση διασφαλίζει την ουσιαστική ενασχόληση με το επιδιωκόμενο και την αντικειμενική επιλογή βέλτιστων λύσεων και πρακτικών, επιστημονικά άρτιων και τεχνολογικά επιτεύξιμων. Διασφαλίζει όμως στην πράξη και την προστασία της ιδιωτικής ζωής, την προστασία των δεδομένων και την ασφάλεια στη καθημερινή ζωή; Αυτό μένει να αποδειχθεί. Πως έννοιες τόσο απέναντι, όπως η ελεύθερη πρόσβαση στο περιεχόμενο και η ιδιωτικότητα μπορούν να συνυπάρξουν; Πρακτικά δηλαδή μπορούμε να ρωτήσουμε με τι τρόπο θα λειτουργεί το F.B.I ή τα αντίστοιχα Ευρωπαϊκά δίκτυα ώστε να είναι και αποδοτικά αλλά και δημοκρατικά;


Η πολιτική έχει στα χέρια της την δυνατότητα και την διακριτική ευχέρεια του χρονοπρογραμματισμού των δράσεων διαφάνειας και την μετάπτωση από την σύγχρονη διάχυση της διαφάνειας στην ασύγχρονη. Με άλλα λόγια μπορούν να λειτουργήσουν μηχανισμοί που να διασφαλίζουν την καταγραφή των επιλογών και των πράξεων υλοποίησης πολιτικών και την διάχυση της πληροφορίας σε ‘near real time’. Οι λειτουργίες ‘hard real time’ αποδεικνύονται πολλές φορές ασύμφορες και ατελέσφορες. Η ασύγχρονη διάχυση της πληροφορίας δεν είναι απαραίτητο ότι θα εμποδίζει τις Δημοκρατικές λειτουργίες, όμως η διαστρέβλωση η απόκρυψη και η παραπλάνηση είναι αντιδημοκρατικές πρακτικές. Πόσο επικίνδυνο είναι να συζητάμε για ασύγχρονη διάχυση της διαφάνειας; Πολύ! και ακόμα περισσότερο εάν είμαστε μέσα σε ένα περιβάλλον εχθρικό (adversarial),[4] δηλαδή με παγιωμένους στόχους επιδιώξεις και μακροχρόνιες πολιτικές. Όταν όμως ανατίθεται η διαχείριση σε Δημοκρατικά εκλεγμένο επιτελείο, τότε η επικινδυνότητα εξαρτάται από το επιτελείο το οποίο προφανώς πρέπει να υποθέσουμε ότι εξ ορισμού δεν εμπεριέχει χαρακτηριστικά ‘εχθρότητας’ (adversity). Για παράδειγμα πόσο επικίνδυνο είναι να μιλάμε για συνεκμετάλλευση κοιτασμάτων φυσικών πόρων σε αμφισβητούμενες από τούς εμπλεκόμενους ζώνες και μάλιστα να λειτουργούμε με σύγχρονη διάχυση της διαφάνειας ανακοινώνοντας λεπτομέρειες σε ‘hard real time’? Είναι ρητορικό το ερώτημα αφού ακόμα και γονιδιακά ερμηνεύεται πως αυτό πού στην γλώσσα της οικονομίας λέγεται «αισιοδοξία» ή «κλίμα» πηγάζει από την ανθρώπινη συμπεριφορά και τον τρόπο πού ‘εμβαπτιζώμενη’ σε συγκεκριμένο «κλίμα» αποδίδει ή δεν αποδίδει (η συμπεριφορά) αποτελέσματα.[5] Άραγε η δημιουργία «κλίματος» στην εξωτερική πολιτική δεν πρέπει να λαμβάνεται υπόψη στις επιλογές διάχυσης της πληροφορίας;


Σκεφθείτε την άσκηση διοίκησης σε διαφορετικούς χώρους και τομείς, μικρές επιχειρήσεις, πολυεθνικές, δημόσιοι οργανισμοί, διεθνείς οργανισμοί αλλά ακόμα και οικιακή οικονομία. Το κυρίαρχο στοιχείο που υφέρπει παντού είναι η απρόβλεπτη συμπεριφορά του ανθρώπινου παράγοντα. Είναι γεγονός ότι ο ανθρώπινος παράγοντας διέπεται από φυσιολογικά ή τεχνητά, βιολογικά, οικονομικά, γνωστικά, ψυχολογικά και άλλα ετερογενώς περιγραφόμενα δεδομένα. Έτσι όταν ένας προϊστάμενος, διευθυντής, υπουργός, πρόεδρος ή άλλος αποφασίσει να εφαρμόσει μια πολιτική της αρμοδιότητάς του, υποθέτει ότι ισχύουν δεδομένες αρχικές συνθήκες. Όμως μετά από την διάχυση της πληροφορίας ισχύουν οι ίδιες άραγε αρχικές συνθήκες στις οποίες υπολόγιζε;


Το παράδειγμα της Ιαπωνίας με την ραδιενέργεια στην Fukushima είναι χαρακτηριστικό. Πόσο αποδοτική είναι η άμεση πληροφόρηση ότι η ανιχνευθείσα ποσότητα ραδιενέργειας στο νερό που βγαίνει από τον «πάσχοντα» αντιδραστήρα είναι δέκα εκατομμύρια φορές μεγαλύτερη από το συνηθισμένο (στοιχείο που μετά διαψεύσθηκε); Δεν δημιούργησε «κλίμα»; Στην Ελλάδα (και αλλού) αυτό δεν θα αρκούσε για να αδειάσουν τα SuperMarket και να δημιουργηθούν ποικίλες κρίσεις; Πόσο χρήσιμο είναι αυτό που λέγεται «εν θερμώ» σε μείζονα κλίμακα, με κίνδυνο εκμετάλλευσης από μεθοδευμένες μειοψηφίες, βλέπε οικονομικούς- πολιτικούς αντιπάλους, διεθνείς κερδοσκόπους κ.α.; Έναντι της αλήθειας, πού ανιχνεύεται πλήρως και με ψυχραιμία και εξ’ αιτίας της ενεργοποιούνται ψύχραιμες αντιδράσεις και ενεργοποιούνται αντίστοιχες πολιτικές διαδικασίες, δεν μπορεί να θεωρείται Δημοκρατικότερη ή αποδοτικότερη η σύγχρονη διάχυση (άλογη άμεση Διαφάνεια) πού μπορεί να καθιστά επιλεχθείσες πολιτικές διαδικασίες ανέφικτες (ή στην καλύτερη περίπτωση πού θα μειώνει τις εναλλακτικές επιλογές) και ατελέσφορες.


Με άλλα λόγια η πληροφορία και η στιγμή δημοσίευσης δεν είναι όλη η αλήθεια, αφού η κίνηση αυτή δημιουργεί παρενέργειες που επιδρούν στην αλήθεια. Έτσι μπορεί να υποθέσει κανείς ότι υπάρχουν πολλές περιπτώσεις όπου η ασύγχρονη διαφάνεια είναι όχι απλά αποτελεσματικότερη ή ο πλέον συντεταγμένος τρόπος διάχυσης της αλήθειας, είναι στην ουσία ο μόνος τρόπος διάχυσης που προετοιμάζει και διασφαλίζει την Δημοκρατική πλήρη και αδιάβλητη πληροφόρηση σε μείζονα κλίμακα. Μπορούμε να καταθέσουμε λοιπόν ότι η ασύγχρονη Διαφάνεια δεν πάσχει από Δημοκρατικότητα όταν καιροσκοπώντας πολεμείται η κερδοσκοπία.


Όταν καταλάβουμε ότι η εχθρότητα δεν είναι παρά μια ανθρώπινη κατάσταση, τότε θα αξιολογήσουμε πόσο ασύμφορη και ατελέσφορη πρακτική μπορεί να αποβεί η «αθώα» σύγχρονη διάχυση ή άμεση Διαφάνεια. «Αθώος» στην πολιτική συχνά σημαίνει ο έχων κρυφή ατζέντα και άρα μπορούμε να συμπεράνουμε ότι εντέλει η σύγχρονη διάχυση μπορεί να υπονοεί και αντιδημοκρατικές πρακτικές!


Για να κλείσουμε με την χρήση επιστημονικών εργαλείων η έννοια της διαφάνειας είναι εκ των πραγμάτων ένα ερώτημα πού τίθεται στα μοντέλα πολιτικής πού χρησιμοποιούνται κατά την υποστήριξη αποφάσεων.[6] Βέβαια ο μέσος πολίτης δεν γνωρίζει άλλες μεθόδους για να κρίνει τις πολιτικές εκτός από σχολιασμούς τού συρμού (συντηρητική, προοδευτική, αντιδραστική κλπ). Τι σημαίνει όμως συντηρητική φωνή στο θέμα της διαφάνειας όταν διακυβεύονται αξίες διαχρονικά ζωτικές (προσωπική ασφάλεια, περιουσία, εδαφική ακεραιότητα); Τι συμβαίνει όταν οι ‘προοδευτικές’ φωνές περί διαφάνειας εκφέρονται από μία θέση και φύση συντηρητική (στατική) πού πλέον είναι συνυφασμένη με την μέση καθημερινότητα όλων μας (ιδίως εάν τη συγκρίνουμε με την καθημερινότητα προηγούμενων γενεών);


Με γνώμονα την φθηνή συνδικαλιστική εκφορά εύκολων συνταγών Δημοκρατικότητας και ‘καλής δημόσιας συμπεριφοράς’, εκφορά πού πολλοί αναδεικνύουν ως το γενεσιουργό στοιχείο της κακοδαιμονίας στην Ελληνική κοινωνία – οικονομία, μπορούμε να κατανοήσουμε την αξία και την ανάγκη επανακαθορισμού των πολιτικών ίσως και των ιδεολογιών μέσα σε μία νέα Διάφανη πραγματικότητα.


Όλα αυτά υπογραμμίζουν την δυσκολία τού εγχειρήματος ‘διαχείριση της διαφάνειας’. Δύσκολα θα βρεις νομοταγή πολίτη, πολιτικό και κρατικό λειτουργό πού θα έχει εμπεριστατωμένη άποψη εναντίον της διαφάνειας, αλλά και δύσκολα θα βρεις αντίστοιχα κάποιον πού θα επιχειρηματολογήσει χωρίς στείρα προπαγάνδα υπέρ της Διαφάνειας ως εργαλείο. Τα φληναφήματα περί χάσματος μεταξύ των στόχων και των αποτελεσμάτων των πολιτικών διαφάνειας εύκολα αποκρούονται με παραδείγματα όμως η διαφάνεια ως εργαλείο πολιτικής είναι ένα υπαρκτό γεγονός πού πρέπει η Ελληνική κοινωνία να συμφιλιωθεί μαζί του. Έτσι μόνο θα μπορεί ο πολίτης να γνωρίζει και να κρίνει τις επίσημες απαντήσεις της κεντρικής διοίκησης σε Δημοκρατικά ερωτήματα (π.χ. Γιατί καθυστερεί η υλοποίηση τού ΕΣΠΑ: λόγω επιλογής οικονομικής πολιτικής, λόγω επιβαλλόμενης οικονομικής πολιτικής, λόγω τεχνικών προβλημάτων, ή άλλο;). Απουσία απάντησης σημαίνει απουσία πολιτικής. Περιληπτικά μία πολιτική διαφάνειας μπορεί να διεκδικεί να επιτυγχάνει:



• μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα στην υλοποίηση της υπηρετούμενης πολιτικής,
• καλύτερη αποτίμηση, καταγραφή και συνέπεια στα οφέλη για την κοινωνία τούς πολίτες και τις επιχειρήσεις,
• αυξημένη συμμετοχή με μεγαλύτερη αλληλεπίδραση πολιτών και κεντρικής διοίκησης,
• μεγαλύτερη διακριτότητα και αιτιολόγηση της πληροφορίας για την επίπτωση των κοινωνικής και οικονομικής φύσης αποφάσεων,
• αυξημένη ετοιμότητα και ευελιξία αντίδρασης σε κοινωνικές απαιτήσεις,
• αυξημένη εμπιστοσύνη των εμπλεκομένων και τού ευρύτερου Κοινού στους όρους διακυβέρνησης, όσον αφορά την Κεντρική Διοίκηση,
• ενδυνάμωση των ανταγωνιστικών θέσεων της Βιομηχανίας και των Μικρών και Μεσαίων Επιχειρήσεων όσον αφορά την Οικονομία.


Έτσι πρέπει να γίνει αντιληπτό το πλαίσιο και να μην συγχέουμε την αλήθεια με την άμεση είδηση. Αλλιώς η αλήθεια είναι καταδικασμένη να απολογείται με ηθικούς όρους, με αποτέλεσμα να διακινδυνεύει να ακυρωθεί από τον λαϊκισμό.


Η Ελληνική κεντρική διοίκηση πρέπει να έχει δημόσιους στόχους. Σε εμένα, ειλικρινά, δεν ήταν πάντοτε ξεκάθαροι. Ίσως αυτό να συνέβαινε επειδή χρησιμοποιούταν η Διαφάνεια ως εργαλείο. Ίσως πάλι απλά να υπήρχε πολιτική μη Διαφάνειας. Το κακό σενάριο είναι το ομιχλώδες αυτό τοπίο να προέκυπτε τυχαία ή και χαοτικά. Είναι επιτακτική πλέον ανάγκη στην νέα ψηφιακά ενισχυμένη κοινωνία να περάσουμε από την έννοια της άκριτα συγχρονισμένης Διαφάνειας στην έννοια της ασύγχρονης ώστε να ανεξαρτητοποιηθεί από την διάχυση της πληροφορίας, με προκαθορισμένα όμως και μετρήσιμα επιχειρήματα πού θα είναι και αυτά με την σειρά τους Διάφανα. Μόνο έτσι η έννοια αυτή θα περάσει από τον μύθο στην πραγματικότητα και θα αποτελέσει εργαλείο πολιτικής και στην Ελλάδα.


Αναφορές

[1] Savage Charlie (2010), “F.B.I. wants Web firms to allow wiretaps”, The New York Times, December 2010.

[2] Βλ. ÖztÜrk M., Tsoukiàs A. “Bipolar Preference Modelling and Aggregation in Decision Support’”, International Journal of Intelligent Systems, vol. 23, 970-984, 2008; Tsoukiàs A. “From Decision Theory to Decision Aiding Methodology”, European Journal of Operational Research, vol. 187, 138 – 161, 2008; ÖztÜrk M., Tsoukiàs A. “Modeling uncertain positive and negative reasons in decision aiding”, Decision Support Systems, vol. 43, 1512-1526, 2007; Tsoukiàs A., “Aiding to decide: concepts and issues”, στο R. Bisdorff, L. Dias, V. Mousseau, M. Pirlot (eds.), Evaluation and Decision Models: real case studies, Springer-Verlag, Berlin: υπό έκδοση; και Maudet N., Ouerdane W. and Tsoukiàs A., “Argumentation Theory and Decision Aiding”, στο J. Figueira, S. Greco, και M. Ehrgott (eds.), New Trends in Multiple Criteria Decision Analysis, Springer Verlag, Berlin, 177-208, 2010.

[3] Digital Agenda for Europe, “Every European Digital” Neelie Kroes, http://ec.europa.eu/digital-agenda, Brussels 19.5.2010

[4] Βλ. Rios Insua, D., Rios, J., Banks, D. 2009. Adversarial Risk Analysis, Journal American Statistical Association, 104, 841-854 και Rios Insua, D., Ruggeri, F., Wiper, M. 2011. Bayesian Analysis of Stocahstic Processes, Wiley.

[5] Βλ. Stefano Moretti, Vito Fragnelli, Fioravante Patrone, Stefano Bonassi. 2010. “Using coalitional games on biological networks to measure centrality and power of genes”, Bioinformatics, 26 (21): 2721-2730; F. Benamara, S. Kaci, and G. Pigozzi. Individual opinions-based judgement aggregation procedures. στο Proceedings of MDAI 2010 – The 7th International Conference on Modeling Decisions for Artificial Intelligence, LNAI series, 27 – 29 October 2010, Perpignan, France; και G. Boella, C. da Costa Pereira, G. Pigozzi, A. Tettamanzi, και L. van der Torre. “The role of goals in belief selection”. Logic Journal of the IGPL, υπό έκδοση.

[6] Βλ. Boella et al. “The role of goals in belief selection” και Rios et al. Bayesian Analysis of Stocahstic Processes.


H κρίση του δημοσίου χρέους στην Ελλάδα και σε άλλες περιφερειακές χώρες της ευρωζώνης γεννά αμφιβολίες για τη βιωσιμότητα των σημερινών θεσμών και μηχανισμών της Ευρωπαϊκής Νομισματικής Ένωσης. Η παγκόσμια χρηματοοικονομική κρίση του 2007-2009 αντιμετωπίστηκε αρχικά μέσω της κρατικής παροχής ρευστότητας και κεφαλαίου. Η σχετική οικονομική σταθεροποίηση και μείωση της κρίσης το 2009 έπληξε περιφερειακά ευρωπαϊκά κράτη σε μια κρίσιμη στιγμή: τα δημόσια έσοδά τους κατέρρευσαν εξαιτίας της ύφεσης και οι δημόσιες δαπάνες αυξήθηκαν για τη διάσωση των χρηματοπιστωτικών θεσμών και την αύξηση της ζήτησης. Αυτό το νέο κύμα κρίσης εντοπίζεται τώρα στην καρδιά της ευρωζώνης και χαρακτηρίζεται από αυτό που μπορεί να ονομαστεί “κρίση του δημόσιου χρέους”. Με την πρόσφατη απόφαση του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης να δημιουργήσει έναν μηχανισμό βοήθειας ultima ratio για τη διάσωση της Ελλάδας, ανοίγει για άλλη μια φορά η δημόσια συζήτηση για εναλλακτικές πολιτικές μεταρρύθμισης της Ευρωπαϊκής Νομισματικής Ένωσης. Στόχος του αφιερώματος είναι να θέσει το ζήτημα της θεσμικής αδυναμίας της Ευρωπαϊκής Νομισματικής Ένωσης και η παρουσίαση πιθανών εναλλακτικών πολιτικών τόσο σε ευρωπαϊκό όσο και σε κρατικό επίπεδο.


Το ειδικό αφιέρωμα θα επιχειρήσει να υπερβεί αυτές τις συζητήσεις και να προσεγγίσει τις αραβικές εξεγέρσεις χωρίς να κάνει την οντολογική διάκριση μεταξύ ψηφιακού και πραγματικού. Απ’ αυτή τη σκοπιά, τα ψηφιακά δίκτυα δεν γίνονται αντιλητπά ως συμπτώματα ούτε ως αιτίες, αλλά ως εγγενές συστατικό μέρος των ίδιων των εξεγέρσεων. Πρωταρχικός στόχος είναι να τεθούν ερωτήματα για τις μορφές και τις οργανωτικές δομές των εξεγέρσεων και για τις νέες πολιτικές δυνατότητες που ανοίγουν μέσα από το πρίσμα των ψηφιακών δικτύων, τα οποία οι εξεγέρσεις παρήγαγαν ή αμφισβήτησαν ή μεταμόρφωσαν ή χάκεψαν.


Τα άρθρα μπορούν να έχουν ως αντικείμενο τα ακόλουθα θέματα σε σχέση με τις εξεγέρσεις:

• Παραγωγή ψηφιακών δικτύων
• Ριζοσπαστικές χρήσεις συνεταιρικών κοινωνικών μίντια ( Facebook, Twitter)
• Παράκαμψη του κυβερνητικού ελέγχου από τα ψηφιακά δίκτυα
• Οριζόντιες μορφές οργάνωσης ψηφιακών δικτύων



Τα άρθρα πρέπει να είναι γύρω στις 1.500-1.800 λέξεις


Παρακαλούμε στείλτε τα σε ηλεκτρονική μορφή στο

email: editors@re-public.gr


Προθεσμία υποβολής άρθρων: 30 Ιουνίου 2011

Το ηλεκτρονικό περιοδικό Re-public απευθύνει κάλεσμα για άρθρα για το επερχόμενο τεύχος του με τίτλο “Η δραχμή: Συλλογική ταυτότητα και συμβολική αξία”. Το νομισματικό καθεστώς συνιστά σημείο έντασης στην Ελλάδα, ειδικά αφότου η χώρα έφτασε σε οικονομικό αδιέξοδο το 2009. Το Ευρώ, που υιοθετήθηκε πριν από δέκα χρόνια εν μέσω πανηγυρισμών, αντιμετωπίζεται ταυτόχρονα σαν κατάρα, αφού είναι συνδεδεμένο με το τεράστιο χρέος και την εξάρτηση της χώρας από την Ευρωπαϊκή ‘Ενωση. Παρά τις επιπτώσεις του χρέους στο βιοτικό επίπεδο, το Ευρώ παραμένει αξιόπιστο σε ένα περιβάλλον οικονομικής αβεβαιότητας ενώ φέρει και την υπόσχεση της συμμετοχής στο μακρινό πλέον όνειρο της Ευρωπαϊκής ευημερίας. Ταυτόχρονα η πιθανή επιστροφή στη Δραχμή σε συνδυασμό με χρεοκοπία του κράτους, είτε ως στρατηγική επιλογή ή είτε ως αναγκαιότητα, αποτελεί ένα σενάριο που παραμένει στη δημόσια συζήτηση.


Σε αυτό το πλαίσιο θα θέλαμε να ξεκινήσουμε μια συζήτηση για τη Δραχμή, όχι σαν πιθανή έξοδο από την τρέχουσα κρίση, αλλά περισσότερο, σαν ένα σύμβολο οικονομικής αξίας, εθνικής ταυτότητας και πολιτικής ισχύος της χώρας. Το κεντρικό ερώτημα που θέλουμε να απευθύνουμε σε αυτό το τεύχος είναι πώς η ταυτότητα, η κοινότητα και η αξία εκφράζονται κι εκπροσωπούνται στο Ελληνικό νόμισμα, και πώς αυτές οι κοινωνικές συνιστώσες εξαντλούνται στη δημιουργία ενός δικτύου οικονομικής και κοινωνικής συνοχής. Η εξέλιξη της Δραχμής αποτυπώνει την ιστορία της γέννησης και της ανάπτυξης του Ελληνικού κράτους, όπως αυτές εκφράζονται μέσα από τις απεικονίσεις της ελληνικότητας στο νόμισμα. Αναλύοντας τις εικονογραφίες της Δραχμής σήμερα μπορούμε να κάνουμε ένα σχόλιο για την εθνική ταυτότητα και την συλλογική μας αντίληψη σε μια ιδιαίτερα κρίσιμη συγκυρία. Ο στόχος μας είναι να ανιχνεύσουμε τη διαδικασία της κατασκευής της εθνικής ταυτότητας στην ιστορική ανάπτυξη της Δραχμής, εξερευνώντας συγχρόνως πώς η οικονομική αξία και η πολιτική εξουσία συνδέονται και διαμεσολαβούνται στο νόμισμα. Δεν είναι στις προθέσεις μας να προτείνουμε ένα εναλλακτικό νόμισμα στο Ευρώ, αλλά στοχεύουμε σε μια θεωρητική ανάλυση της παραγωγής εθνικών και οικονομικών αυτό-απεικονίσεων στα πλαίσια της Ελληνικής πραγματικότητας της βίαιης οικονομικής αναδιάρθρωσης και του κοινωνικού ανταγωνισμού, εν αναμονή των επερχόμενων προκλήσεων και αναλογιζόμενοι τις μελλοντικές εκφάνσεις της αυτό-αντίληψης και της αυτό-απεικόνισης της κοινωνίας.



Τα κείμενα που θα υποβληθούν θα μπορούσαν να αναφερθούν στα ακόλουθα ερωτήματα:

• Η ιστορία της Δραχμής και πώς αυτή η ιστορία σχετίζεται με την παρούσα κρίση
• Η κατασκευή της Ελληνικότητας και οι απεικονίσεις της, και πως αυτές οι απεικονίσεις επικοινωνούνται μέσω του νομίσματος
• Μια σύγκριση της αυτό-αντίληψης και των αυτό-απεικονίσεων της Ελληνικότητας πριν και μετά το ξέσπασμα της οικονομικής κρίσης το 2008
• Η σχέση μεταξύ της οικονομικής αξίας και των πιθανών απεικονίσεών της και πως η αξία υποστηρίζεται από τέτοιες απεικονίσεις
• Η σχέση μεταξύ οικονομικής και πολιτικής κοινότητας. Πως συνδέει ο διάλογος για την ταυτότητα το πολιτικό με το οικονομικό;


Τα άρθρα θα πρέπει να έχουν έκταση 1,500 – 1,800 λέξεων.


Παρακαλούμε να υποβληθούν σε ηλεκτρονική μορφή στο



e-mail: languagegames@gmail.com ή στο editors@re-public.gr


Προθεσμία υποβολής κειμένων: 31 Σεπτεμβρίου 2011


Αυτό το τεύχος του Re-public συνδέεται με το ερευνητικό πρόγραμμα “Δραχμή, Εικονογραφία και Συμβολική Αξία”, που εγκαινιάστηκε στο Μουσείο της Ακρόπολης στην Αθήνα στις 31 Οκτωβρίου του 2010. Μελλοντικές εκδηλώσεις περιλαμβάνουν, μια έκθεση και ένα συνέδριο τον Οκτώβριο του 2011, μια έκδοση και μια σειρά παραστάσεων. Το ερευνητικό πρόγραμμα είναι μια διεπιστημονική πρωτοβουλία, που περιλαμβάνει τόσο θεωρητικούς όσο και εικαστικούς, για την ανάλυση της Ελληνικής οικονομικής πραγματικότητας.

Για περισσότερες πληροφορίες, δείτε τον παρακάτω σύνδεσμο: http://www.tumblr.com/tumblelog/drachmaproject


Ο παγκόσμιος αντίκτυπος της υπόθεσης Wikileaks καθιστά αυτή τη συζήτηση ακόμη πιο επίκαιρη. Όχι μόνο φέρνει στο προσκήνιο τα όρια της διαφάνειας για όλα τα εμπλεκόμενα στρατόπεδα, αλλά θέτει εκ νέου το πλαίσιο της συζήτησης σχετικά με τον πολιτικό ρόλο που διαδραματίζει η διαφάνεια, τον τρόπο με τον οποίο υλοποιείται και τις αναντιστοιχίες ανάμεσα στην θεωρητική συζήτηση για τη διαφάνεια και τη λειτουργία των σημερινών πολιτικών καθεστώτων, είτε φιλελεύθερων, είτε αυταρχικών.


Σε αυτό ακριβώς το πλαίσιο αποφασίσαμε να απευθύνουμε το παρόν κάλεσμα για άρθρα. Στόχος μας είναι να αντιμετωπίσουμε κριτικά την έννοια της διαφάνειας και τις επιπτώσεις των τρόπων με τους οποίους εργαλειοποιείται, χωρίς να την μυθοποιήσουμε ούτε να την δαιμονοποιήσουμε.


Σχετικά άρθρα μπορούν να αφορούν τα ακόλουθα θέματα:

• Την προβληματική σχετικά με την εφαρμογή και την εργαλειοποίηση της διαφάνειας, π.χ. στην πολιτική, τη δημόσια διοίκηση, την εταιρική διακυβέρνηση κτλ.

Τα διάφορα μοντέλα ή προσεγγίσεις της έννοιας της διαφάνειας (π.χ. bottom-up, top-down, ριζοσπαστική διαφάνεια [radical transparency], κτλ)

• Τις πολιτιστικές και φυλετικές παραδοχές στις οποίες βασίζεται ο λόγος για την διαφάνεια και πώς αυτές γίνονται αντικείμενο διαπραγμάτευσης και διαμάχης σε διαφορετικά πολιτικά πλαίσια.
• Τη σχέση μεταξύ διαφάνειας και βιοπολιτικής. Πώς ο λόγος για τη διαφάνεια σχετίζεται με τους μηχανισμούς βιοπολιτικού ελέγχου?
• Τη σχέση διαφάνειας, προστασίας της ιδιωτικής ζωής, προστασίας των δεδομένων και την ασφαλειοποίηση της καθημερινής ζωής.
• Τις επιπτώσεις του φαινόμενου Wikileaks στη δημόσια συζήτηση για την διαφάνεια
• Το συσχετισμό μεταξύ της συζήτησης για τη διαφάνεια και την τυποποίηση και την ποσοτικοποίηση της κοινωνικής, οικονομικής και πολιτικής ζωής.


Τα άρθρα θα πρέπει να έχουν έκταση 1,500-1,800 λέξεων και θα πρέπει να υποβληθούν μέχρι τις 31 Μαρτίου του 2011.


Παρακαλούμε να στείλετε τα άρθρα σας σε ηλεκτρονική μορφή στην παρακάτω ηλεκτρονική διεύθυνση:

e-mail: editors@re-public.gr


Ομιλητές:


-Γεράσιμος Νοταράς, επικεφαλής του Ιστορικού Αρχείου της Εθνικής Τράπεζας


-Δρ Ηλίας Ρουμπάνης, πολιτικός επιστήμονας


-Δρ Βιργινία Μαυρίκα, ιστορικός τέχνης, Υπουργείο Πολιτισμού και Τουρισμού


-Δρ Κωστής Σταφυλάκης, καλλιτέχνης, πολιτικός επιστήμονας


-Γιώργος Παπαδόπουλος, οικονομολόγος, συντονιστής του ερευνητικού προγράμματος


Το Συμπόσιο θα πραγματοποιηθεί την Τρίτη 5 Απριλίου 2011 και ώρα 18.00 στο Ιστορικό Αρχείο της Εθνικής Τράπεζας, Μέγαρο Αλέξανδρου Διομήδη, 3ης Σεπτεμβρίου 146, Αθήνα, τηλ. 210-8807804-5, fax. 210-8807787.


Στο χώρο του Ιστορικού Αρχείου λειτουργεί η έκθεση «Ιστορία του ελληνικού χαρτονομίσματος. Μια διαδρομή, 1822-2002» και θα είναι επισκέψιμη από τις 17.00.

Παρά την μακρόχρονη και έντονη παρουσία της στην λαϊκή κουλτούρα, η πειρατεία είναι ένας όρος που σπάνια και διστακτικά έχει συνδεθεί με μορφές πολιτικού ακτιβισμού. ‘Εχοντας εξεταστεί κυρίως μέσα από το πρίσμα της ποινικοποίησης και της αστυνόμευσης (ακόμα και όταν αφορά στην παραβίαση της υπάρχουσας τάξης από τους πειρατές λαϊκούς ήρωες), η πειρατεία έχει σπάνια αναλυθεί σε σχέση με το πώς επηρρεάζει την καθημερινή ζωή των σημερινών κοινοτήτων. Η πειρατεία, στην θάλασσα, στη στεριά ή στα ψηφιακά δίκτυα, περιλαμβάνει μια σειρά από πολύμορφες πρακτικές που διαμορφώνουν, και συχνά μεταμορφώνουν, αυτούς τους χώρους και αυτά τα δίκτυα.

Πέρα από αυτή την καταστατική δύναμη, οι πειρατικές πρακτικές αμφισβητούν τον επίσημη οργάνωση χώρων και δικτύων, προβάλλοντας και καθιερώνοντας εναλλακτικές κινητικότητες, ιεραρχίες, οριοθετήσεις, και κοινωνικές σχέσεις. Το αφιέρωμα, “Η πειρατεία ως ακτιβισμός” επανεξετάζει πειρατικές πρακτικές και υποκειμενικότητες αναφορικά με την αντίστασή τους στις κυρίαρχες μορφές οργάνωσης της καθημερινής ζωής.

Σε αυτή τη συνέντευξη, ο Alexander Galloway, συγγραφέας των βιβλίων Protocol: How Control Exists After Decentralization και The Exploit: A Theory of Networks συζητά σχετικά με το πώς διασυνδέεται η πειρατεία με τα ψηφιακά δίκτυα και τις πρακτικές ελέγχου. Ο Galloway επιμένει στον διαχωρισμό μεταξύ των πειρατικών πρακτικών και του συνεργατικού διαμοιρασμού γνώσης στη βάση της διαφορετικής τους προσέγγισης απέναντι στην εμπορευματοποίηση. Υποστηρίζει ότι παρόλο που μπορεί να είναι “δελεαστικό να έχει κανείς μια ρομαντική εικόνα του πειρατή ή του χάκερ, ως κάποιου που διαφεύγει απ’ τον έλεγχο…ο μόνος τρόπος για να διαφύγει κανείς από τον έλεγχο των ψηφιακών συστημάτων είναι να είναι αρκετά μαχητικός και να μην διασυνδέεται καθόλου με αυτά.”


Alexander Galloway: Οι πειρατές είναι σε άνοδο. Με τις μαύρες αγορές τους και τα μαύρα καπέλα τους, οι πειρατές επιτάσσουν πλοία και αντιγράφουν DVDs. Σπάνε συστήματα λογισμικού και τα ξαναπουλάνε κάτω απ’ το τραπέζι. Την ίδια στιγμή, τα άυλα αγαθά πολλαπλασιάζονται σε δίκτυα ανταλλαγής αρχείων (file-sharing networks), χιλιάδες άνθρωποι συνεισφέρουν σε προγράμματα ανοιχτού κώδικα και χιλιάδες άλλοι σε ηλεκτρονικά παιχνίδια.


Πρώτα απ’ όλα, λοιπόν, πρέπει να κάνουμε μια βασική διάκριση ανάμεσα στην πειρατεία και το είδος του συνεργατικού μοιράσματος που συνδέουμε με τον πολιτισμό και την κοινότητα. Με τη στενή έννοια, η πειρατεία είναι μια μορφή εμπορίου, παράνομου βέβαια, αλλά πάντως εμπορίου. Οι πειρατές κλέβουν κάτι και το ξαναπουλούν μέσω της μαύρης αγοράς. Είναι πάνω από όλα επιχειρηματίες, σε αντίθεση με τη δραστηριότητα που στρέφεται κατά της αγοράς, με το μοίρασμα, τον δανεισμό ή την κλοπή. Υπάρχει μια ευρεία αλληλουχία εδώ -για παράδειγμα κάποιος μπορεί να υποστηρίζει το μοίρασμα και να απορρίπτει την κλοπή- αλλά είναι σαφές ότι οι δραστηριότητες αυτές δεν έχουν να κάνουν με την μαύρη αγορά, με την παραδοσιακή έννοια. Νομίζω μάλιστα ότι ένα πολύ μικρό ποσοστό πραγματικής πειρατείας πραγματοποιείται στα δίκτυα ανταλλαγής αρχείων. Σχετίζεται περισσότερο με το μοίρασμα, το δανεισμό ή την κλοπή.


Συμπεριλαμβάνω εδώ την κλοπή για να ικανοποιήσω την δεξιά. Εγώ προσωπικά δεν είμαι πολύ εναντίον αυτών των δραστηριοτήτων και μου είναι δύσκολο να τις ονομάσω “κλοπή”: με οποιαδήποτε έννοια του όρου. Στην πραγματικότητα, υπάρχουν πολλές περιπτώσεις όπου ο δανεισμός ή ακόμη και η κλοπή είναι αιτιολογημένα, ειδικά στη σημερινή οικονομία όπου αρκετά συχνά η ανθρώπινη ζωή γίνεται αντικείμενο κλοπής και υποβάθμισης από τα εμπορικά και κρατικά συμφέροντα. Η αντίστροφη κλοπή είναι συχνά μια αναγκαιότητα.


Σε αντίθεση με την πειρατεία, αναφέρω τους κοινοτικούς πολιτισμούς του μοιράσματος, του δανεισμού, της αντιγραφής και της ανοιχτής πρόσβασης. Ενάντια στις υστερικές διαμαρτυρίες του επιχειρηματικού κόσμου, πρέπει να δοθεί έμφαση στο γεγονός ότι το μοιίρασμα και ο δανεισμός είναι τόσο παλιά όσο ο και ανθρώπινος πολιτισμός. Από τον Όμηρο και τον Βιργίλιο μέχρι τον Ρίτσαρντ Βάγκνερ και τον Τόμας Μαν, δεν υπάρχει καλλιτέχνης που να μη δανείζεται και να μην κλέβει. Δεν υπάρχει κανείς που να μην κάνει κοινή χρήση της γλώσσας, που δεν μοιράζεται τις συνηθισμένες πτυχές της ζωής και του πολιτισμού. Η ατομική ιδιοκτησία, ιδιαίτερα η πνευματική ιδιοκτησία, είναι μια πρόσφατη και μάλλον καρκινώδης εφεύρεση στην ανθρώπινη ιστορία. Οι αξίες που μας είναι προσφιλείς δεν προέρχονται από τις εμπορικές διαφημίσεις και τις ανάγκες που δημιουργούν οι αγορές, αλλά από τις κοινοτικές αξίες του μοιράσματος και της ανοιχτής πρόσβασης.


Π.Χ. – Θ.Π.: Πώς σχετίζονται οι πειρατικές πρακτικές με τον έλεγχο των ψηφιακών δικτύων; Υπάρχουν περιπτώσεις που μπορούν να διαφύγουν απ’ τον έλεγχο;


Alexander Galloway: Τα δίκτυα έχουν πάντα να κάνουν με τον έλεγχο. Αυτό ισχύει για τους πειρατές όσο και για την Microsoft. Πολύ απλά, οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές αποτελούν τεχνολογίες ελέγχου. Είναι δελεαστικό να έχει κανείς μια ρομαντική εικόνα του πειρατή ή του χάκερ, ως κάποιου που διαφεύγει απ’ τον έλεγχο. Αυτό όμως δεν ισχύει, παρά μόνο στον κινηματογράφο. Ο μόνος τρόπος για να διαφύγει κανείς από τον έλεγχο των ψηφιακών συστημάτων είναι να είναι αρκετά μαχητικός και να μην διασυνδέεται με αυτά καθόλου. Πρέπει να σκεφτούμε λοιπόν πάνω σε “εναλλακτικές ελέγχου” ή σε “πρακτικές ελέγχου”.


Ίσως η ρίζα του προβλήματος να έχει να κάνει με την εξουσία και την κυριαρχία. Με ποιο τρόπο μπορεί ένα συγκεκριμένο δίκτυο να προσαρμοστεί και να κάνει τη δουλειά ενός συγκεκριμένου κυριαρχικού συμφέροντος; Τα ερωτήματα αυτά είναι καίρια γιατί αγγίζουν τη σχέση ανάμεσα στον έναν και τους πολλούς, το κυρίαρχο και το πλήθος- ένα ζήτημα που είναι πάντα κρίσιμο όσον αφορά την κατανόηση των δικτύων.


Π.Χ. – Θ.Π.: Διαπιστώνετε διασυνδέσεις ανάμεσα στην ψηφιακή πειρατεία και τις πρακτικές κώδικα (coding practices) όπως οι ιοί, τα σκουλήκια (worms), τα σπαμ;


Alexander Galloway: Πρόκειται για πρακτικές ελέγχου που βασίζονται κατά πολύ στους φορείς εκμετάλλευσης. Οι πειρατές, τα σκουλήκια, τα σπαμ κλπ εκμεταλλεύονται τις παροχές που υπάρχουν μέσα στα συστήματα. Πρόκειται για φαινόμενα που είναι αρκετά φυσιολογικά και εγγενή στα μαζικά διασυνδεδεμένα συστήματα. Έχουν επίσης την τάση να επεκτείνονται οριζόντια και να να επηρεάζουν τη μεταδοτική φύση των δικτύων προκειμένου να διαδίδονται μακριά και ευρέως με ευκολία.


Π.Χ. – Θ.Π.: Πώς εκτιμάτε την αυξανόμενη αστυνόμευση και ποινικοποίηση της ψηφιακής πειρατείας; Θεωρείτε ότι τα μέτρα αυτά αποτελούν μέρος του παραδείγματος του ελέγχου ή ότι εμπίπτουν σε πειθαρχικές μορφές εξουσίας;


Alexander Galloway: Η αυξανόμενη αστυνόμευση και ποινικοποίηση, τα τελευταία χρόνια, είναι μια καλή ένδειξη ότι οι νεαροί κυρίαρχοι του δικτύου ανέρχονται. Μπορεί να είναι τα έθνη-κράτη. Ή να είναι εμπορικές δυνάμεις. Δεν έχει μεγάλη σημασία. Ενώ ο έλεγχος του πρωτοκόλλου αποτελούσε απειλή για την πειθαρχική εξουσία, θέτοντας σε κίνδυνο την κυριαρχία των περιχαρακωμένων κέντρων εξουσίας, σήμερα βλέπουμε ότι έχει εξοικειωθεί με θέματα όπως η οριζοντιοποίηση, η μεταδοτικότητα και το ρίζωμα. Οι παλιές δυνάμεις προσπαθούν, αν θέλετε, να φορέσουν το πρόσωπο του ελέγχου. Πρέπει όμως να έχουμε τη εξυπνάδα και να μη μιλάμε τόσο πολύ για έλεγχο “έναντι” της εξουσίας, αλλά μάλλον για τους τρόπους με τους οποίους η εξουσία διασυνδέεται με τον έλεγχο ή ο έλεγχος με την εξουσία. Μπορούμε να δούμε πώς τα πρωτόκολλα χρησιμοποιούνται επιλεκτικά, βασισμένα σε κάποιες συνθήκες και σε ένα φόντο κλασικών μοντέλων εξουσίας (που είναι δηλαδή η θεωρία της κυριαρχίας).


Π.Χ. – Θ.Π.: Φαίνεται σαν να υπάρχει μια αυξανόμενη συνειδητοποίηση ανάμεσα στους ψηφιακούς πειρατές ότι τα υπάρχοντα πρωτόκολλα στο Ίντερνετ περιορίζουν τις δραστηριότητές τους. Πώς βλέπετε τις προσπάθειές τους να οικοδομήσουν νέα εναλλακτικά πρωτόκολλα, όπως ένα διανεμημένο σύστημα DNS (Σύστημα Ονομάτων Τομέα);


Alexander Galloway: Τα δίκτυα περιλαμβάνουν πάντα αντιφατικά πολιτικά διαγράμματα. Ορισμένα διαγράμματα είναι πιο συγκεντρωτικά, ενώ άλλα βασίζονται περισσότερο στην κατανομή. Το DNS (Domain Name System) αποτελεί πρόβλημα εδώ και πολύ καιρό, εξαιτίας της ιεραρχικής φύσης του. Ταυτόχρονα όμως γίνεται όλο και πιο άσχετο με την πραγματικότητα. Ποια ήταν η τελευταία φορά που πληκτρολογήσατε σε ένα URL (Uniform Resource Locator-ενιαίος εντοπιστής πόρων); Η αναζήτηση έχει πάρει την θέση των περισσότερων από τα domain names (ονόματα περιοχής δικτύου). Εδώ και πολύ καιρό έχω πει ότι το DNS είναι αδιάφορο. Μόνο οι άνθρωποι χρειάζονται domain names. Είναι κυρίως μνημονικές διαδικασίες που καμουφλάρουν τις διευθύνσεις IP (πρωτόκολλο Ίντερνετ). Αν τις καταργήσετε το διαδίκτυο θα λειτουργεί μια χαρά. Τα τελευταία δέκα χρόνια υπήρξε μια άνοδος σε ειδικές πλατφόρμας για απόδοση χώρων ονομάτων (συχνά εμπορικών αν και όχι αναγκαστικά), όπως στις κονσόλες online παιχνιδιών, VPNs (εικονικό ιδιωτικό δίκτυο), σημασιολογικούς χώρους ονομάτων όπως μηχανές αναζήτησης, Facebook, Bittorent, κ.α. Τα domain names δεν έχουν σημασία σε αυτούς τους κόσμους.


Η συγκεντρωτική και ιεραρχική φύση αυτών των χώρων ονομάτων είναι το πρόβλημα. Για να απαντήσω λοιπόν στην ερώτησή σας, ναι, μια γερή διανεμημένη τεχνολογία θα ήταν πολύτιμη, μολονότι σε πολλές περιπτώσεις, οι διευθύνσεις IP δουλεύουν καλά, ανάλογα με τη συγκεκριμένη τεχνολογία. Συνήθως δεν εκτιμούμε αρκετά το Πρωτόκολλο Ίντερνετ (IP)! Είναι μια πραγματικά ριζοσπαστική εφεύρεση.


Οι εξελίξεις αναφορικά με το πρωτόκολλο για τις οποίες έχω τη μεγαλύτερη περιέργεια είναι εκείνες που αφορούν την ad hoc δικτύωση. Αυτό το είδος δικτύωσης έχει τεράστιες δυνατότητες, ειδικά επειδή απορρίπτει το κατευθυνόμενο από την κορυφή στατικό μοντέλο που αποτελεί τη ραχοκοκαλιά της συνδετικότητας. Δεν χρειαζόμαστε σουπερ-αυτοκινητόδρομους. Αλλά η ad hoc δικτύωση περιμένει ακόμη τη “δολοφονική εφαρμογή” που θα την προωθήσει στη δημόσια αρένα.


Π.Χ. – Θ.Π.: Υπάρχει δυνατότητα η πειρατεία να ενσωματώσει μια πολιτική ασυμμετρίας;


Alexander Galloway: Το θέμα της ασυμμετρίας αποτελεί πρόκληση όταν μιλάμε για δίκτυα. Ο λόγος είναι ότι τα δίκτυα κατασκευάζονται μέσα από σχέσεις ασυμμετρίας. Τα δίκτυα συνδέουν οντότητες που είναι εξ ορισμού άνισες. (Εάν ήταν κατά κάποιο τρόπο ισότιμες δεν θα υποχρεώνονταν να “δικτυώνονται” αλλά θα μπορούσαν να επικοινωνούν απευθείας). Άρα, ναι, η πειρατεία και η κοινή χρήση ενσωματώνουν μια πολιτική ασυμμετρίας στο βαθμό που εκφράζουν ένα μοναδικό σχηματισμό δικτύων.


Αυτό όμως δεν σημαίνει πολλά. Το πιο σημαντικό δεν είναι η ύπαρξη μιας τέτοιας πειρατείας αλλά η ποιότητα της ύπαρξής της, το ήθος της. Η ασυμμετρία από μόνη της δεν σημαίνει πολλά. Πρέπει να ερευνήσουμε τις διάφορες πτυχές της ασυμμετρίας για να ορίσουμε τη χρησιμότητά τους για τη δημοκρατία και την καλλιέργεια της κοινοτικής και ανθρώπινης ελευθερίας.


Π.Χ. – Θ.Π.: Μπορείτε να γίνετε πιο συγκεκριμένος σε ό, τι αφορά τις “διάφορες πτυχές της ασυμμετρίας”; Οι εν δυνάμει απελευθερωτικές πτυχές της ασυμμετρίας έχουν όλες να κάνουν με τη δημιουργία συνειδητών πολιτικών παικτών ή κοινωνικών πρακτικών που υποστηρίζουν ευρύτερα πολιτικά κινήματα; Με άλλα λόγια, μπορεί η πειρατεία να καλλιεργήσει την έννοια της κοινότητας και της ελευθερίας σαν μία αθέλητη συνέπεια;


Alexander Galloway: Αναφέρομαι στις πτυχές ως είδος. Μπορούμε επομένως να σκεφτούμε για τις πολλές πτυχές της ασυμμετρίας, τα πολλά επίθετα της συνδετικότητας. Δεν πρέπει όμως να φετιχοποιούμε τη μορφή καθεαυτή. Η ασυμμετρία δεν είναι πανάκεια. Δεν υπάρχουν εγγυήσεις για τη μορφή και μόνο. Αυτό είναι από τα πιο δύσκολα μαθήματα πολιτικής παιδείας. Η εστίαση στο περιεχόμενο είναι επομένως πολύ σημαντική. Με αυτή την έννοια, η κοινότητα δεν είναι ποτέ ένα επιφαινόμενο. Η κοινότητα είναι μια πρωταρχική οντολογική κατηγορία. Θα παρατηρήσουμε φυσικές συνέπειες να ξεπηδούν απ’ αυτήν, πράγματι – η ευτυχία, ο νόμος, η πραγματικότητα. Πρέπει όμως πάντα να ξεκινάμε από τον νόμο του κοινού (common), για παράδειγμα τον νόμο για τη “συμμετοχή των αποκλεισμένων”. Αυτό που προκύπτει ονομάζεται πολιτική.

————————-


Ο Alexander Galloway μίλησε μέσω e-mail στον Παύλο Χατζόπουλο και τον Θανάση Πρίφτη

Ο Γάλλος κοινωνιολόγος Michel de Certeau εντόπισε ένα φαινόμενο που ονομάζεται la perruque –πρόκειται για τις διαδικασίες με τις οποίες οι εργαζόμενοι εξαπατούν τους εργοδότες τους, κάνοντάς τους να πιστεύουν ότι εργάζονται, ενώ στην πραγματικότητα κάνουν προσωπικές τους δουλειές, χρησιμοποιώντας τους πόρους του χώρου εργασίας. Δεν κλέβουν τίποτα, εκτός από χρόνο. Μια δημιουργική διαδικασία λαμβάνει χώρα, αλλά τίποτα δεν παράγεται από οικονομικής άποψης. Καθιερώνεται μια τακτική που χρησιμοποιεί τις χαραμάδες που συγκεκριμένες συγκυρίες ανοίγουν για την εποπτεία των ιδιοκτησιακών δυνάμεων. Δραστηριοποιείται σ’ αυτές. Δημιουργεί εκπλήξεις σ’ αυτές. (de Certeau, 37).


Σύμφωνα με μια περίεργη προκατάληψη που επικρατεί στη Βόρεια Ευρώπη, οι μεσογειακές χώρες χαρακτηρίζονται περισσότερο από αυτό το φαινόμενο από τους βόρειους γείτονές τους, με τη μη αναγνωρισμένη από οικονομικής άποψης εργασία στον τριτογενή τομέα και έναν νεποτισμό του τύπου “ξύσε μου την πλάτη να ξύσω τη δική σου”. Θα έλεγα όμως ότι πρόκειται για μια παραπλανητική διάκριση. Οι Σουηδοί, όπως και οι Βρετανοί, είναι επίσης ένθερμοι νεποτιστές με μηχανορραφίες φοροδιαφυγής και πολλές μη χαρτογραφημένες οικονομικές δραστηριότητες. Φυσικά, η επιθυμία της “επίσημης κοινωνίας” είναι να καταπνίξει αυτή τη σφύζουσα κόλαση των ανθρώπινων οικονομικών ανταλλαγής που ο Georges Bataille περιέγραψε τόσο εκφραστικά. Για παράδειγμα, στη Σουηδία, όπου η ψηφιακή πίστωση είναι πολύ διαδεδομένη, υπάρχει ένα ισχυρό και εντελώς νόμιμο πολιτικό κίνημα που ασκεί πίεση για την κατάργηση των μετρητών ως μέσου πληρωμής. Η αλλαγή αυτή έχει αρχίσει να γίνεται σε πολλούς τομείς. Σε ευρείες περιοχές της Ευρώπης, ακόμη και οι μικρότερες μηχανές στους δρόμους δέχονται πιστωτικές κάρτες.


Κατά μεγάλη ειρωνεία, σε μια εποχή που το άτομο θεωρείται κυρίαρχο, χωνόμαστε σε τεχνικά συστήματα, όλα με προβλέψεις για την περίπτωση μη συμμόρφωσης σχετικά με τις οποίες εμείς ως “τελικοί χρήστες” δεν έχουμε σχεδόν κανένα λόγο. Γι’ αυτό θα ήθελα να δώσω έμφαση στο περίπλοκο κουβάρι των δυνατοτήτων για να δράσουμε, του οποίου εμείς ως καταναλωτές-υποκείμενα της ύστερης νεωτερικότητας αποτελούμε αναπόφευκτα μέρος. Το άρθρο αυτό αφορά το υποκείμενο ακτιβιστής, το υποκείμενο πειρατής και τη φαινομενική αδυναμία για την καθαρότητα του υποκειμένου που δρα σε μια τέτοια εποχή.


Πειρατές, παρτιζάνοι και ο Pandeya


Το ελληνικό κράτος και ο ελληνικός λαός συνήργησαν σε ένα “έγκλημα” – έδειξαν πως η ομοσπονδιακή ευρωπαϊκή οικονομία δεν είναι παρά ένας χάρτινος πύργος και πώς εκατομμύρια μικρών βημάτων μυρμηγκιού που κρύβονται κάτω από τη la perruque μπορούν να υπονομεύσουν ολόκληρες εθνικές οικονομίες.


Την ίδια στιγμή, σε μια άλλη περιφερειακή ευρωπαϊκή χώρα, ο σουηδικός λαός συνήργησε στο “έγκλημα” του εναγκαλισμού μιας υποδομής που έδειξε ότι η κατεστημένη οικονομία πολιτιστικής κατανάλωσης δεν είναι παρά ένα χάρτινος πύργος. Ενώ φαινομενικά το σουηδικό νομικό σύστημα μάχεται εναντίον της μη ρυθμισμένης κοινής χρήσης αρχείων, πολλοί άλλοι θεσμικοί παράγοντες στη Σουηδία ευνοούν ενεργά αυτή τη δραστηριότητα: Μια υποδομή ευρείας ζώνης συχνοτήτων που χρηματοδοτείται από το κράτος, η τάση προς συλλογικές, οικουμενικές λύσεις και ένας ρατιοναλισμός Gesellschaftlich όπου η κεντρική μονάδα οργάνωσης είναι σε κρατικό επίπεδο και όχι στο επίπεδο των οικογενειών ή των τοπικών κοινοτήτων. Ένα όλο και πιο εξατομικευμένο, διορατικό και οξυδερκές κοινό των μίντια, μια εθνική περηφάνεια για τα λαμπερά καλώδια της ευρείας ζώνης συχνοτήτων που διαθέτουμε, εγχειρήματα και φίρμες όπως το Pirate Bay, το Spotify κι εκείνοι οι διαβόητοι σουηδικοί διακομιστές web που φιλοξενούν τον ιστότοπο WikiLeaks.


Κατά την άποψή μου, η “ελευθερία” είναι ένα ζώο με πολλά πρόσωπα. Είναι μια ελευθερία που διατυπώνεται με ισχυρές κρατικές ρυθμίσεις, οι οποίες φαινομενικά κάνουν το Βέλγιο και τη Σουηδία μέρη όπου μπορείς να τοποθετήσεις διακομιστές web, εάν διοικείς έναν ιστότοπο σαν το WikiLeaks- κάτι που μοιάζει παράξενο στους Αμερικανούς, δεδομένου ότι ασπάζονται τόσο πολύ την ελευθερία του λόγου. Η ισχυρή παρουσία μετρήσιμων, αυστηρά τυποποιημένων υποδομών πληροφορίας συντελεί στη φαινομενική αναρχία, βασισμένη στην κοινή χρήση αρχείων μεταξύ ομοτίμων. Και παρά τις φαινομενικές διαμάχες στην επιφάνεια, είναι ίσως η παρουσία της διαδεδομένης, κοινής έννοιας για την “καλή ζωή” που επέτρεψε στο ελληνικό κοινό να υπονομεύσει τη δημόσια οικονομία, οφθαλμόν αντί οφθαλμού, όπως το μυρμήγκι.


Για να επανέλθουμε όμως στο θέμα αυτού του άρθρου, πού ακριβώς τοποθετούμε τον “πειρατή” σε όλα αυτά; Πρώτα απ’ όλα, από τη δική μου έρευνα προκύπτει ότι οι χρήστες που ανταλλάσουν αρχεία κάνουν βασική διάκριση ανάμεσα στην “πειρατική αντιγραφή” και την “ιδιωτική αντιγραφή”. Διακρίνουν δηλαδή ανάμεσα σε διαφορετικούς τρόπους δράσης, με κάπως διαφορετικές προθέσεις. Ο “πειρατικός” τρόπος δράσης συνδέεται με την αξία ανταλλαγή/εμπόρευμα ενός αρχείου (παρά με την αξία χρήσης του), ενώ ο δεύτερος τρόπος έχει περισότερο να κάνει με την εξυπηρετικότητα και την αυτό-ικανοποίηση.


Επιπλέον, στον τόμο Efter The Pirate Bay (επ. Andersson & Snickars, 2010), ο Leif Dahlberg διακρίνει μεταξύ “πειρατών” και “παρτιζάνων”, καθώς οι πρώτοι δεν “παίρνουν θέση” με τον ίδιο τρόπο όπως οι δεύτεροι. Οι παρτιζάνοι δεν είναι κανονικοί στρατιώτες, αλλά κάτι ανάμεσα σε πολίτες και στρατιωτικούς, και υιοθετούν μερικές φορές μια πολιτική στάση, καθώς αλλάζουν ρόλους με γήινο τρόπο.


Αλλά με τι ακριβώς συντάσσονται; Σύμφωνα με τον Γερμανό μοντερνιστή φιλόσοφο Carl Schmidt, στόχος του παρτιζάνου δεν είναι να επεκτείνει το μέτωπο του πολέμου, αλλά να εγκαθιδρύσει μια νέα παγκόσμια τάξη. Και όταν η τάξη αυτή εγκαθιδρύεται, ο παρτιζάνος παραδίδεται και γίνεται κανονικό μέρος της. Ο παρτιζάνος εμφανίζεται σε μη τακτική και μη αναμενόμενη βάση και δρα για να υπερασπιστεί ένα συγκεκριμένο πολιτικό αντικείμενο. Ο προβληματισμός πολλών σημερινών ακτιβιστών είναι κατά κάποιο τρόπο συμβατικός, με την έννοια ότι η “καθαρή πολιτική” μοιάζει αρχικά να είναι ένα κίνημα ελευθερίας του δικτύου, που διατηρεί τις ανοιχτές υποδομές στις οποίες έχουμε συνηθίσει.


Με αυτή την έννοια, ο πειρατής είναι πολύ πιο τρομακτικός, καθώς αποφεύγει όλες αυτές τις διακρίσεις μεταξύ “φίλου” και “εχθρού”. Ο πειρατής είναι πολύ πιο ριζοσπαστικός απέναντι στις πιθανές συνέπειες των πράξεών του(της). Οι πραγματικοί πειρατές ορίζονται από μια ουδέτερη στάση σε σχέση με τις συνέπειες, που είναι περίπου μηδενιστική.


Όπως σημείωσα προηγουμένως (Andersson 2009), παρατηρούμε εδώ μια μετακίνηση- από την τακτική στή στρατηγική. Ο “ιδιωτικός” καταναλωτής ενεργεί μέσα στη la perruque, ενώ οι ευκαιριακές “πειρατικές” στάσεις που υιοθετούν τα υποκείμενα ανοίγουν τον δρόμο προς πιο διαρκείς, στρατηγικές παρεμβάσεις (ειδικά καθώς η τεράστια δυναμική που δίνεται στο άτομο προέρχεται από τις κοινές ψηφιακές υποδομές μας). Τελικά, με μια πλήρως “παρτιζάνικη” στάση, εγκαθιδρύεται ένας στρατηγικός τόπος.


Από τη στιγμή που ένα νεφελώδες κίνημα αποκτά αναγνωρίσιμους εκπροσώπους, επιτρέπει προσωπικά κουσούρια και εκστρατείες σπίλωσης να σπιλώνουν τη δραστηριότητά του, όπως είδαμε πρόσφατα στην υπόθεση του WikiLeaks. Αυτό εξηγεί επίσης τις περίεργες εξελίξεις στην υπόθεση Pirate Bay, όπου πολλοί online ακτιβιστές έφτασαν να αμφισβητούν την ηθική υπόσταση ανθρώπων της υπηρεσίας- Fredrik Neij, Gottfrid Svartholm Warg, Peter Sunde και Carl Lundström. Το 2003, το TPB αναπτύχθηκε από τη χαλαρή ακτιβιστική κολεκτίβα Piratbyran, που αποτελούσε μια διαλεκτική αντίδραση στη σουηδική ομάδα πίεσης υπέρ της βιομηχανίας κοπυράιτ, Antipiratbyran. Το TPB καθιέρωσε σύντομα ένα στυλ ανυπακοής και ανεξαρτησίας- ενώ ταυτόχρονα ήταν αυστηρά προσηλωμένο στην στήριξη της “ουδετερότητας του δικτύου” και σε μία τύπου Gesellschaftlich αποτελεσματικότητα. Το Pirate bay ήταν αφιερωμένο στη συλλογική κοινή χρήση πόρων- ενώ την ίδια στιγμή το μεγαλύτερο μέρος της κυκλοφορίας του οφειλόταν στην κοινή χρήση ενός εξαιρετικά συμβατικού και καθιερωμένου εμπορικού περιεχομένου. Όταν ξεκίνησε η δίκη του Pirate Bay σε ένα περιφερειακό Σουηδικό δικαστήριο, το 2009, πολλές από αυτές τις εμφανείς αντιφάσεις εκδηλώθηκαν, καθώς οι κατηγορούμενοι δεν εκφώνησαν τις φλογερές αντιστασιακές ομιλίες που πολλοί περίμεναν, αλλά μάλλον περιγέλασαν την όλη διαδικασία του δικαστηρίου με την κατεργαριά του καταστασιακού χάπενινγκ της“δίκης-θεάματος” (Spectrial).


Κι αμέσως μετά τη δίκη, κυκλοφόρησε η είδηση ότι η ονομασία της φίρμας και η διεύθυνση web ήταν προς πώληση, στον άγνωστο μέχρι τότε ένθερμο καπιταλιστή επιχειρηματία Hans Pandeya. Απογοήτευση εμφανίστηκε στους πίνακες μηνυμάτων του Pirate Bay: οι επαναστάτες είχαν τελικά ξεπουληθεί;


Ωστόσο, η πώληση δεν έγινε ποτέ. Αλλά τον επόμενο χρόνο, ως μέρος της εθνικής προεκλογικής εκστρατείας στη Σουηδία, ένας άλλος θεσμικός παίκτης έκανε μια προσφορά για να πάρει ένα άλλο στοιχείο από το περίπλοκο συνονθύλευμα Pirate Bay – και πιο συγκεκριμένα τους διακομιστές. Καθώς με δικαστική εντολή είχε απαγορευτεί στους ιδρυτές που αναφέραμε πιο πάνω να διευθύνουν τον ιστότοπο με οποιονδήποτε τρόπο, το Swedish Pirate Party (Σουηδικό Πειρατικό Κόμμα) ανέλαβε να δώσει bandwidth στον ιστότοπο. Σύντομα, η πρώτη σελίδα του Pirate Bay γέμισε με υλικό της εκστρατείας του Pirate Party, κάτι τελείως ξένο με εκείνους που δημιούργησαν την υπηρεσία, καθώς δεν είχαν ποτέ συνδεθεί με το συγκεκριμένο κόμμα.


Όλα αυτά δείχνουν πως μια υπηρεσία όπως το TPB είναι κολλώδης. Η πληθώρα διασυνδέσεων και συσχετισμένων πράξεων δρα ως κόλλα και προσδένει στη δίνη της καπιταλιστικές επιχειρήσεις, πολιτικές κομμάτων, παρτιζάνους, ακόμη και την ιδέα της επιστασίας μιας συνετής πολιτιστικής οικολογίας. Καθώς το TPB δεν ήταν ένα μόνο πράγμα, ξεγέλασε κάθε ιδέα καθαρότητας και αφιλοκέρδειας ήδη από τη γένεσή του.


Όφελος για την κοινωνία;


Σύμφωνα με την πρόσφατη δικαστική απόφαση για το Pirate Bay (από το Σουηδικό Εφετείο, 26.11.2010), το δικαστήριο κάνει μια πολύ ενδιαφέρουσα σύγκριση ανάμεσα στο The Pirate Bay και υπηρεσίες όπως το Google και το YouTube, που διανέμουν επίσης υλικό προσταταυμένο με κοπυράιτ:

“Εάν η φύση μιας υπηρεσίας αναζήτησης είναι τέτοια που είναι αρχικά ένα πολύτιμο εργαλείο για νόμιμες δραστηριότητες, και για το γενικό όφελος της κοινωνίας, εάν αυτή η νόμιμη χρήση επικρατεί, αλλά η διανομή ή μετάδοση παράνομου υλικού παρά τις προφυλάξεις δεν μπορεί να ρυθμιστεί, η λειτουργία μιας τέτοιας υπηρεσίας μπορεί να θεωρηθεί νόμιμη”.


Αυτό εγείρει μια άποψη που θυμίζει τα γραπτά του Γάλλου ιστορικού Φερνάν Μπροντέλ, τα οποία εστιάζουν στις κυριότερες νοοτροπίες ορισμένων εποχών, αλλά και στα υλικά θεμέλια αυτών των νοοτροπιών. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον στο έργο του Μπροντέλ παρουσιάζει η διάκριση ανάμεσα σε “αγορές” και “αντι-αγορές” και η εξάρτηση του από ποια σκοπιά βλέπουμε το όφελος που παρουσιάζουν διάφοροι παίκτες για την κοινωνία.


Με δυο λόγια, μπορούμε να ορίσουμε την κοινωνία με έννοιες ανταγωνιστικών αγορών- με παίκτες μικρής κλίμακας, ίσους σε μέγεθος και επιρροή- και ολιγοπωλιακές αγορές, όπου ορισμένοι παίκτες καταφέρνουν να κυριαρχήσουν και επομένως πνίγουν τον ανταγωνισμό. Μπορούμε επίσης να ορίσουμε την κοινωνία σύμφωνα με διάφορες απόψεις βασισμένες σε συντεχνιακά κριτήρια (οι Γάλλοι κοινωνιολόγοι Luc Boltanski & Laurent Thevenot χρησιμοποιούν τον όρο διαφοροποιημένοι τρόποι αιτιολόγησης), όπου το όφελος ενός συγκεκριμένου φαινόμενου εξαρτάται από το κατά πόσο θα υιοθετήσουμε την άποψη των μονοπωλιακών, καλλιτεχνών, συνδικαλιστών, εμπόρων λιανικής, καταναλωτών, πολιτών κ.α. Κατά μια έννοια, οι ακτιβιστές αποτελούν επίσης μια τέτοια μορφή “ειδικού συμφέροντος” ή μάλλον: ο ακτιβισμός πρέπει αναγκαστικά να ευθυγραμμιστεί με ένα ή πολλά τέτοια “ειδικά συμφέροντα”. Τελικά, η ιδέα για το γενικό όφελος για την κοινωνία εξαρτάται επίσης από αυτές τις μεθόδους. Θα έλεγα ότι σε μια δημοκρατική κοινωνία, πρωταρχική σκοπιά πρέπει να είναι η άποψη των πολιτών- όχι των καταναλωτών, όχι των “στοχευμένων ομάδων” κι ακόμη λιγότερο των εταιριών και/ή των κυρίαρχων βιομηχάνων.


Επιπλέον, έχει ζωτική σημασία να καταλάβουμε ότι ο ρόλος μας ως ανθρώπινα όντα στο ψηφιακό οικοσύστημα είναι να παίρνουμε προσωρινά πολλές διαφορετικές θέσεις ή ρόλους. Είναι ένα από τα μαθήματα που μπορούμε να διδαχτούμε από μια ανάλυση των ψηφιακών υποδομών στη βάση του διπόλου δρώνες-δίκτυα (actor-network analysis): Η μεγάλη πλειονότητα όσων ανταλλάσουν αρχεία μοιάζει να αλλάζει αρκετά αυθόρμητα διάφορους ρόλους, όπως αυτόν του “seeder” ή του “leecher”. Ο “ripper”, ο “seeder”, ο “moderator” ή ο “χρήστης κοινών αρχείων” δεν είναι ένας ανθρώπινος δρων (ένας “δρων” με την παραδοσιακή έννοια) αλλά ένας λειτουργικός χειριστής, μια συστεμική ιδιοκτησία, ένας ρόλος που τα ανθρώπινα όντα ενσαρκώνουν ευκαιριακά , αποκλειστικά και μόνο χάρη στις αυξανόμενες τεχνικές υπηρεσίες. Έτσι μπορεί να εκληφθεί και η ιδέα του ακτιβισμού στο Ίντερνετ. Μολονότι η “ανάληψη” αυτού του ρόλου απαιτεί ενεργή επιλογή, δεν είναι αναγκαστικά μια συνειδητή προσπάθεια- και καθώς ένας χρήστης υπολογιστή κατέχει πολλούς διαφορετικούς ρόλους όταν χρησιμοποιεί έναν διασυνδεδεμένο υπολογιστή, είναι συζητήσιμο αν όλοι οι ρόλοι που “παίζει” είναι προαιρετικοί. Καλούμαστε να είμαστε ευκαιριακοί ακτιβιστές (οργανωμένοι σε “smart mobs” ή “adhocracies” ) αλλά θα μπορούσαμε εξίσου να ενσαρκώσουμε έναν ρόλο ακτιβιστή, ο οποίος μας ανατίθεται από την ίδια τη συμμετοχή μας στην υποδομή- όταν η ίδια η υποδομή γίνεται αντιληπτή ως “απειλή στην κοινωνία”. Όχι επαναστάτες χωρίς αιτία, αλλά μάλλον επαναστάτες κατόπιν εξουσιοδότησης. Οι ιδρυτές του Pirate Bay καταδικάστηκαν μόνο επειδή βοήθησαν σε έγκλημα, ενώ το πραγματικό έγκλημα έγινε από τους εκατοντάδες χιλιάδες χρήστες, μια ενέργεια που μπορούσε να συμβεί μόνο χάρη στο τυφλό, τυποποιημένο πρωτόκολλο που λέγεται BitTorrent. Το “λάθος” ποτέ δεν είναι ενός συγκεκριμένου παίκτη. Στην πραγματικότητα, ο/η παίκτης (τρια) υπάρχει μόνο μέσω του κοινού πρωτοκόλλου και ένα μεγάλο συνονθύλευμα μηχανών και διαθέσιμων ανθρώπων. Το τανγκό χρειάζεται δύο.


Στην περίπτωση του Pirate Bay, αυτό ανοίγει ένα κουτί εργαλείων με πολλές περαιτέρω ερμηνείες. Πρώτα απ’ όλα, μπορούμε να επαναλάβουμε την κριτική που ο ίδιος ο Peter Sunde ορθώς εξέφρασε το 2008, ότι ο ιστότοπος είχε, κατά μια έννοια, αναπτυχθεί υπερβολικά για τα μέτρα του. Η οικολογία της ανταλλαγής αρχείων θα μπορούσε να ωφεληθεί περισσότερο από μικρούς, πιο ισότιμους, λιγότερο κυρίαρχους κόμβους- ένα πιο αποκεντρωμένο παρά ένα μονολιθικό αρχιπέλαγος. Όπως με τον Assange και το WikiLeaks, αυτή είναι μια εξήγηση για τις επικρίσεις που δέχτηκε ο ιστότοπος: κατηγορίες για απληστία, κυριαρχία και εσφαλμένες αρχές. Θα μπορούσε ποτέ η κοινή χρήση αρχείων να μεταβληθεί σε αντι-αγορά; Πρέπει να είμαστε πολύ επιφυλακτικοί απέναντι σε τέτοιες εξελίξεις, και το καλύτερο αντίδοτο θα ήταν να ξεκινήσετε το δικό σας torrent tracker, το δικό σας μπλογκ μουσικής, ταινιών, τέχνης ή παιχνιδιών, ή το δικό σας διανεμημένο αρχείο.


Επιπλέον, μπορούμε να θέσουμε στους εαυτούς μας το ακανθώδες ερώτημα σχετικά με το “όφελος για την κοινωνία” και να το κάνουμε με ανοιχτό μυαλό, καθώς κατά την άποψή μου η ανταλλαγή αρχείων έχει οδηγήσει σε κάποιες ατυχείς εξελίξεις σε σχέση με εκείνους τους συγκεκριμένους παίκτες που υποφέρουν από την αλλαγή της ατμόσφαιρας. Ναι- για τους στιχουργούς, τους παραγωγούς μουσικής και τους καλλιτέχνες είναι πολύ δύσκολο τώρα να βρουν οικονομική στήριξη για μάρκετινγκ και τη “χαμένη τέχνη” των A&R (Artists and Repertoir- Καλλιτέχνες και Ρεπερτόριο), που οι δισκογραφικές εταιρίες παρείχαν με μεγαλύτερη ευκολία στο παρελθόν. Από την άλλη πλευρά, οι πολιτιστικοί παραγωγοί, μικροί και μεγάλοι, διαθέτουν μια γκάμα νέων δυνατοτήτων για να παράγουν και να διανέμουν το υλικό τους με ψηφιακά εργαλεία. Το μάρκετινγκ, ωστόσο, είναι ακόμη ακριβό κι αυτό είναι πρόβλημα.


Αυτό που είναι καίριο, όμως, είναι να μην αφήνουμε τις απόψεις συγκεκριμένων ομάδων συμφερόντων να θολώνουν το τοπίο και να συγκαλύπτουν την έννοια του τι είναι πράγματι καλό για τη μεγάλη πλειονότητα των πολιτών.


Ας ξεκαθαρίσουμε μια για πάντα ότι η βασισμένη στο torrent διανομή είναι σε συγχρονισμό με το Ίντερνετ όπως το ξέρουμε, κι ότι αυτό το φαινόμενο δεν θα εξαφανιστεί- μολονότι τοπικοί κόμβοι, ιστότοποι και διακομιστές μπορούν να έρχονται και να φεύγουν Ας ξεκαθαρίσουμε επίσης ότι η ακουστική αγορά CD είναι πραγματικά η μόνη βιομηχανία που έχει πραγματικά “υποφέρει” λόγω της ανταλλαγής αρχείων. Η κινηματογραφική βιομηχανία και η αγορά των video games παραμένουν εξαιρετικά επικερδείς αγορές. Στην πραγματικότητα, η ανταλλαγή αρχείων είναι ένας θαυμάσιος μηχανισμός διανομής, που επιτρέπει στους πολίτες να δοκιμάζουν υλικό και να διευρύνουν τη γνώση τους για την προσφερόμενη γκάμα. Ας το ξεκαθαρίσουμε λοιπόν: Ιστότοποι όπως το Pirate Bay θα μπορούσαν να θεωρηθούν δίκαιες επιχειρήσεις, με την έννοια ότι προσφέρουν εναλλακτικές μορφές διανομής- επιχειρήσεις που θα μπορούσαν να αποτελέσουν όφελος για την κοινωνία, ως συμπληρώματα σε ήδη ακμάζουσες αγορές.


Με αυτή την έννοια, ο Pandeya είχε πιάσει το νόημα. Υπάρχει εμπορική δυνατότητα σε αυτό που θεωρείται σήμερα δραστηριότητα εκτός νόμου. Ωστόσο, εάν η διανομή torrent γίνει εμπορική και ευθυγραμμιστεί με τις υπάρχουσες μιντιακές εταιρίες, ο κίνδυνος θα είναι, βέβαια, ότι αυτό που θα δούμε θα είναι μια “νερωμένη” άποψη του γνήσιου προϊόντος. Το είδαμε στη Σουηδία με την υπηρεσία μουσικής ροής Spotify, που είναι ένα είδος μονόδρομου Ίντερνετ, όπου ο ρόλος του πολίτη μεταμορφώνεται σε ρόλο καταναλωτή, καθώς ο χρήστης απλώς λαμβάνει δεδομένα χωρίς να μπορεί να στέλνει, ενώ όλα γίνονται σε έναν “περιφραγμένο κήπο”, δομικά χωρισμένο από το υπόλοιπο Ίντενερτ, με μια πολύ πιο περιορισμένη ποικιλία περιεχομένου που μπορεί κανείς να φορτώσει.


Διαφορετικοί τρόποι, τοπικά Ίντερνετ


Κουβεντιάζοντας με ένα μέλος του σουηδικού Pirate Party, αναφέρθηκε σε μια συζήτηση σε έναν πανευρωπαϊκό χώρο ηλεκτρονικής συζήτησης των πειρατιών κομμάτων, όπου διάφορα μέλη από διάφορες χώρες είχαν εκφράσει ελαφρώς διαφοροποιημένες απόψεις για το όφελος της ανταλλαγής αρχείων για την κοινωνία. Ή μάλλον η διαφορά έγκειτο στον τρόπο ερμηνείας: τις λεπτές διαφορές στην έμφαση. Στο γερμανικό και σκανδιναβικό πλαίσιο, σημείωσε, το γενικό επιχείρημα κατά της αυστηρότερης ρύθμισης του Ίντερνετ βασιζόταν σε μια συγκεκριμένη μορφή τεχνικού ντετερμινισμού- ή ίσως και προοδευτισμού- όπου η ανταλλαγή αρχείων γίνεται αντιληπτή ως η κατάληξη της υπάρχουσας τεχνικής υποδομής του Ίντερνετ. Για καλό και για κακό, η ελευθερία του να μοιράζεσαι είναι κτισμένη στο σύστημα. Αυτό ισχύει για βιομηχανικές χώρες όπως η Σουηδία και η Γερμανία, που η εικόνα που έχουν για τον εαυτό τους είναι βασισμένη στον τεχνικό ρασιοναλισμό κι όπου τα επιχειρήματα που βασίζονται στον εν λόγω ρασιοναλισμό έχουν ευρεία απήχηση στον εθνικό διάλογο.


Η δημόσια συζήτηση στις αγγλοσαξωνικές χώρες, από την άλλη πλευρά, χαρακτηρίζεται από εκκλήσεις για το δικαίωμα στην ιδιωτικότητα. Ο πολιτικός λόγος στο Ηνωμένο Βασίλειο και τις Ηνωμένες Πολιτείες μοιάζει να τοποθετεί τα δικαιώματα του πολίτη για την ελευθερία της πληροφορίας και την σχετική οικονομική ανεξαρτησία στο επίκεντρο. Το Electronic Frontier Foundation (EFF), για παράδειγμα, ζει και αναπνέει μέσα από αυτό το ερέθισμα κι αυτός ο τρόπος ερμηνείας βρίσκει ασφαλώς γερά ερείσματα και στον παγκόσμιο λόγο, λόγω και της επιρροής της αγγλικής γλώσσας.


Τέλος, η δημόσια συζήτηση στη μεσογειακή/λατινική περιοχή χαρακτηρίζεται από μια κάπως διαφορετική γεύση, με έμφαση στο γενικό συλλογικό όφελος. Η ανταλλαγή αρχείων θεωρείται εδώ ότι φέρει την υπόσχεση μιας πραγματικά κοινοτικής εμπειρίας, μιας δημόσιας ωφέλειας. Προφανώς, το επιχείρημα αυτό έχει ισχυρή απήχηση και στα (πρώην) σοσιαλδημοκρατικά έθνη του Βορρά. Η σουηδική αριστερά πηγαίνει μάλιστα τόσο μακριά ώστε να προτείνει στις βιβλιοθήκες να ενστερνιστούν και να χρησιμοποιήσουν την τεχνολογία της κοινής χρήσης αρχείων.


Ίσως, λοιπόν, ως συμπατριώτες Ευρωπαίοι να μην είμαστε τελικά τόσο διαφορετικοί. Το homebrewing, η φοροδιαφυγή, τα μαστορέματα DIY, όπως και η ανταλλαγή αρχείων, διαδίδονται ευρέως. Ωστόσο, όλα αυτά μπορούν να σταματήσουν στον ατομικό ατομισμό, ενώ ο “πειρατικός” τρόπος δράσης μπορεί εύκολα να γείρει προς τον μηδενισμό. Όπως ανακάλυψα κατά τη διάρκεια της έρευνάς μου, δεν είναι περίεργο που η Gesellschaftich ανταλλαγή αρχείων μεταξύ ξένων, έχει διαδοθεί τόσο πολύ στη Σουηδία. Υπάρχει κάτι στο σκανδιναβικό κοινωνικό συμβόλαιο που ταιριάζει με τις δομές όπου ο ριζοσπαστικός ατομικισμός είναι δυνατός χάρη σε ευρείες, βουβές, όχι πολύ ορατές κολεκτίβες, σε κρατικό ή υπερτοπικό επίπεδο. Αλλά όταν ο ακτιβισμός προσδένεται σε τέτοιες διευθετήσεις, αυτές προσδένονται σε εκείνο που ο Certeau αποκαλεί “‘univocity’ (με μια φωνή) ή σταθερότητα ενός ‘κατάλληλου’” (σ. 117) . Επομένως, εκπρόσωποι, μανιφέστα και θέματα καθιερώνονται -και ίσως κάτι που θυμίζει περισσότερο ένα Gemeinschaft δύναται να δημιουργηθεί.


Ο ακτιβισμός δεν μπορεί να απαλλαγεί από όλες αυτές τις περιπλοκές. Ο στόχος και το πεδίο δράσης του ακτιβισμού στην ψηφιακή σφαίρα δεν μπορεί να είναι η καθαρότητα, αλλά μάλλον η πρόσδεση όλων μαζί των, εξατομικευμένων κατά τα άλλα, υποκειμένων. Ο ακτιβισμός στην ψηφιακή σφαίρα έχει να κάνει με τη δημιουργία και τη συντήρηση συσχετισμών. Διαφορετικά, οι διασυνδέσεις ανάμεσα σε παίκτες και φαινόμενα ξεχειλίζουν, δημιουργώντας περισσότερες συνέπειες από τις προβλεπόμενες. Αυτές τις μέρες, ο πρωταρχικός ρόλος ενός ακτιβιστή είναι αυτός του παράγοντα διευκόλυνσης για ανθρώπους και πράγματα, ένα είδος κοινωνικού παράγοντα σύνδεσης – αλλά ξαφνικά η προοπτική μεταβάλλεται και στα μάτια ενός διαφορετικού παρατηρητή η ίδια πράξη θεωρείται αίφνης ανταρσία, απειλή στο στάτους κβο, κάτι που αγγίζει την τρομοκρατία! Ύστερα, με μια περιστροφή, η εικόνα ξαφνικά τρεμοσβήνει και ο ίδιος τρόπος δράσης θεωρείται επιχειρηματικός. Η σύγχυση συνεχίζεται: το κατεστημένο την ασπάζεται και η επιχείρηση αρχίζει να παίρνει μια απόχρωση παρτιζάνικη και τα λοιπά. Η άποψη υφίσταται περίθλαση, για να δανειστούμε μια φράση της Donna Haraway. Δεν είναι περίεργο που η σύγχυση δεσπόζει.


Αναφορές

- Andersson, Jonas (2009) “For the Good of the Net: The Pirate Bay as a Strategic Sovereign”, in Culture Machine, vol. 10 “Pirate Philosophy”

- Andersson, Jonas & Snickars, Pelle (eds.) (2010) Efter The Pirate Bay. Stockholm: Mediehistoriskt arkiv

- Boltanski, Luc and Thévenot, Laurent (2006, trans. by Catherine Porter) On Justification: Economies of Worth. Princeton, NJ and Oxford: Princeton University Press

- Dahlberg, Leif (2011) “Pirates, partisans and politico-juridical space”, Law and Literature, Vol 23, No. 1

- de Certeau, Michel (1984; trans. by Steven Rendall) The Practice of Everyday Life. Berkeley, CA, Los Angeles, CA, and London: University of California Press

- Haraway, Donna J. (1997) Modest_Witness@Second_Millennium .FemaleMan©_Meets_OncoMouse™. London and New York, NY: Routledge

Ο εκδημοκρατισμός της ψηφιακής τεχνολογίας έχει εντείνει την πολιτισμική ιδιαιτερότητα της πειρατείας στα μίντια στις Φιλιππίνες. Η πειρατεία των μίντια είναι μια δραστηριότητα που σχετίζεται με τη φυλή και με την τάξη: συνδέεται με εθνικές και θρησκευτικές ταυτότητες, καθώς τη διακινούν κυρίως Φιλιππίνοι Μουσουλμάνοι που προέρχονται από το νότιο νησί Μιντανάο (η αυτόνομη περιοχή τους είναι μια από εκείνες που έχουν πληγεί περισσότερο από τη φτώχεια σε αυτή τη χώρα). Συνδέεται επίσης σε την τάξη, καθώς αυτό το είδος επιχειρηματικότητας υποδηλώνει άτομα χαμηλότερης προέλευσης που υπηρετούν τις πιο εύπορες οικονομικές ομάδες της χώρας.


Από τη μια πλευρά, στην πειρατεία των μίντια βρίσκουν καταφύγιο οι κατώτατες κοινωνικές τάξεις και οι υποτάξεις των διανοουμένων για να βλέπουν δημοφιλείς και εξειδικευμένες ταινίες τέχνης, καθώς η διακίνηση εμπορικών ταινιών στις Φιλιππίνες έχει εξελιχθεί σε εμπειρία των μεσαίων τάξεων. Η προσέλευση στον κινηματογράφο ήταν μια δημοφιλής εθνική απασχόληση, αλλά το κόστος της έχει γίνει τόσο υψηλό που μόνο η μεσαία και η ανώτερη τάξη μπορούν πλέον να έχουν πρόσβαση. Η κατώτερη τάξη πρέπει να δώσει το ένα τρίτο του ελάχιστου ημερομίσθιου για ένα εισιτήριο κινηματογράφου. Ως αποτέλεσμα, η κατώτερη τάξη βασίζεται στην πειρατική αγορά DVD – που συμπληρώνεται από τον όρο “κατασκευασμένο στην Κίνα” ή τον πειρατικό “διάλεξε τη μάρκα σου”, του DVD player, για να έχει πρόσβαση στον παγκόσμιο λαϊκό πολιτισμό.


Από την άλλη πλευρά, η πειρατεία των μίντια κάνει θραύση λόγω των σημερινών λειτουργιών του νεοφιλελευθερισμού με τη μακρο- και μικρο-έννοια. Ο νεοφιλελευθερισμός έχει ιδεολογικά και πρακτικά ευνοήσει την κυριαρχία των μεγάλων επιχειρήσεων και του ιδιωτικού τομέα, ακόμη και σε ό, τι αφορά τη λειτουργία της διακυβέρνησης και των δημοσίων υπηρεσιών. Η κινητήρια δύναμη για τις περιοδικές αστυνομικές εφόδους στους μιντιακούς πειρατικούς κόμβους στη χώρα συνδέεται συχνά με τις περιοδικές διαμαρτυρίες των παραγωγών ταινιών και των διανομέων για τις τεράστιες απώλειες που υφίστανται εξαιτίας της πειρατείας. Ακόμη και γνωστές φίρμες έχουν αρχίσει τις καταγγελίες στην αστυνομία για τον πειρατικό ρουχισμό και τα μαγαζιά ρούχων στα εμπορικά κέντρα. Επομένως, η μικρής διάρκειας επιχειρηματικότητα της πειρατείας των μίντια βεβαιώνει την αποτυχία του μέτρου συμμόρφωσης με τις αρχές. Υπάρχουν τόσες πολλές επιχειρήσεις μικρής διάρκειας που η κυβέρνηση και η αστυνομία, ακόμη και οι παγκόσμιες φίρμες, δεν μπορούν να τις ελέγξουν πλήρως. Υποψιάζομαι ότι η αγορά της πειρατείας των μίντια είναι μια πιο εκδημοκρατισμένη επιχείρηση, με μεγαλύτερα κοινά κέρδη ανάμεσα στις διάφορες ιεραρχίες σε σύγκριση με αυτά που προσφέρουν οι αστικές εταιρίες. Οι επιχειρήσεις πειρατείας των μίντια υπάρχουν και πολλαπλασιάζονται, πρώτα απ’ όλα εξαιτίας της ζήτησης της μεσαίας τάξης για παγκόσμια πολιτιστικά αγαθά και του μεγάλου αριθμού μικρών επιχειρήσεων που ενέχονται σε αυτό το εμπόριο.


Ο νεοφιλελευθερισμός έχει επίσης ιδιωτικοποιημένη επιθυμία σε μικρο-επίπεδο, που διαμορφώνει τη ζήτηση του μέσου πολίτη για παγκόσμιες μάρκες, προϊόντα και υπηρεσίες. Με τον πολιτισμό της παλαίωσης του όψιμου καπιταλισμού, τα αγαθά ανακυκλώνονται, αναπαλαιώνονται και επαναφέρονται πριν εξαφανιστούν, έστω προσωρινά. Η ταινία ενσωματώνει την πλέον ουσιώδη προέκταση της ζωής ενός αγαθού- από την παγκόσμια πρεμιέρα στις περισσότερες χώρες μέχρι την αναμορφωσή του μέσω των DVDs και την προβολή του στους καλωδιακούς σταθμούς και τα λοιπά. Η πειρατεία ανακόπτει τις διάφορες επαναφορές στη ζωή ενός αγαθού, επιτρέποντας στις ταινίες να εξακολουθούν να ζουν- με νεκρόφιλο τρόπο.


Ο όψιμος καπιταλισμός έχει επίσης εξασφαλίσει τη συνέχιση ενός ακόμη σκληρότερου ανταγωνισμού τόσο στη νόμιμη όσο και στην παράνομη αγορά, εξασφαλίζοντας όχι μόνο ανταγωνιστικές τιμές στους καταναλωτές, αλλά και ανταγωνιστικά κέρδη στις επιχειρήσεις και τους ιδιοκτήτες. Ειδικότερα στις Φιλιππίνες, που διακρίνονται για την ισχνή αγορά της μεσαίας τάξης και μια ακόμη πιο περιορισμένη ταξική ελίτ, η πειρατεία των μίντια δημιουργεί μια επίφαση νεοφιλελεύθερης δημοκρατίας, που δίνει πρόσβαση στους κοινούς πολίτες- ιδιαίτερα των κατώτατων τάξεων- στις τελευταίες, πιο καινούργιες, μοντέρνες φίρμες, αγαθά και υπηρεσίες, με πειρατική ποιότητα. Η αναπαράσταση της πραγματικής εμπειρίας της μάρκας έχει κυριαρχήσει στις μεσαίες τάξεις των Φιλιππίνων: από τα εμπορικά κέντρα μέχρι τις τριήμερες διακοπές του Σαββατοκύριακου, από τους θύλακες του Πρώτου Κόσμου μέχρι την άνοδο του τουρισμού που επέτρεψε στους Φιλιππίνους να ταξιδεύουν στο εσωτερικό και το εξωτερικό, από τις γιορτές στους δρόμους της κάθε πόλης μέχρι τη στρατηγική μάρκετινγκ μια πόλη/ένα προϊόν. Το πραγματικό εξαλείφεται, δηλαδή είναι πειρατικό ή απλώς προσποιείται ότι είναι, σε μια εμπειρία που δεν είναι ανάλογη της πραγματικής. Με την αναπαράσταση, η πειρατική εμπειρία γίνεται ο κυρίαρχος τρόπος για να βιώσει κανείς την παγκόσμια αναβάθμιση, ενώ αντανακλά τις κυρίαρχες ταξικές ιεραρχίες στη χώρα.


Δεν είναι περίεργο που βλέπει κανείς την ανάπτυξη των θυλάκων της πειρατείας των μίντια όχι μόνο στα γκέτο της μητροπολιτικής Μανίλα (από τα εμπορικά κέντρα πρώτης τάξης μέχρι τα εξαθλιωμένα τμήματα της παλιάς πόλης) αλλά επίσης σε πόλεις και δήμους δεύτερης και τρίτης κατηγορίας. Υπήρχε η λαϊκή πεποίθηση πως για να είναι μια πόλη “πετυχημένη” ( κοσμοπολίτικη) έπρεπε να φιλοξενεί ένα Μακντόναλντ, αλλά και ένα ανταγωνιστικό φαστ φουντ Τζόλιμπι, συνήθως το ένα απέναντι από το άλλο. Όταν η αρχιτεκτονική αυτή υλοποιήθηκε σε πολλές πόλεις, το κριτήριο ανέβηκε και περιλάμβανε επίσης ένα εμπορικό κέντρο SM (ShoeMart), που ήταν η πιο δημοφιλής φίρμα εμπορικών κέντρων. Αυτό που έκαναν τα εμπορικά κέντρα SM στις μικρές πόλεις ήταν να μεταφέρουν ροές ψυχαγωγίας από μικρότερες επιχειρήσεις και δημόσιους χώρους (πλατείες και λαϊκές αγορές) σε μεγάλα εμπορικά κέντρα.


Το SM έχει γίνει επίσης η αντιστικτική συγκυρία όπου νόμιμες και παράνομες επιχειρήσεις (λιανικής πώλησης και του τομέα των υπηρεσιών) είναι καταμετρημένες. Για παράδειγμα, τα καταστήματα με ρούχα από δεύτερο χέρι παραμένουν ενεργά στις παλιές, μικρότερες λωρίδες των εμπορικών κέντρων, των πολυκαταστημάτων και των ανακαινισμένων κτιρίων, αλλά φέρουν το στίγμα ότι είναι παράνομες επιχειρηματικές δραστηριότητες. Υπάρχουν δυο μέτρα και δυο σταθμά σε σχέση με το κατά πόσο η πειρατεία και τα ανακυκλωμένα ρούχα θεωρούνται παράνομα, διότι παρόλα αυτά τους επιτρέπεται να λειτουργούν επειδή εξυπηρετούν την υπόσχεση του κράτους να μεταμορφωθούν οι πολίτες του σε μεσαία τάξη. Αυτές οι πειρατικές επιχειρήσεις μικρής κλίμακας έχουν σημαντικές πολιτισμικές διακλαδώσεις με καταναλωτές που δεν έχουν την υλική δυνατότητα να αγοράσουν τη νόμιμη φίρμα και παρόλα αυτά είναι “πολιτισμικά εκπαιδευμένοι” να αποκρυπτογραφούν τις παγκόσμιες φίρμες και τις παγκόσμιες εμπειρίες των αγορών, σαν η φτώχεια του παρόντος να προαναγγέλει ένα ιδανικό μέλλον.


Τα ανακυκλωμένα ρούχα έχουν συμβάλει στο να γίνει η τοπική μόδα πιο κοσμοπολίτικη. Το πειρατικό εμπόριο θεωρείται νόμιμο ακόμη και από τις μεγάλες εφημερίδες και τα τηλεοπτικά lifestyle σόου, καθώς επιτρέπει στο παρελθόν του Πρώτου Κόσμου να υλοποιείται στο παρόν του Τρίτου Κόσμου. Η πειρατεία των μίντια γίνεται η συνεκδοχή της διαχρονικότητας των παγκόσμιων προσδοκιών: ό,τι αποτελεί πρεμιέρα στον Πρώτο Κόσμο ή έστω σε κινηματογράφους του Τρίτου Κόσμου, γίνεται την ίδια ώρα (ή σε λίγες ώρες) αντικείμενο πειρατείας και είναι διαθέσιμο στο ευρύτερο κοινό των χαμηλότερων τάξεων. Τα κυκλώματα της πειρατείας- οι Φιλιππίνοι Μουσουλμάνοι είναι πρωτοπόροι σε αυτό το εμπόριο στις πόλεις και σε διάφορες αρτηρίες και γκέτο της μητροπολιτικής Μανίλα- έχουν μεταμορφώσει την έννοια του σύγχρονου κοσμοπολιτισμού. Το εμπόριο αυτό δεν είναι ποτέ καθυστερημένο κατά μια σαιζόν (στην περίπτωση του ukay-ukay ή του wagwagan, όπως ονομάζονται τα καταστήματα ανακυκλωμένης μόδας ή ακόμη και μαγαζιά που διακινούν τα πλεονάσματα ρούχων των εργοστασίων) ούτε περιορίζεται σε μια τεχνολογία ( στην περίπτωση των μαγαζιών με ηλεκτρονικά σε πλεόνασμα). Η πειρατεία των μίντια διαιωνίζει τον κοσμοπολιτισμό.


Τον σύγχρονο κοσμοπολιτισμό (την παρουσία του κοσμοπολιτισμού) μαρτυρούν τα κινητικά σώματα των Φιλιππίνων Μουσουλμάνων- ανδρών, γυναικών και νέων που μεταναστεύουν σε μη μουσουλμανικές περιοχές, επαναπροσδιορίζουν τους χώρους της μητροπολιτικής Μανίλα και άλλων αστικών γκέτο, ακόμη και κόμβων του Πρώτου Πολέμου (τμήματα εμπορικών κέντρων και αποθηκών που μεταμορφώνονται σε πειρατικούς κόμβους) και στηρίζουν τις κοσμοπολίτικες επιθυμίες των πολιτών αυτών των πόλεων. Είναι ενδιαφέρον ότι η μόδα των Φιλιππίνων Μουσουλμάνων είναι παραδοσιακή, ακόμη και στερεότυπη, καθώς οι άνδρες φορούν hijab (κάλυμμα κεφαλιού) και διατηρούν ένα μικρό μούσι και οι γυναίκες στολίζουν με ένα λεπτό βέλος το κεφάλι τους. Επομένως, τα σώματα των Φιλιππίνων Μουσουλμάνων αποτελούν χαρακτηριστικό δείγμα μιας ρετρο προσαρμογής της παράδοσης στις σύγχρονες παγκόσμιες επιθυμίες, όπως όταν οι αποικιοκράτες αφέντες δέχονταν τις υπηρεσίες των υπηκόων τους, που επιβεβαίωναν τον έλεγχό τους στην παράδοση και τον μοντερνισμό.


Στο Baguio City, για παράδειγμα, που θεωρείται η θερινή πρωτεύουσα των Φιλιππίνων, το ξενικό στοιχείο του τοπίου ως θύλακα γηγενών πολιτισμών, επιβαρύνεται ακόμη περισσότερο από την παρουσία μιας άλλης εθνικής ομάδας που μετοίκησε σε αυτή την πόλη αναψυχής για να καλύψει τις κοσμοπολίτικες ανάγκες των αστών κατοίκων της. Οι Φιλιππίνοι Μουσουλμάνοι ανταγωνίζονται για χώρο και ρετρο-κοσμοπολιτισμό- καθώς το Baguio City είναι επίσης γνωστό για το εμπόριο ukay-ukay, που αποτελεί κυρίαρχο τουριστικό πόλο έλξης στην πόλη. Επομένως, εθνικές ομάδες ανταγωνίζονται για τις κοσμοπολίτικες οικονομίες της πόλης- οι Igorots και οι Ilokanos, που είναι αυτόχθονες, ελέγχουν το εμπόριο ukay-ukay και επεκτείνουν την κυριαρχία τους ακόμη κι έξω από την πόλη στις περιοχές της μητροπολιτικής Μανίλα, και οι Φιλιππίνοι Μουσουλμάνοι μετανάστες που εξυπηρετούν τα πειρατικά κυκλώματα των μίντια στην πόλη. Αυτές οι δυο γηγενείς ομάδες, που χαρακτηρίζονται για την ιστορική στέρηση των δικαιωμάτων τους από το εθνικό κράτος, αναπτύσσονται συλλογικά μέσα στον αστικό χώρο ικανοποιώντας τις τοπικές επιθυμίες για κοσμοπολίτικα γνωρίσματα και πλήρη υπηκοότητα.


Οι γηγενείς ομάδες στηρίζουν τις επιθυμίες που έχουν οι Φιλιππίνοι για ενσωμάτωση στη μεσαία τάξη. Αυτές οι δυο ομάδες σμιλεύουν τον αστικό χώρο, δημιουργώντας θύλακες για μια πιο εκδημοκρατισμένη πρόσβαση στα παγκόσμια πολιτιστικά αγαθά και επιθυμίες. Μολονότι οι ρόλοι αυτοί εκτελούνται με στερότυπο τρόπο- το γηγενές υποκείμενο εξυπηρετεί τις επιθυμίες των υποκειμένων της μεσαίας τάξης- οι γηγενείς ομάδες έχουν καταφέρει να αξιοποιήσουν το εγχείρημά τους για δικό τους όφελος. Τους έχει επιτρέψει να αποκτήσουν πρόσβαση στην (ανεπίσημη) οικονομία σε εθνικό επίπεδο και να μεταναστεύσουν εσωτερικά από τους γεωπολιτικούς χώρους προέλευσής τους, οι οποίοι πλήττονται από τη φτώχεια ή και από τον πόλεμο, στην περίπτωση των Φιλιππίνων Μουσουλμάνων. Μέσα κι έξω από τους θύλακές τους, παρέχουν πρόσβαση στον παγκόσμιο πολιτισμό της μεσαίας τάξης στον σχετικά μη χειραφετημένο ευρύτερο πληθυσμό, επιτρέποντας την καθιέρωση ενός ρετρο- (στην περίπτωση της ανακυκλωμένης μόδας) και σύγχρονο κοσμοπολιτισμό (πειρατεία στα μίντια) στο εθνικό τοπίο.

Καθώς η αλυσίδα της νεοφιλελεύθερης ιδεολογίας σφίγγει γύρω από τους λαιμούς μας, γίνεται όλο και πιο δύσκολο να χαλαρώσουμε το λουρί και να προσπαθήσουμε να απομακρυνθούμε από την επίδραση που έχει στη σκέψη μας. Ακόμη και ιστορικοί του πολιτισμού, κριτικοί και συγγραφείς- που παραδοσιακά αποτελούν την εμπροσθοφυλακή της προοδευτικής σκέψης- προσχωρούν στις συντηρητικές ιδέες. Ένας τέτοιος συγγραφές είναι ο Jaron Lanier, που το βιβλίο του You’re Not a Gadget: A Manifesto (Δεν Είσαι Γκάτζετ: Ένα Μανιφέστο), που εκδόθηκε το 2010 και έτυχε ενθουσιώδους υποδοχής από συντηρητικούς κριτικούς όπως η διάσημη βιβλιοκριτικός των New York Times, Michiko Kakutani. Η κριτική της, “A Rebel in Cyberspace, Fighting Collectivism” (Μια Επαναστάτρια στον Κυβερνοχώρο, Η Μάχη κατά του Κολεκτιβισμού), όπως υποδηλώνει ο τίτλος της, μπαίνει κατευθείαν στο θέμα, επισημαίνοντας ότι η επιφυλακτικότητα του Lanier απέναντι στη “σοφίας του πλήθους” και την απειλή κατά της πνευματικής ιδιοκτησίας που εκπροσωπεί το ελεύθερο Ίντερνετ αποτελεί την πραγματική αρετή αυτού του βιβλίου. Ο κολεκτιβισμός του κυβερνο-περιεχόμενου, στη διανομή και την παραγωγή, θεωρείται από τους συντηρητικούς συγγραφείς ως απειλή που υπονομεύει την πρωτοτυπία και τη φαντασία.


Πράγματι, ο Lanier υποστηρίζει ότι η online κοινή χρήση, η δημιουργία mash-ups από μια ποικιλία περιεχομένων και η νοοτροπία κυψέλης των online κοινοτήτων αποτελούν απειλή στην ατομικότητα. Σε αντίθεση με τον Ουμπέρτο Έκο, που υποστηρίζει ότι οι νέες τεχνολογίες αυξάνουν τη μόρφωση και ενισχύουν τις αναγνωστικές συνήθειες, καλλιεργώντας νέα δημιουργικότητα,[1] ο Lanier υποστηρίζει ότι τα βιβλία πρόκειται σύντομα να υποβαθμιστούν. Επιπλέον, η απεριόριστη κοινή χρήση και διανομή του περιεχομένου θα ʺυπονομεύσει τις τεχνητές σπανιότητες στις οποίες βασίζεται η οικονομίαʺ και επομένως θα απειλήσει την οικονομία της αγοράς- το είδος του συστήματος που προωθεί και καλλιεργεί ατομικότητα, αυτοδιάθεση και αξιοπρέπειαʺ {102}. Ασφαλώς, ο Lanier δεν παραλείπει να ασκήσει κριτική στο μανιφέστο του Μαρξ. Σύμφωνα με την αδύναμη κριτική του Lanier, ο Μαρξ περιγράφεται ως αυτουργός διεφθαρμένων, θολών και βίαιων επαναστάσεων κι εκείνοι που εξακολουθούν να εμπνέονται από τις μαρξιστικές ιδέες στον κυβερνοκόσμο αποπέμπονται ως πλανεμένοι ιδεαλιστές. Ούτε μια φορά δεν αναφέρεται ή δεν συζητά τις ιδέες του Μαρξ, παρά μόνο επαναλαμβάνει μερικές κοινοτοπίες (για την ατομική ιδιοκτησία και τη μοίρα της Σοβιετικής Ρωσίας) που όσοι έχουν φοβία με τον Μαρξ αρέσκονται να χρησιμοποιούν.


Ας δούμε, λοιπόν, τις έννοιες της αξίας, της ατομικότητας και της ιδιοκτησίας που ο Lanier (μεταξύ πολλών άλλων σύγχρονων ʺεπαναστατώνʺ) χρησιμοποιεί τόσο αβίαστα, αναπτύσσοντας τις μαρξιστικές ιδέες για χάρη της προοδευτικής κατανόησης του σημερινού κυβερνο-πολιτισμού. Παραδόξως, ένας κριτικός του πολιτισμού της δεκαετίας του 1930 αποδείχτηκε πιο πρωτότυπος και κοινωνικά προοδευτικός από τους σημερινούς. Η πολιτισμική κριτική του Βάλτερ Μπένγιαμιν για τη μεταβαλλόμενη φύση του έργου τέχνης απέναντι στις νέες τεχνολογίες είναι ακόμη σήμερα, και ίσως περισσότερο, καίρια για την προσπάθεια αναθεώρησης του καλλιτεχνικού περιεχόμενου που διατίθεται ελεύθερα χάρη στις νέες τεχνολογίες (και παρόλα αυτά είναι περιορισμένο) και ιδίως της υπάρχουσας νομοθεσίας για την ιδιοκτησία, και ειδικότερα την πνευματική ιδιοκτησία.


Ο Μπένγιαμιν κατεδαφίζει τις παραδοσιακές έννοιες του συγγραφέα, της αύρας και της παραγωγής στην γονιμοποιό μελέτη του “The Work of Art in the Age of Mechanical Reproduction” (Το Έργο Τέχνης την Εποχή της Μηχανικής Αναπαραγωγής). Για τον Μπένγιαμιν, η πρωταρχική επαναστατική επίδραση των τεχνολογιών μηχανικής αναπαραγωγής (όπως η κάμερα) στη φύση της τέχνης έγκειται στην παρακμή της αύρας.[2] Η αυταπάτη που περιβάλλει το έργο τέχνης, βασισμένη στην αίσθηση της απόστασης και της μυστικότητας, διαλύεται όταν το κοινό έρχεται φυσικά και ψυχολογικά πιο κοντά στο ίδιο το έργο. Η μηχανική αναπαραγωγή δημιουργεί τη δυνατότητα “να τεθούν στην άκρη πολλές παρωχημένες έννοιες, όπως η δημιουργικότητα και η ιδιοφυΐα, η αιώνια αξία και το μυστήριο” (“Work of Art” 218). Το έργο τέχνης βρίσκει επομένως λειτουργία στις υλικές διαδικασίες της κοινωνίας και όχι σε ένα τελετουργικό και υπερβατικό πεδίο. Η παρακμή της αύρας συμβαδίζει με την υπονόμευση της διάκρισης μεταξύ συγγραφέα και κοινού ή παραγωγού και καταναλωτή. Κοινοί άνθρωποι, που θεωρείται συνήθως ότι δεν έχουν καλλιτεχνικό πνεύμα, συμμετέχουν στη δημιουργική παραγωγή, είτε παίζοντας σε ένα ντοκυμαντέρ είτε ως συγγραφείς που στέλνουν επιστολές στις εφημερίδες. Για παράδειγμα, η τεχνολογία της τυπογραφίας που αύξησε τη μόρφωση και γέννησε εφημερίδες, υπονομεύει την “γνώση των ειδικών” καθώς δημιουργεί ένα μέσο όπου “η λογοτεχνική ικανότητα δεν βασίζεται πλέον στην εξειδικευμένη εκπαίδευση αλλά σε μια πολυτεχνική παιδεία και μετατρέπεται επομένως σε δημόσια ιδιοκτησία” (“Newspaper” 742).


Ωστόσο, ο Βάλτερ Μπένγιαμιν είναι επίσης ο πρώτος που μας υπενθυμίζει ότι οι κατεστημένες αντιλήψεις εξακολουθούν να υπάρχουν, ανεξάρτητα από τις κοινωνικές αλλαγές. Η αύρα δεν παραδίδεται εύκολα ώστε να ανοίξει ο δρόμος σε μια επαναστατική αντίληψη της τέχνης. Η εξασθένηση της αύρας στο έργο τέχνης συμβαδίζει με την άνοδο των διασημοτήτων της μόδας, με θεωρητικές απόπειρες συζήτησης για τον κινηματογράφο και τη φωτογραφία σύμφωνα με τις παραδοσιακές αντιλήψεις, όπως και με την αναβίωση της ʺθεολογίας της τέχνηςʺ που υπερασπίζεται l’art pour l’art (ʺWork of Artʺ 224). Για τον Μπένγιαμιν, η αναβίωση αυτών των κλασικών (και αντιδραστικών) ιδεών εξυπηρετεί στον περιορισμό της επαναστατικής δυναμικής αυτών των νέων τεχνολογιών μέσα σε μια φούσκα ψυχαγωγίας και φετιχισμού. Το 1969, ο Μισέλ Φουκώ διεξήγαγε μια ανάλογη έρευνα για τη φύση της ʺιδιότητας του συγγραφέαʺ και της κοινωνικής λειτουργίας του. Στη μελέτη του ʺΤι είναι ο Συγγραφέας;ʺ εξετάζει τις συνέπειες της νομικής και κοινωνικής δημιουργίας του συγγραφέα τον 18ο και 19ο αιώνα. Μολονότι το σύστημα της ιδιοκτησίας καθιστά τον συγγραφέα έναν λειτουργό στο καπιταλιστικό σύστημα, το χαμένο ιερό στάτους του αντισταθμίζεται από ʺτη συστηματική πρακτική της παραβίασης και μέσω αυτής της αποκατάστασης του κινδύνου για ένα γραπτό που τα ιδιοκτησιακά οφέλη του τώρα κατοχυρώνονταιʺ (Foucault 108).


Η συγγραφέας βρίσκεται διπλά στριμωγμένη, καθώς το στάτους της συγγραφικής ιδιότητας την τοποθετεί σε συγκεκριμένες κοινωνικές διαδικασίες αλλά και την καθιερώνει ως φωνή που βρίσκεται υπεράνω και πέραν του γραπτού κειμένου. Ο Φουκώ γράφει ότι ʺεάν έχουμε συνηθίσει να παρουσιάζουμε τον συγγραφέα ως ιδιοφυΐα, ως συνεχές κύμα εφεύρεσης, είναι επειδή στην πραγματικότητα τον κάνουμε να λειτουργεί με τον αντίθετο ακριβώς τρόπο ʺ (119). Η λειτουργία του συγγραφέα περιορίζει τον κίνδυνο του γραψίματος ή τη διάδοση του νοήματος. Ωστόσο, η λειτουργία του συγγραφέα εξαρτάται πλήρως από τις ιστορικές διαδικασίες που τη γεννούν και επομένως μπορεί να τροποποιηθεί σημαντικά. Ο Φουκώ υποστηρίζει με αισιοδοξία:

Μολονότι, από τον δέκατο όγδοο αιώνα, ο συγγραφέας παίζει το ρόλο του ρυθμιστή του φανταστικού, έναν ρόλο πολύ χαρακτηριστικό της βιομηχανικής και αστικής κοινωνίας της εποχής μας, του ατομικισμού και της ατομικής ιδιοκτησίας, παρόλα αυτά, λαμβάνοντας υπόψη τις ιστορικές μετατροπές που συντελούνται, δεν μοιάζει απαραίτητο να παραμείνει η λειτουργία του συγγραφέα ως έχει, σε ό, τι αφορά τη μορφή, την περιπλοκότητα, ακόμη και την ύπαρξή της. Πιστεύω ότι όσο η κοινωνία μας αλλάζει, τη στιγμή ακριβώς που βρίσκεται σε διαδικασία αλλαγής, η λειτουργία του συγγραφέα θα εξαφανιστεί, με τέτοιο τρόπο που η φαντασία και τα πολύσημα κείμενά της θα λειτουργήσουν ξανά σύμφωνα με έναν άλλο τρόπο, αλλά πάντα με ένα σύστημα περιορισμού- που δεν θα είναι πλέον ο συγγραφέας αλλά που θα πρέπει να καθοριστεί ή ίσως να δοκιμαστεί. (119)


Οι καιροί μπορεί να έχουν αλλάξει από την εποχή του Μπένγιαμιν και του Φουκώ, το σύστημα όμως παραμένει ανέπαφο. Η διάδοση του νοήματος και η εξαφάνιση της αύρας, που έλπιζαν οι συγγραφείς αυτοί, παραμένουν ως απειλές στα μονοπώλια, τις ομάδες πίεσης και τις διεθνικές εταιρείες που ελέγχουν την παγκόσμια δικονομική δομή. Ο Μπένγιαμιν παρατήρησε ότι οι τεχνικές της μηχανικής αναπαραγωγής δεν κοινωνικοποίησαν μόνο τη διανομή και κυκλοφορία αυτού που κάποτε θεωρούνταν ιερό, αλλά αποκάλυψαν επίσης την κοινωνικότητα της παραγωγής. Ο κινηματογράφος και η φωτογραφία απομυθοποίησαν τις διαδικασίες μέσα από τις οποίες δημιουργείται ο υλικός κόσμος μας.[3] Όπως επίσης υποστήριξε ο Φουκώ, με τον ίδιο τρόπο, τα υπερφυσικά γνωρίσματα που συνδέονταν με τους καλλιτέχνες και τους συγγραφείς έπαψαν να υπάρχουν.


Στο βαθμό που οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές και οι νέες μιντιακές τεχνολογίες επιτρέπουν την ατέλειωτη αναπαραγωγή, αποτελούν μια ευρύτερη απειλή για τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί το σύστημα μέχρι σήμερα. Διαπιστώνουμε στη γλώσσα της Πνευματικής Ιδιοκτησίας, που δεν συντηρείται μόνο από οργανώσεις όπως οι WTO, RIAA και MPAA, αλλά και από συγγραφείς που προσχωρούν στη νεοφιλελεύθερη ιδεολογία, μεταξύ των οποίων ο Jaron Laner αποτελεί ένα μόνο παράδειγμα, την αναβίωση ιδεών όπως ο ατομικισμός, η δημιουργικότητα και η ιδιοφυΐα. Η πρόκληση που τίθεται στις έννοιες της παραγωγής και της ιδιοκτησίας από τις νέες τεχνολογίες παρεμποδίζεται από τον περιορισμό της αναπαραγωγής των έργων τέχνης, μέσω του χαρακτηρισμού τους ως πνευματική ιδιοκτησία και εκείνων που την παραβιάζουν ως “πειρατές”. Ως τέτοιοι πειρατές, που οι πρακτικές τους ξεπερνούν το όριο της ατομικής παραγωγής και μπορούν να πετύχουν στο βαθμό που υπάρχει συλλογική συσσώρευση γνώσης για κοινή χρήση, προσφέρουν έναν εναλλακτικό τρόπο σχέσης με τα πολιτιστικά τεχνουργήματα. Οι πρακτικές τους δημιουργούν μια επείγουσα ανάγκη ελέγχου της διάδοσης των κειμένων, των τεχνουργημάτων και επομένως των ιδεών. Οι ατέλειωτες αγωγές σε σχέση με τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας και την πειρατεία μαρτυρούν αυτές τις απόπειρες ελέγχου.


Το σύστημα βρίσκεται τώρα αντιμέτωπο με την κοινωνική φύση της παραγωγής- όπως δείχνει το παράδειγμα της πειρατείας- που έχει κρυφτεί πίσω από τους μύθους για το αυτάρκες άτομο. Όχι μόνο το άτομο είναι κοινωνικό ον, αλλά και η παραγωγή του υλικού (και τώρα άυλου) κόσμου μας είναι κοινωνική.[4] Οι online συνεργασίες που θεωρούνται πειρατεία φέρνουν το γεγονός της κοινωνικότητας αυτής στο προσκήνιο. Γράφοντας την εποχή του μοντερνισμού, ο Μαρξ υποστήριξε ότι το κεφάλαιο είναι η συλλογική δύναμη- ή μια άλλη ονομασία για τον πολιτισμό- που συσσωρεύει τον πλούτο της μέσα από τη συλλογική δύναμη της εργασίας (Capital 585). Καθώς το κεφάλαιο επεκτείνεται σε όλες τις κοινωνικές σφαίρες πέρα από τα σύνορα του χώρου και του χρόνου, δεν μπορεί παρά να παράγει πρόοδο της γνώσης. Και πράγματι, στη λεγόμενη ʺμεταμοντέρνα εποχήʺ μας, η αλυσίδα παραγωγής έχει αντικατασταθεί ως οργανωτικό πρότυπο από το δίκτυο, που μεταμορφώνει τις μορφές συνεργασίας και επικοινωνίας σε κάθε παραγωγικό ιστότοπο και ανάμεσα στους παραγωγικούς ιστότοπους (Hardt 295).


Ο όρος που ο Μαρξ και οι σύγχρονοι οπαδοί του χρησιμοποιούν για την κοινωνική συσσώρευση της γνώσης είναι η συλλογική νοημοσύνη.[5] Καθώς το κεφάλαιο επεκτείνεται σε αισθητικές, συμβολικές και εικονικές σφαίρες αποδίδοντας αξία ανταλλαγής σε αυτά τα άυλα προϊόντα, γεννά επίσης “μαζική πνευματικότητα”.[6] Τώρα, όποιος έχει την περιέργεια μπορεί να εφεύρει, να ανακαλύψει και να διανείμει μια ποικιλία ψηφιακών τεχνολογιών. Οποιοσδήποτε μπορεί να γίνει συγγραφέας (ακόμη και διάσημος) ή να συνεργάζεται σε δημιουργικά προγράμματα. Ή οι φοιτητές μπορεί απλώς να προτιμούν να κατεβάζουν μια ταινία, να βοηθούν στη μετάφραση των υποτίτλων κι ύστερα να τη βλέπουν στο σπίτι αντί να πληρώνουν 10 δολάρια για εισιτήρια κινηματογράφου.[7] Όπως υποστηρίζει ο Ουμπέρτο Έκο, οι ενδιάμεσοι ανάμεσα σε εκείνους που θέλουν να επικοινωνήσουν, χάνονται (301). Όσοι παραδοσιακά είχαν όφελος από αυτό, είναι προφανώς δυσαρεστημένοι με την άνοδο της δωρεάν μαζικής διανοητικότητας. Η οικουμενική βιβλιοθήκη για την οποία υπήρχαν κάποτε ελπίδες, περιγράφεται τώρα ως απειλή στην πρωτοτυπία, τη δημιουργικότητα και την ατομικότητα, ενώ στην πραγματικότητα αποτελεί απειλή για τη διοίκηση του κεφαλαίου.


Επιπλέον, η απειλή της συλλογικής νοημοσύνης ή η άνοδος της μαζικής πνευματικότητας έχει δυο όψεις: Από τη μια πλευρά, διαταράσσει τη συσσώρευση κέρδους από τους καπιταλιστές και από την άλλη, ίσως ακόμη πιο σημαντικό, καθιστά τους ανθρώπους εξεταστές εάν όχι πειρατές χωρίς καλά-καλά να το καταλαβαίνουν. Αντιδρώντας στην ενθουσιώδη υποδοχή του κινηματογράφου τέχνης από τους ανθρώπους, ο Βάλτερ Μπένγιαμιν είπε πως σε αντίθεση με άλλες μορφές έργων τέχνης (όπως η πρωτοποριακή ζωγραφική), το κινηματογραφικό κοινό γίνεται ένας “αφηρημένος εξεταστής” (Work of Art 241). Στο πλαίσιο της αναψυχής τους, οι μάζες απορροφούν τα έργα τέχνης και συμμετέχουν σε μια προοδευτική συλλογική κριτική. Ωστόσο, οι ιδεολόγοι των Δικαιωμάτων Πνευματικής Ιδιοκτησίας ορίζουν τον κολεκτιβισμό μόνο με την αρνητική μορφή του, έναντι της οποίας ο Μπένγιαμιν προειδοποίησε, στο ίδιο άρθρο, στις απαρχές του φασισμού. Σήμερα, υπάρχουν όλο και περισσότερες ενδείξεις ότι η συλλογική νοημοσύνη μάς κάνει αφηρημένους εξεταστές, ερασιτέχνες κριτικούς, αυτοδίδακτους εφευρέτες, μη ειδικευμένους δημοσιογράφους, μαθητευόμενους της πληροφορίας-παραγωγής, και επομένως εγκληματίες σύμφωνα με το σύγχρονο δικονομικό σύστημα.


Ο Ουμπέρτο Έκο μας υπενθυμίζει πως ποτέ στην ιστορία του πολιτισμού κάτι καινούργιο δεν σκότωσε κάτι άλλο: το άλλαξε μόνο βαθιά (304). Συζητώντας για την τεχνολογία της ραδιοφωνικής εκπομπής, ο Μπένγιαμιν υποστηρίζει ότι “η συνεχής αποτυχία αυτού του θεσμού έγκειται στο γεγονός ότι διαιωνίζει τον βασικό διαχωρισμό ανάμεσα στους επαγγγελματίες και το κοινό, έναν διαχωρισμό που βρίσκεται σε αντίθεση με την τεχνολογική του βάση” (On Radio 543).[8] Αντί να λειτουργεί σε συμφωνία με την έμφυτη επαναστατική δυνατότητά του, το ραδιόφωνο ανακτά τη “νοοτροπία του καταναλωτή” που εκπροσωπείται από το “κλείσιμο” (On Radio 543). Σήμερα όμως, η επαναστατική δυνατότητα του ραδιοφώνου αναβιώνει χάρη στις ψηφιακές τεχνολογίες που επιτρέπουν στον καθένα να έχει την εκπομπή του (της). Με άλλα λόγια, η φύση του Ίντερνετ αλλάζει τη φύση του ραδιοφώνου προς το καλύτερο. Παραμένει όμως ο κίνδυνος ότι εκτός και αν μπορέσουμε να αντιμετωπίσουμε τις κατεστημένες αντιλήψεις για το άτομο, την ιδιότητα του συγγραφέα και την ιδιοκτησία, το Ίντερνετ δεν θα λειτουργήσει σύμφωνα με την τεχνολογική βάση του και αντίθετα θα ενισχύσει τις μυθοποιημένες και αντιδραστικές έννοιες που περιορίζουν την απεριόριστη κοινωνική και ατομική δημιουργικότητα.


Σημειώσεις

[1] – Στον Επίλογο του τόμου The Future of the Book ( Το Μέλλον του Βιβλίου), ο Έκο γράφει: Μπορούμε να διανοηθούμε υπερκείμενα, που είναι απεριόριστα και απέραντα. Κάθε χρήστης μπορεί να προσθέσει κάτι και μπορείτε να φτιάξετε μια ιστορία χωρίς τέλος. Σε αυτό το σημείο, φυσικά, η κλασική έννοια της ιδιότητας του συγγραφέα εξαφανίζεται κι έχουμε έναν νέο τρόπο να πραγματοποιήσουμε ελεύθερη δημιουργικότητα (303)

[2] Στο “A Small History of Photography” (Μια Μικρή Ιστορία της Φωτογραφίας) , ο Μπένγιαμιν ορίζει την αύρα ως ʺπαράξενο κύμα χώρου και χρόνου: μοναδική εμφάνιση ή φαινομενικότητα απόστασης, ανεξάρτητα από το πόσο κοντά μπορεί να είναι το αντικείμενοʺ. ( Walter Benjamin, “A Small History of Photography”, One Way Street, Edmund Jephcott & Kingsley Shorter, London: NLB, 1979, 250.

[3] Αυτός είναι ο λόγος που ο Μπένγιαμιν χρησιμοποιεί τις πρωτοποριακές ταινίες του Ρώσου κινηματογραφιστή Dziga Vertov ως παραδείγματα στη μελέτη του “The Work of Art in the Age of Mechanical Reproduction” (Το Έργο Τέχνης στην Εποχή της Μηχανικής Αναπαραγωγής) Η ταινία του Vertov, Man with the Movie Camera (Ο Άνθρωπος με την Κινηματογραφική Κάμερα) για παράδειγμα, αφηγείται μια μέρα από τη ζωή μιας μητρόπολης ενώ ταυτόχρονα αφηγείται τη διαδικασία της κινηματογράφησης και της υποδοχής από το κοινό μετά.

[4] Μια από τις θεωρητικές αρχές του Μαρξ αναφέρεται στα Χειρόγραφα του 1844: “Είναι πάνω από όλα αναγκαίο να αποφευχθεί για άλλη μια φορά η καθιέρωση της ‘κοινωνίας’ ως αφαίρεση υπεράνω και εναντίον του ατόμου. Το άτομο είναι το κοινωνικό ον”.( Karl Marx, “Economic and Philosophical Manuscripts”, Early Writings, ed. Lucio Coletti. Harmondsworth : Penguin Books, 1975, 350).

[5] Ο Μαρξ ορίζει τη συλλογική νοημοσύνη ως άμεση δύναμη παραγωγής:

Η ανάπτυξη του σταθερού κεφαλαίου δείχνει σε ποιο βαθμό η γενική κοινωνική γνώση έχει γίνει άμεση δύναμη παραγωγής και, επομένως, σε ποιό βαθμό οι συνθήκες της διαδικασίας της ίδιας της κοινωνικής ζωής έχουν περιέλθει υπό τον έλεγχο της συλλογικής νοημοσύνης. (Karl Marx. Grundrisse: Foundations of the Critique of Political Economy. New York: Penguin Books, 1993, 706).


Στην ρηξικέλευθη μελέτη του για το Grunrisse του Μαρξ, ο Αντόνιο Νέγκρι ακολουθεί αυτή τη μαρξιστική αρχή:

Ολότητα κοινωνικής εργασίας {….} η εργασία που διατηρεί την αξία του κεφαλαίου όπως και αυτή που εμπλουτίζεται με τη συνεργασία μεγάλων μαζών, η εργασία που ακολουθεί την επιστημονική δυναμική της κοινωνίας όπως και αυτή που προκύπτει από την απλή αύξηση του πληθυσμού ( Antonio Negri. Marx Beyond Marx: Lessons on Grundrisse. New York: Autonomedia, 1991, 87).

[6] Βλέπε για παράδειγμα: τη μελέτη του Paolo Virno, “General Intellect” ( Συλλογική Νοημοσύνη) και του Maurizio Lazzarato, “Immaterial Labor” (Άυλη Εργασία).

[7] Το πρώτο Hacker Manifesto με την υπογραφή The Mentor, το 1986 δηλώνει: ʺΕπιζητούμε τη γνώση…και μας αποκαλείτε εγκληματίες…Κατασκευάζετε ατομικές βόμβες, διεξάγετε πολέμους, δολοφονείτε, εξαπατείτε και μας λέτε ψέμματα και επιχειρείτε να μας κάνετε να πιστέψουμε πως είναι για το καλό μας, και παρόλα αυτά εμείς είμαστε οι εγκληματίες. Ναι, είμαι εγκληματίας. Έγκλημά μου είναι η περιέργειαʺ.

[8] Η έμφαση δική μου.


Αναφορές

Benjamin, Walter. “The Newspaper.” Selected Writings Volume 2: 1927-1934. ed. Michael W. Jennings, Howard Eiland and Gary Smith. Cambridge, MA: Harvard UP, 1999.

—. “Reflections on Radio.” Selected Writings Volume 2: 1927-1934. ed. Michael W. Jennings, Howard Eiland and Gary Smith. Cambridge, MA: Harvard UP, 1999.

—. “The Work of Art in the Age of Mechanical Reproduction.” Illuminations. Ed. Hannah Arendt. New York: Schocken Books, 1985.

Eco, Umberto. “Afterword.” The Future of the Book. Berkeley: University of California Press, 1996.

Foucault, Michel. “What is an Author?” The Foucault Reader. ed. Paul Rabinow. New York: Vintage, 1984.

Kakutani, Michiko. “A Rebel in Cyberspace, Fighting Collectivism,” The New York Times. January 14, 2010.

Lanier, Jaron. You’re Not a Gadget: A Manifesto. New York: Alfred A. Knopf, 2010.

Μολονότι η πειρατεία στη θάλασσα είναι ένα αρχαίο φαινόμενο που υπάρχει ανέκαθεν, η πρόσφατη έκρηξη της πειρατείας των Σομαλών είναι αξιοσημείωτη για την κλίμακά της και τη χρήση περίπλοκου οπλισμού και τεχνολογίας. Οι Σομαλοί πειρατές κρατούν ομήρους 400 ναυτικούς και περίπου ένα εκατομμύριο άνθρωποι υπέγραψαν μια διαμαρτυρία και κάλεσαν τη Διεθνή Ναυτική Οργάνωση των Ηνωμένων Εθνών να ζητήσει από τις κυβερνήσεις να αναλάβουν ισχυρότερη δράση κατά της πειρατείας στον Κόλπο του Άντεν και τον περιβάλλοντα Ινδικό Ωκεανό.


Υπό την πίεση να βάλουν τέλος στην πειρατεία, οι κυβερνήσεις αντιμετωπίζουν ένα τρομακτικό έργο. Το ΝΑΤΟ, η ΕΕ και ένας τρίτος διεθνής συνασπισμός, οι Συνδυασμένες Ναυτικές Δυνάμεις, κάνουν ναυτικές περιπολίες στον Αναγνωρισμένο Διεθνώς Διάδρομο Διέλευσης στον Κόλπο του Άντεν. Οι οργανώσεις των εφοπλιστών ακολουθούν πολιτικές καλής πρακτικής κατά της πειρατείας, επιχειρώντας να προβλέψουν τι πρέπει να γίνει σε περίπτωση επίθεσης. Στις Φιλιππίνες, τη χώρα που παρέχει τον μεγαλύτερο αριθμό ναυτικών, η κυβέρνηση έχει καταστήσει υποχρεωτική την αντι-πειρατική εκπαίδευση. Στο μεταξύ, διεξάγεται μια συζήτηση για τα σχετικά πλεονεκτήματα και τους κινδύνους της ένοπλης ασφάλειας στα πλοία. Ενάντια στην πλειοψηφία των ενώσεων, των εφοπλιστών και των κυβερνήσεων, η κυβέρνηση των Ηνωμένων Πολιτειών προωθεί την παρουσία ένοπλων φρουρών στα πλοία και επιθυμεί διακαώς να απαγορεύσει στους εφοπλιστές να καταβάλλουν λύτρα στους πειρατές. Τα ασφάλιστρα των εφοπλιστών έχουν αυξηθεί για να καλύπτουν τα κόστη των λύτρων, που οι ασφαλιστές πληρώνουν μόνο σε περίπτωση που ένα πλοίο κρατείται επί έξι μήνες, παρατείνοντας έτσι τη δοκιμασία των ναυτικών που κρατούνται όμηροι. Το θέμα της πειρατείας γενικά και οι συζητήσεις για την καταβολή λύτρων ειδικότερα, δείχνουν την απουσία κάποιου θεσμού ή οργάνωσης που να αναλαμβάνει την πλήρη ευθύνη για την ευημερία των ναυτικών: εάν απαγορευτεί στους ιδιοκτήτες να πληρώνουν λύτρα και οι κυβερνήσεις δεν διαπραγματεύονται με εκείνους που κρατούν ομήρους, τι θα απογίνουν οι ναυτικοί που κρατούνται όμηροι;


Οι ναυτικές ενώσεις, που θεωρείται ότι παίζουν μεγάλο ρόλο στην ευημερία των ναυτικών, δεν είναι αναγκαστικά ικανές να φροντίζουν τα μέλη τους που πέφτουν θύματα πειρατείας, καθώς η περίοδος που μπορούν να είναι μέλη είναι λίγο μεγαλύτερη από το διάστημα των βραχυπρόθεσμων συμβάσεών τους. Με δυο λόγια, τα μέλη των ναυτικών οργανώσεων είναι από τις πιο κατακερματισμένες και ετερογενείς εργατικές δυνάμεις. Ωστόσο, οι ενώσεις χρησιμοποίησαν την πειρατεία για να ενισχύσουν την εκστρατεία τους κατά των πλοίων με ʺσημαίες ευκαιρίαςʺ: την πρακτική καταγραφής ενός πλοίου σε άλλο κράτος από εκείνο του ιδιοκτήτη του, η οποία απορρέει από τη βούληση των ιδιοκτητών να αποφύγουν τις εργασιακές ρυθμίσεις της χώρας τους και να εκμεταλλευθούν τη φτηνή εργατική δύναμη από την Ασία και την Ανατολική Ευρώπη. Η διεθνής ομοσπονδία των ναυτικών ενώσεων (International Transport Workers’ Federation – ITF) γνωρίζει ότι τα πλοία που είναι πιο ευάλωτα στην πειρατεία- επειδή είναι αργά, έχουν χαμηλό κατάστρωμα και δεν είναι πολύ επανδρωμένα- είναι πιο πιθανό να έχουν καταγραφεί ως σημαίες ευκαιρίας. “Γι’ αυτό προσπαθούμε να προσχωρήσουν στην ITF ή στις συλλογικές συμβάσεις….διαφορετικά δεν θα υπάρχει κανείς να υποστηρίξει τους ναυτικούς…”[1]


Συνοψίζοντας τις παραπάνω αντιδράσεις μπορούμε να πούμε πως το παγκόσμιο θαλάσσιο εμπόριο συνεχίζεται και οι επιθέσεις των πειρατών δεν καλύπτονται επαρκώς από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, ενώ αυτό που αποκαλείται αυξανόμενη θεσμοποίηση της πειρατείας- περιλαμβανομένων των νέων επιχειρηματικών ευκαιριών σε ό, τι αφορά τη διαπραγμάτευση για τους ομήρους και τη διαχείριση της πειρατείας- δεν αποσπά παρά ελάχιστη προσοχή. Αντίθετα, η πειρατεία ελκύει τους μελετητές ως μια αφαίρεση που τους δίνει την ευκαιρία να σκεφτούν για το κράτος, την αγορά και την νοεφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση, και η μελέτη της πειρατείας τείνει να υποπέσει σε δυο διαφορετικές σχολές σκέψης. Η πρώτη περιγράφει την πειρατεία ως απόδραση από το κράτος και διατάραξη για την αγορά, που σχηματίζει πρωτόγονες ουτοπίες διαταξικής, φυλετικής και εθνικής αλληλεγγύης με εναλλακτικές μορφές κοινωνικής οργάνωσης (π.χ. Lamborn Wilson 1995, Linebaugh and Rediker 2000). Αντίθετα, μελετητές όπως ο Lopez Nadal (2003) αναδεικνύουν την πειρατεία μάλλον ως προσωρινή τακτική που περιέρχεται στην υπηρεσία του κεφαλαίου, παρά ως ριζική εναλλακτική ταυτότητα ή απόρριψη της αποικιοκρατικής ιδεολογίας και των συνθηκών παραγωγής. Εάν η φορολόγηση, για παράδειγμα, καθιστά το νόμιμο εμπόριο μη επικερδές, τότε ιστορικά κάποιοι έμποροι στρέφονται στην πειρατεία, όταν τα εν δυνάμει κέρδη είναι μεγαλύτερα από τους κινδύνους. Από αυτή την άποψη, η πειρατεία αντισταθμίζει ένα υπερ-ρυθμιστικό κράτος ή τα ελλείμματα της επίσημης αγοράς: “εάν οι πειρατές ενσαρκώνουν ή διαδίδουν κάποια ιδεολογία, αυτή βρίσκεται πιο κοντά σε έναν avant la lettre νεοφιλελευθερισμό παρά σε έναν πρωτόγονο κομμουνισμό, πρόδρομο εξέγερσης, ή ένα ουτοπικό μέλλον” ( Beasley-Murray 2006).[2] Και οι δυο αυτές προσεγγίσεις δίνουν έμφαση στη θέση των πειρατών ως εσωτερική ή εξωτερική σε σχέση με τις συνδυασμένες λογικές του κράτους και της αγοράς. Αυτή η έμφαση που δίνεται στη δομή παραβλέπει την εναλλακτική προσέγγιση που τονίζει τις ιστορικές και πολιτιστικές ιδιαιτερότητες της πειρατείας και τον ρόλο της στην καθημερινή ζωή, που είναι κι ο στόχος αυτού του αφιερώματος. Από την ώρα που οι Φιλιππίνοι κινδυνεύουν περισσότερο από την πειρατεία των Σομαλών (καθώς οι Φιλιππίνες κυριαρχούν σε εργατική δύναμη στη ναυτιλία), αξίζει να εξετάσουμε πώς επηρεάζει η πειρατεία τη διαμόρφωση και αντίληψη του έθνους των Φιλιππίνων και την υποκειμενική ζωή των πολιτών του.


Η πειρατική υπηκοότητα


Μολονότι η ακμή της τοποθετείται στο τέλος του δέκατου όγδοου με αρχές του δέκατου ένατου αιώνα, η πειρατεία στη θάλασσα έχει μακρά ιστορία στο αρχιπέλαγος της Νοτιοανατολικής Ασίας που χρονολογείται τουλάχιστον από τον πέμπτο αιώνα.[3] Σε περιοχές όπως το αρχιπέλαγος Σούλου και το Στενό της Μαλάκα, η κυριαρχία σε σημαντικούς πλωτούς διαύλους προώθησε τον πολιτικό έλεγχο και η χρήση της πειρατικής βίας υπήρξε καθοριστική για τη διαμόρφωση του κράτους ( Eklof 2006:13). Κατά τη διάρκεια του αγώνα της ανεξαρτησίας από την Ισπανία που διεξήγαγαν οι Φιλιππίνες στη δεκαετία του 1980, η πειρατική εικονογραφία του κρανίου και των διασταυρωμένων οστών αποτέλεσε μέρος μιας από τις σημαίες του επαναστατικού κινήματος. Επίσης, από την ισπανική λέξη για τον πειρατή, κλέφτη ή λαθρέμπορο -filibustero προέρχεται ο όρος El Filibusterismo που αποτέλεσε τον τίτλο του δεύτερου από τα δυο διάσημα αντι-αποικιοκρατικά κείμενα του Φιλιππίνου επαναστάτη και εθνικού ήρωα, José Rizal , που παραμένουν υποχρεωτική ανάγνωση για τους μαθητές γυμνασίου σε όλη τη χώρα ( βλ. Rafael 2006: 40-43). Η πειρατική εικονογραφία συναντάται και σε άλλες απεικονίσεις των Φιλιππίνων. Οι μύθοι ότι ένας θησαυρός του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου είναι θαμμένος παντού στο αρχιπέλαγος έχουν πυροδοτήσει μια σφύζουσα βιομηχανία για το κυνήγι του θησαυρού, στην οποία περιλαμβάνονται αρκετοί απατεώνες και τουρίστες ανιχνευτές μετάλλων. Αλλά και η οικολογία των Φιλιππίνων, που περιλαμβάνουν περισσότερα από 7.000 τροπικά νησιά, προσφέρεται για μια τουριστική βιομηχανία, που αντλεί από την πειρατική ιστορία Το Νησί των Θησαυρών του Robert Louis Stevenson τις ονομασίες πολλών τουριστικών θερέτρων.

Η σημαία του Llanera (1896), από το όνομα του στρατηγού Mariano Llanera of Cabiao, Nueva Ecija, που είχε τη φήμη γενναίου και ριψοκίνδυνου αγωνιστή στο επαναστατικό κίνημα Katipunan.


Με δυο λόγια, η πειρατεία έπαιξε ρόλο στη διαμόρφωση του κράτους των Φιλιππίνων, αλλά και στην επαναστατική και μετα-αποικιοκρατική ταυτότητά του και τον τρόπο που προβάλλεται ως τουριστικός προορισμός στον κόσμο. Πράγματι, μετά την αμερικανική κατοχή του πρώτου μισού του εικοστού αιώνα, οι Φιλιππίνες θεωρήθηκαν ως έθνος- κράτος βασισμένο στη γη, που η παραδοσιακή πειρατεία και ναυτιλία δεν αποτελούσαν μέρος της λογικής του. Με περιπόλους κατά της πειρατείας και τις αιματηρές εκστρατείες “ειρήνευσης”, μεταξύ 1903-13, οι Ηνωμένες Πολιτείες κατάφεραν να ελέγξουν τις νότιες Φιλιππίνες και να εγκαθιδρύσουν το νόμο και την τάξη στις νότιες θάλασσες ( (Εklof, 2006:12). Μόνο όταν οι αποικιοκρατικές δυνάμεις ελευθέρωσαν τη θάλασσα από την πειρατεία καθιστώντας την έναν φιλελευθεροποιημένο χώρο εμπορίου, έγινε το αρχιπέλαγος των Φιλιππίνων ένα εδαφοποιημένο έθνος -κράτος με την ευρωπαϊκή έννοια. Ενώ η πολιτική εξουσία τόσο στο προμοντέρνο αρχιπέλαγος όσο και στο έθνος- κράτος ευρωπαϊκού τύπου βασιζόταν σε τελική ανάλυση στον εξαναγκασμό, με τις εξελίξεις αυτές ευθυγραμμίστηκε περισσότερο με μια συγκεκριμένη επικράτεια στη γη παρά με προσωπικες σχέσεις που εκτείνονται τόσο στη γη όσο και στη θάλασσα (Eklof, 2006: 13). Ωστόσο, σε αντίθεση με τη γειτονική Ινδονησία, όπου το κράτος χρησιμοποίησε την οικολογία του αρχιπελάγους της χώρας για να ενισχύσει την εθνική ταυτότητα (Boellstorff 2005: 189-95), οι Φιλιππίνοι παραμένουν διχασμένοι από ισχυρές τοπικές πίστεις και ταυτότητες. Ειδικότερα, το μουσουλμανικό αποσχιστικό κίνημα στο νότο δείχνει την ενεργή αποτυχία του κράτους να ενσωματώσει τον ναυτικό λαό της προμοντέρνας εποχής στο σύγχρονο κράτος. Οι πειρατές των μίντια που παρέχουν τα υλικά αγαθά που χρησιμοποιούνται από κάθε Φιλιππίνο που επιδιώκει να ανέλθει, προέρχονται από τις άλλοτε ναυτικές μουσουλμανικές κοινότητες. “Ποιος στις Φιλιππίνες δεν είναι πειρατής;” αναρωτιέται ο Tolentino (2009 : 2) στη μελέτη του για την πειρατεία στη θάλασσα και στα μίντια στις Φιλιππίνες, στην οποία υποστηρίζει ότι στην προσπάθειά του να ρυθμίσει την πειρατεία στα μίντια, το κράτος των Φιλιππίνων επιχειρεί επίσης να περιθωριοποιήσει τους Φιλιππίνους μουσουλμάνους και να ρυθμίσει τις ταυτότητές τους (οπ.π.: 4). Τα πειρατικά λειτουργικά συστήματα, DVDs, VCDs, βιβλία και άρθρα εφημερίδων είναι εύκολα διαθέσιμα και χρησιμοποιούνται τόσο ευρέως που:

….δεν θεωρούνται πλέον ως παραβιάσεις στη διάδοσή τους στην καθημερινότητα. Συνδέονται με τη φύση και τον ορισμό της μεσαίας τάξης στις Φιλιππίνες: τεχνολογία και φίρμες, ακόμη και όταν υπάρχει περιορισμένο οικονομικό προφίλ, υποστηρίζουν την εμπειρία της μεσαίας τάξης. Ποιος λοπόν στις Φιλιππίνες δεν είναι πειρατής; Θέλοντας να γίνει μεσαία τάξη με όλες τις πολυτέλειες της ζωής της μεσαίας τάξης (συμπεριλαμβανομένης της εναλλακτικής μουσικής, των ταινιών τέχνης, των ταινιών καλτ, των ντοκυμαντέρ, των κλασσικών ταινιών, των παιχνιδιών), η μεσαία τάξη της χώρας δεν θα είχε τη δυνατότητα να αποκτήσει αυτά τα χαρακτηριστικά εάν δεν υπήρχε η πειρατεία στα μίντια (μεταξύ άλλων) (οπ.π.)


Το άρθρο του Tolentino δείχνει πώς η μορφή του πειρατή, μολονότι περιθωριακή και αποσταθεροποιητική για το κράτος, αναδιαμορφώνεται ταυτόχρονα ενεργά στην υπηρεσία της μεταβαλλόμενης ατζέντας του κράτους. Με την ιστορική συνεισφορά της στη διαμόρφωση του κράτους και τη μετα-αποικιακή ταυτότητα, η μορφή του πειρατή που περιγράφει ο Tolentino καραδοκεί στην καθημερινή ζωή των Φιλιππίνων, στο κοινό όραμά τους για τη μεσαία τάξη και, μαζί, στην οικονομική ανάπτυξη του κράτους.


Πρέπει να κάνουμε έναν παραλληλισμό ανάμεσα στον Φιλιππίνο μουσουλμάνο πειρατή των μίντια και τις ναυτικές ενώσεις. Στο πλαίσιο ενός αδύναμου κράτους, οι ναυτικές ενώσεις που ιδρύθηκαν σε μεγάλο βαθμό χάρη στις σημαντικές συνεισφορές των εφοπλιστών προκειμένου να υπογραφούν συλλογικές συμβάσεις, παρέχουν εκτεταμένες υπηρεσίες πρόνοιας στις οικογένειες των ναυτικών. Ένας εφοπλιστής που έχει υπογράψει συλλογική σύμβαση έχει λιγότερες πιθανότητες να αντιμετωπίσει απρόσφορες και δαπανηρές καθυστερήσεις, εξαιτίας ελέγχων από τις ενώσεις στα λιμάνια. Το έγγραφο της σύμβασης μπορεί να συγκριθεί με το πορτογαλικό cartaze του δέκατου έκτου αιώνα- ένα πιστοποιητικό ασφαλούς διέλευσης που οι τοπικοί έμποροι υποχρεώνονταν να αγοράσουν για να μην λεηλατηθούν από τα πορτογαλικά πλοία στον Ινδικό Ωκεανό (Eklof 2006: 7). Δεν είναι λοιπόν περίεργο που κάποιοι εφοπλιστές σε μια στιγμή κυνισμού έχουν περιγράψει την διεθνή ομοσπονδία των ναυτικών ενώσεων που διεξάγει τη συλλογική διαπραγμάτευση, ως πειρατές. Συνδέουν έτσι τις ναυτικές ενώσεις με γηγενείς αρχηγούς στη Νοτιοανατολική Ασία που ο έλεγχος των πλωτών διαύλων τούς επέτρεψε να μαζέψουν φόρους υποτέλειας που προώθησαν την πολιτική δύναμή τους και συνέβαλαν στη διαμόρφωση του κράτους. Οι ενώσεις που παρέχουν στις Φιλιππίνες υπηρεσίες πρόνοιας χρηματοδοτημένες από τους ιδιοκτήτες, αντισταθμίζουν κάπως την περιορισμένη πρόνοια που παρέχει το ίδιο το κράτος των Φιλιππίνων.

αφίσα του ITF που δείχνει τα χρησιμοποιεί την πειρατική εικόνα του κρανίου με τα δύο χιαστί οστά


Συμπέρασμα


Τα διάφορα παραδείγματα για τη θέση της πειρατείας στην ιστορία των Φιλιππίνων, σε σχέση με τη δομή και την απεικόνισή της, δεν έχουν στόχο να αναιρέσουν τον τρόμο και την απειλή της πειρατείας ή να υπονοήσουν ότι η πειρατεία είναι εποικοδομητική. Η μορφή του Φιλιππίνου μουσουλμάνου πειρατή θεωρήθηκε πάντα από τις ευρωπαϊκές δυνάμεις και από το κράτος των Φιλιππίνων, μετά την ανεξαρτησία, ως παραβατική και αποσταθεροποιτική. Θέλω απλώς να τονίσω ότι η πειρατεία κατέχει πολλαπλές και μεταβαλλόμενες θέσεις απέναντι στο κράτος και την αγορά, που έχουν να κάνουν με το πολιτισμικό και ιστορικό πλαίσιο. Η προσπάθειά μου είναι να τοποθετήσω τις “πειρατικές μελέτες” πέρα από τη διχοτομία του μέσα/έξω κράτος-και-αγορά, την οποία ο Beasley-Murray, μεταξύ άλλων, περιέγραψε τόσο καλά. Αυτή η πιο τοπικιστική προσέγγιση έχει να κάνει λιγότερο με ορισμούς και αφαιρέσεις της πειρατείας και περισσότερο με την επίδραση των διαφόρων μορφών της στις καθημερινές ζωές, όπως και με το τι αποκαλύπτει για τις παγκόσμιες ανισότητες. Η σημερινή αποτυχία των κυβερνήσεων και της βιομηχανίας να εξασφαλίσει την ευημερία των ναυτικών στην γραμμή του πυρός της σομαλικής πειρατείας, δείχνει πόσο ευάλωτο είναι αυτό το ευέλικτο, διεθνικό εργατικό δυναμικό. Αποτελεί σκληρή ειρωνεία που οι Φιλιππίνοι, ένα έθνος πειρατών, βρίσκονται στη γραμμή του πυρός αυτής της πιο πρόσφατης μορφής πειρατείας, η οποία θεωρείται η πιο βίαιη.



Σημειώσεις

[1] Kirsch 2010: 15, ο οποίος παραθέτει τον John Bainbridge από το ITF.

[2] Βλ. Beasley-Murray (2006) για μία πληρέστερη ανάλυση των 2 σχολών σκέψης των ‘σπουδών για την πειρατεία.

[3] Ο χρόνος της πρώτης ιστορικής καταγραφής της πειρατείας στη Νοτιοανατολική Ασία από τον Κινέζο βουδιστή καλόγερο Faxian ή Fa-hsien (1956).


Αναφορές

- Beasley-Murray, J. (2006) ‘Piracy and imperial bureaucracy’, unpublished conference paper, The Canadian Sociology and Anthropology Association Annual Meeting, York University, Toronto, Μάιος.

- T. Boellstorff (2005), The Gay Archipelago: Sexuality and Nation in Indonesia, Princeton University Press, Princeton.

- Lamborn Wilson, P. (1995) Pirate Utopias: Moorish Corsairs and European Renegadoes, Brooklyn, New York: Autonomedia.

- Eklof, S. (2006) Pirates in Paradise: A Modern History of Southeast Asia’s Maritime Marauders, Copenhagen: Nordic Institute of Asian Studies.

- Fa-hsien (1956) The Travels of Fa-hsien (399-414 A.D.), or Record of the Buddhist Kingdoms, Re-translated by H. A. Giles London: Routledge and Kegan Paul.

- Kirsch, B. (2010) ‘Seafarers pay the price: who is looking after the seafarers affected by piract’, ITF Seafarers’ Bulletin, January, London: ITF.

- Linebaugh, P. and Rediker, M. (2000) The Many-Headed Hydra: The Hidden History of the Revolutionary Atlantic, London: Verso.

- López Nadal, G. (2001) ‘Corsairing as a commercial system: the edges of legitimate trade’, Bandits at Sea: a Pirates Reader, C. Pennell (ed), New York: New York University Press.

- Rafael, V. (2006) The Promise of the Foreign: Nationalism and the Technics of Translation in the Spanish Philippines, Pasig City, Metro Manila: Anvil.

- Tolentino, R. (2009) ‘Piracy regulation and the Filipino’s historical response to globalisation’, Social Science Diliman, Vol 5, Nos. 1-2, pp 1-25.

Όσοι χρησιμοποιούν τον όρο “πειρατεία” αντί για τον κατάλληλο νομικό όρο “παραβίαση” για να περιγράψουν την αντιγραφή, χωρίς άδεια, υλικού προστατευμένου με κοπυράιτ ή ευρεσιτεχνία κατέχουν πολύ καλά την τέχνη της προπαγάνδας. Γνωρίζουν τη δύναμη της γλώσσας και της υποβολής. Με την πάροδο του χρόνου, έχουν καταφέρει να συνδέσουν την αντιγραφή με ανήθικες, εγκληματικές ή ακόμη και βάρβαρες πράξεις. Και το έχουν καταφέρει τόσο καλά που τα μέσα μαζικής ενημέρωσης και το κοινό αποδέχονται σε γενικές γραμμές την υπόθεση ότι η αντιγραφή προστατευμένου υλικού αποτελεί κλεψιά, κι ακόμη χειρότερα, πειρατεία. Δεν θα ήταν υπερβολικό να πούμε ότι στο μέλλον θα προχωρήσουν περισσότερο, συνδέοντας την παραβίαση με την τρομοκρατία.


Στην πραγματικότητα, μια εντελώς διαφορετική ηθική προοπτική μπορεί να αιτιολογηθεί, έστω κι αν είναι για να δείξει το άλλο άκρο ενός ολόκληρου φάσματος στάσεων που μπορούν να υιοθετηθούν σε σχέση με το μοίρασμα, προστατευμένου ή μη, υλικού με άλλους.


Για μια τέτοια προοπτική, μπορούμε να υιοθετήσουμε ως σημείο εκκίνησης το ακόλουθο βιβλικό απόσπασμα:



Εκείνες τις μέρες που υπήρχε πάλι ένα μεγάλο πλήθος που δεν είχε τίποτα να φάει, κάλεσε τους μαθητές του και είπε: “Η καρδιά μου πονάει για το πλήθος, γιατί εδώ και τρεις μέρες είναι μαζί μου και δεν έχουν τίποτα να φάνε. Εάν τους στείλω πεινασμένους στα σπίτια τους, θα καταρρεύσουν στη διαδρομή και ορισμένοι απ’ αυτούς έχουν έρθει από μακριά”. Οι μαθητές του απάντησαν: “Πού μπορεί κανείς να βρει αρκετό ψωμί για να τους ικανοποιήσει, εδώ, σ’ αυτή την ερημιά;” Τους ρώτησε τότε: “Πόσα καρβέλια έχετε;” “Επτά”, απάντησαν. Διέταξε το πλήθος να κάτσει κάτω. Ύστερα, παίρνοντας τα επτά καρβέλια, τα ευλόγησε, τα έκοψε και τα έδωσε στους μαθητές του να τα μοιράσουν, και τα μοίρασαν στο πλήθος. Είχαν επίσης λίγα ψάρια. Τα ευλόγησε και διέταξε να τα μοιράσουν κι αυτά. Έφαγαν και ικανοποιήθηκαν. Μάζεψαν τα κομμάτια που περίσσεψαν- επτά καλάθια. Ήταν περίπου τέσσερις χιλιάδες άτομα.[1]


Η παραβολή αυτή περιγράφει τη γενναιόδωρη μοιρασιά τροφής που ως εκ θαύματος πολλαπλασιάζεται. Τι είναι η γνώση και η ενημέρωση αν όχι τροφή για το νου; Είναι τροφή που πράγματι πολλαπλασιάζεται καθώς μοιράζεται.


Όποτε μοιραζόμαστε αρχεία με βιβλία, βίντεο, μουσική, λογισμικό και γενικά ό, τι αποτελεί το ψωμοτύρι της μεταμοντέρνας κοινωνίας, κάνουμε εμείς οι ίδιοι το θαύμα με τα καρβέλια.


Στον απόηχο της βιβλικής παραβολής, ο πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών και ήρωας Τόμας Τζέφερσον (1743-1826) υποστήριξε ότι η γνώση, οι ιδέες και οι εφευρέσεις είναι από τη φύση τους φτιαγμένες για να μοιράζονται και δεν μπορούν να είναι “υποκείμενα ιδιοκτησίας”.[2]



“Εάν η φύση έχει κάνει κάτι που υπόκειται λιγότερο από όλα τα άλλα σε αποκλειστική ιδιοκτησία, είναι η δράση της διανοητικής δύναμης που ονομάζεται ιδέα, την οποία ένα άτομο μπορεί να κατέχει αποκλειστικά όσο την κρατάει για τον εαυτό του. Από τη στιγμή που αποκαλύπτεται, εισέρχεται στην κατοχή του καθένα και ο λήπτης δεν μπορεί να την αποβάλει. Ένα παράξενο χαρακτηριστικό της, επίσης, είναι ότι κανείς δεν κατέχει κάτι λιγότερο, επειδή όλοι την κατέχουν στο σύνολό της. Όποιος λαμβάνει μια ιδέα από μένα, λαμβάνει μια διδαχή χωρίς να μειώσει τη δική μου, όπως εκείνος που ανάβει το κερί του με το δικό μου, λαμβάνει φως χωρίς να με αφήνει στο σκοτάδι. Το γεγονός ότι οι ιδέες πρέπει να διαδίδονται από τον έναν στον άλλο ανά τον πλανήτη, για την ηθική και αμοιβαία διδαχή του ανθρώπου και τη βελτίωση της κατάστασής του, μοιάζει να έχει καλοπροαίρετα σχεδιαστεί από τη φύση που έκανε τις ιδέες, όπως τη φωτιά, να επεκτείνονται σε όλο το χώρο χωρίς να χάνουν σε πυκνότητα σε κανένα σημείο, και όπως τον αέρα όπου αναπνέουμε, κινούμαστε και έχουμε τη φυσική μας ύπαρξη, και δεν μπορεί να περιοριστεί ή να γίνει αντικείμενο αποκλειστικής ιδιοποίησης. Από τη φύση τους, λοιπόν, οι εφευρέσεις δεν μπορούν να είναι υποκείμενο ιδιοκτησίας.”


Το επιχείρημα ότι η γνώση ήταν καλοπροαίρετα σχεδιασμένη από τη φύση” για να μοιράζεται, ενισχύεται από την άποψη ότι η κοινή χρήση και η ανταλλαγή της γνώσης- ή πιο αφηρημένα της επικοινωνίας- αποτελεί εγγενή ανάγκη κάθε ανθρώπινου όντος. Γεννιόμαστε με μια βιολογική προδιάθεση για τη γλώσσα. Οι πολιτισμοί μας προδιαθέτουν κάθε γενιά να μεταφέρει τα αποθέματα της γνώσης της στην επόμενη.


Μέσα από τα γονίδια και τους πολιτισμούς μας, είμαστε φτιαγμένοι για να μοιραζόμαστε.


Κάποιος μπορεί να αντιτάξει ότι οι άνθρωποι μοιράζονται μόνο όταν μπορούν να το κάνουν. Μπορεί να πει πως η αυτοσυντήρηση είναι μια αξία που προέχει της κοινής χρήσης. Το ένστικτο αυτό είναι ακόμη πιο βασικό, καθώς δεν συναντάται μόνο στα ζώα αλλά σε όλους τους ζωντανούς οργανισμούς. Πράγματι, η αυτοσυντήρηση μοιάζει να αιτιολογεί τον εγωϊσμό και τη συσσώρευση.


Ωστόσο, το επιχείρημα αυτό δεν μπορεί να αιτιολογήσει την ποινικοποίηση της παραβίασης, γιατί ισχύει μόνο για τα υλικά αγαθά που είναι από τη φύση τους ανταγωνιστικά. Όταν μοιράζεσαι ψωμί με έναν άλλον, σημαίνει ότι χάνεις μια μερίδα απ’ αυτό το ψωμί. Όταν μοιράζεσαι ένα ποτήρι νερό, σημαίνει ότι έχεις λιγότερο νερό για σένα. Είναι πράγματι πιο δύσκολο να μοιράζεσαι τόσο απτά πράγματα. Όταν ελάχιστη τροφή ή νερό είναι διαθέσιμα, τότε προέχει η αυτοσυντήρηση.


Δεν γεννάται όμως ανάλογο πρόβλημα με άυλα πράγματα όπως η πληροφορία και η γνώση. Όταν μοιραζόμαστε ένα αρχείο, δεν χάνουμε το αντίγραφό μας. Στην πραγματικότητα, όταν μοιραζόμαστε πληροφορίες και γνώσεις, καταλήγουμε να έχουμε περισσότερες πληροφορίες και γνώση απ’ ό, τι στην αρχή. Το θαύμα με το ψωμί και τα ψάρια στην έρημο αποτελεί ένα φυσικό γεγονός όταν πρόκειται για δυαδικά ψηφία και αρχεία στο Ίντερνετ.


Το ηθικό επιχείρημα μπορεί επίσης να στραφεί εναντίον χωρών και εταιρειών που ποινικοποιούν την ʺπειρατεία της πνευματικής ιδιοκτησίαςʺ, καθώς οι ίδιες είναι συχνά ένοχες για ʺπειρατεία διανοουμένωνʺ από τις φτωχές χώρες τις οποίες κατηγορούν για ʺπειρατείαʺ. Αποτελεί ρουτίνα για τις Ηνωμένες Πολιτείες, την Ευρώπη και άλλες πολύ ανεπτυγμένες οικονομίες, όπως και πολυεθνικές εταιρίες, η πειρατεία των καλύτερων γιατρών, νοσοκόμων, μηχανικών, επιστημόνων και άλλων επαγγελματιών από τις αναπτυσσόμενες χώρες. Από ηθική άποψη, είναι ένα χειρότερο είδος πειρατείας, επειδή εκείνοι που κάνουν πειρατεία διανοουμένων παίρνουν τα πρωτότυπα χωρίς να αφήνουν αντίγραφο, ενώ εκείνοι που κάνουν πειρατεία πνευματικής ιδιοκτησίας κάνουν απλώς αντίγραφα για τους ίδιους και αφήνουν τα πρωτότυπα.[3]


Το καλύτερο επιχείρημα ότι η “πειρατεία πνευματικής ιδιοκτησίας” δεν αποτελεί θέμα ηθικής ή ηθικών κανόνων είναι η στάση των Ηνωμένων Πολιτειών τον 18ο και 19ο αιώνα, όταν οι Ηνωμένες Πολιτείες ήταν ακόμη μια αναπτυσσόμενη οικονομία και ενέχονταν σε μεγάλο βαθμό σ’ αυτή την πράξη. Οι ξένοι συγγραφείς δεν είχαν δικαιώματα στις Ηνωμένες Πολιτείες, που αποτελούσαν τότε κέντρο πειρατείας βρετανικών βιβλίων και εκδόσεων. “Ως νέο έθνος, οι Ηνωμένες Πολιτείες ήθελαν να έχουν την ελευθερία να δανείζονται λογοτεχνία και τεχνολογία από οποιοδήποτε μέρος του πλανήτη”.[4] Ας δούμε τα επιχειρήματα της αμερικανικής Γερουσίας για την απόρριψη ενός νόμου για το κοπυράιτ το 1837:[5] “Μια συμφωνία για το κοπυράιτ θα φέρει υψηλότερες τιμές στα βιβλία και μικρότερες εκδόσεις”, οι τοπικοί εκδότες θα χάσουν μεγάλο μέρος της δουλειάς τους, “πολλοί περισσότεροι Άγγλοι {παρά Αμερικανοί} θα κερδίσουν”, το κοπυράιτ ποτέ δεν θεωρήθηκε από τα έθνη ως “ιδιοκτησία που βασίζεται σε προϊόντα ή εμπόρευμα.”


Στα παραπάνω επιχειρήματα, ανατυπωτές των Ηνωμένων Πολιτειών (σήμερα θα ονομάζονταν “πειρατές”), όπως οι Harpers και Careys, πρόσθεσαν:[6] οι ανατυπωτές παρέχουν στον αμερικανικό λαό χιλιάδες θέσεις εργασίας και φτηνά βιβλία που διαφορετικά θα ήταν πολύ ακριβά αν οι Βρετανοί συγγραφείς και εκδότες είχαν δικαίωμα ʺνα επιβάλουν τις δικές τους τιμές για τα βιβλία τουςʺ, τα διεθνή κοπυράιτ “ενθαρρύνουν το μονοπώλιο που δεν είναι ποτέ για το κοινό συμφέρον” και το κοπυράιτ δεν αποτελεί ʺαπόλυτη και φυσική ιδιοκτησίαʺ αλλά υπάγεται στο δημόσιο συμφέρον που “υπηρετείται καλύτερα μέσω του ελεύθερου ανταγωνισμού και των φτηνών ανατυπώσεων”.


Το γεγονός ότι τα υπέρ και τα κατά της πειρατείας είναι θέμα εθνικού συμφέροντος και όχι ηθικής, δείχνουν μερικά ακόμη παραδείγματα:


Οι κατασκοπευτικοί δορυφόροι των Ηνωμένων Πολιτειών θα μπορούσαν να κατηγορηθούν για πειρατεία στρατηγικών πληροφοριών από χώρες που δεν έχουν δυνατότητα δορυφόρων, αλλά οι Ηνωμένες Πολιτείες θα επέμεναν τότε ότι είναι δικαίωμά τους να στέλνουν δορυφόρους σε μεγάλα υψόμετρα και να φωτογραφίζουν οποιαδήποτε χώρα. Όμως, εάν μια χώρα που η τεχνολογία της τής επιτρέπει να στέλνει μόνο σκάφη χαμηλότερου υψόμετρου, έστελνε μερικά πάνω από τις Ηνωμένες Πολιτείες για να τραβήξει ανάλογες φωτογραφίες, μπορούμε να είμαστε βέβαιοι ότι οι Ηνωμενες Πολιτείες θα τα κατέρριπταν.


Όταν οι Ηνωμένες Πολιτείες έστειλαν εμπορικούς δορυφόρους στο διάστημα για να εκπέμπουν προγράμματα βίντεο σε άλλες χώρες, ορισμένες χώρες με πιο συντηρητικούς πολιτισμούς διαμαρτυρήθηκαν για το ανάρμοστο περιεχόμενο των βίντεο. Επικαλούμενες την αρχή της “ελεύθερης ροής της πληροφορίας”, οι Ηνωμένες Πολιτείες επέμειναν ότι είχαν δικαίωμα να εκπέμπουν αυτά τα προγράμματα. Σε πολλούς ανθρώπους άρχισαν τελικά να αρέσουν τα αμερικανικά βίντεο, χάρη σε αυτή την “ελεύθερη ροή πληροφορίας”. Όταν όμως οι άνθρωποι άρχισαν να πιάνουν αυτές τις δορυφορικές εκπομπές και να τις διανέμουν τοπικά μέσω μαγνητοταινιών, δίσκων και τοπικής καλωδιακής τηλεόρασης έτσι ώστε η υπόλοιπη χώρα να απολαμβάνει την ίδια “ελεύθερη ροή πληροφορίας”, οι Ηνωμένες Πολιτείες άρχισαν να κατηγορούν τους ανθρώπους ότι λάμβαναν, αποκωδικοποιούσαν και αντέγραφαν εμπορικές εκπομπές χωρίς να πληρώνουν γι’ αυτές. Η “ελεύθερη ροή πληροφορίας” άνοιξε νέες αγορές για τα πολιτιστικά υλικά των Ηνωμένων Πολιτειών και η επακόλουθη “προστασία των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας” επέτρεψε στις αμερικανικές εταιρίες να αντλήσουν αξία από αυτά τα υλικά.


Οι Ηνωμένες Πολιτείες θεωρούν σωστό να στέλνουν τους εθνοβοτανολόγους τους σε τροπικές χώρες για να μαθαίνουν από τους τοπικούς θεραπευτές. Οι πρώτοι αποκτούν την προαιώνια γνώση των δεύτερων που βασίζεται σε εκχυλίσματα φυτών και ζώων, και την οποία οι Ηνωμένες Πολιτείες αποκαλούν “κοινή κληρονομιά της ανθρωπότητας”. Όταν με τη σειρά τους οι χώρες αυτές αντιγράφουν αμερικανικά κείμενα για να αποκτήσουν αμερικανική γνώση, κατηγορούνται για πειρατεία. Οι βιολογικοί ερευνητές των Ηνωμένων Πολιτειών παίρνουν από τις αναπτυσσόμενες χώρες όλων των ειδών τους μικροοργανισμούς, φυτά και άλλες πηγές μονοπωλιακών ουσιών. Ωστόσο, όταν αυτές οι χώρες κατασκευάζουν ανεξάρτητα τα ίδια φάρμακα και άλλες εμπορικές φόρμουλες που έχουν αναπτυχθεί από αυτές τις ουσίες αλλά προστατεύονται τώρα από ευρεσιτεχνία, κατηγορούνται και πάλι για πειρατεία. Η εγχώρια γνώση και η βιοποικιλότητα είναι “κοινή κληρονομιά” επειδή αποτελούν ακατέργαστα υλικά για την φαρμακευτική και γονιδιωματική βιομηχανία των Ηνωμένων Πολιτειών, αλλά τα βιβλία, η μουσική, το λογισμικό, οι αλγόριθμοι, οι φαρμακευτικές φόρμουλες και τα ίδια τα γονίδια αποτελούν “πνευματική ιδιοκτησία”, επειδή οι αμερικανικές εταιρίες πρόλαβαν να κατοχυρώσουν δικαιώματα ιδιοκτησίας σε αυτά τα υλικά.


Με δυο λόγια, η απόκτηση πληροφορίας έχει πολύ προσεκτικά οριστεί και ρυθμιστεί: όταν είναι κακή για τα συμφέροντα των Ηνωμένων Πολιτειών και άλλων ανεπτυγμένων χωρών, αποκαλείται “πειρατεία”, μολονότι μπορεί να είναι καλή για άλλες χώρες. Όταν είναι καλή για τα συμφέροντα των Ηνωμένων Πολιτειών, αποκαλείται “ελεύθερη ροή πληροφορίας” και “κοινή κληρονομιά της ανθρωπότητας”, μολονότι μπορεί να είναι κακή για άλλες χώρες.


Είναι καθαρά θέμα εθνικού συμφέροντος- η ηθική και οι ηθικοί κανόνες δεν έχουν καμιά σχέση μ’ αυτό. Οι πρόσφατες διαρροές του WikiLeaks δείχνουν ότι το εθνικό συμφέρον εξακολουθεί να κατευθύνει την πολιτική των Ηνωμένων Πολιτειών για υλικά προστατευμένα με κοπυράιτ και ευρεσιτεχνία,[7] ακόμη κι αν αναγκάζονται να χρησιμοποιούν ανήθικα μέσα για να το κάνουν.


Ποιο είναι λοιπόν το εθνικό συμφέρον μιας αναπτυσσόμενης χώρας; Να προστατεύει με κοπυράιτ και ευρεσιτεχνίες- όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Ευρώπη κάνουν σήμερα μέσω του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου, των διμερών διαπραγματεύσεων και της ACTA (εμπορικής συμφωνίας για την καταπολέμηση της παραποίησης) – ή να διασφαλίζει και να προστατεύει την πρόσβαση των πολιτών της στη γνώση και τις τεχνολογίες;

Είναι κάτι που κάθε αναπτυσσόμενη χώρα πρέπει προσεκτικά να ορίσει η ίδια.[8]


Σημειώσεις

[1] New American Bible.Mark 8:1-9. Ελεύθερη μετάφραση. Βλ. http://usccb.org/nab/bible/mark/mark8.htm. (τελευταία πρόσβαση 23 Δεκ. 2010).

[2] Βλ. http://www.movingtofreedom.org/2006/10/06/thomas-jefferson-on-patents-and-freedom-of-ideas/ (τελευταία πρόσβαση 18 Ιαν. 2011).

[3] Για την πλήρη επιχειρηματολογία, βλ. Verzola, Roberto. 2004. Towards a Political Economy of Information. Constantino Foundation, Quezon City. Το πλήρες κείμενο είναι διαθέσιμο στο http://rverzola.files.wordpress.com/2008/01/infoeconomy-verzola.pdf (ελευταία πρόσβαση 18 Ιαν. 2011)

[4] Για την πλήρη υπόθεση, βλ. Barnes, James J. 1974. Authors, Publishers and Politicians: The Quest for an Anglo-American Copyright Agreement, 1815-1854. The Ohio State University Press, Ohio. Αυτό το βιβλίο πρέπει οπωσδήποτε να το διαβάσουν όσοι υποστηρίζουν τη φιλελευθεροποίηση της τοπικής πρόσβασης σε ξένες εκδόσεις και τεχνολογίες. Το πλήρες κείμενο είναι διαθέσιμο στο https://kb.osu.edu/dspace/bitstream/1811/6194/1/AUTHORS_PUBLISHERS_AND_POLITICIANS.pdf (τελευταία πρόσβαση 18 Ιαν.2011).

[5] Barnes, βλ. πιο πάνω, σ. 69-70.

[6] Barnes, βλ. πιο πάνω, σ. 235-236.

[7] Βλ., για παράδειγμα, Kinsella, Stephan “Intellectual Property Appears to Figure Prominently in WikiLeaks Cablegate”, 29 Νοεμβρίου 2010. http://c4sif.org/2010/11/intellectual-property-appears-to-figure-prominently-in-wikileaks-cablegate/ (τελευταία πρόσβαση 18 Ιανουαρίου 2011).

[8] Η Επιτροπή Παραγωγικότητας της αυστραλιανής κυβέρνησης φαίνεται ότι έκανε μια τέτοια προσεκτική μελέτη και κατέληξε ότι η συμπερίληψη της προστασίας πνευματικής ιδιοκτησίας σε εμπορικές συμφωνίες “συνεπάγεται ενδεχομένως ορισμένα κόστη και ρίσκα”. Βλ. http://www.pc.gov.au/projects/study/trade-agreements/report/media-release (τελευταία πρόσβαση 18 Ιανουαρίου 2011).

Ο Ernesto, ιδρυτής του TorrenFreak.com, μίας από τις πιο έγκυρες πηγές ενημέρωσης για θέμα που αφορούν την ψηφιακή ανταλλαγή αρχείων μιλά για την πολιτική σημασία των Πειρατικών Κομμάτων, τις παραγωγικές επιπτώσεις της πειρατείας, την αυξανόμενη ποινικοποίηση της πειρατείας από τις δυνάμεις στήριξης του κόπυραιτ, και τις μελλοντικές προοπτικές της ψηφιακής ανταλλαγής αρχείων. Ο Ernesto υποστηρίζει ότι οι χρήστες “θα βρίσκουν πάντα τρόπους να παρακάμπτουν τους νόμους και τους κανόνες και τελικά η τεχνολογία θα βρίσκεται πάντα ένα βήμα πιο μπροστά από τα συστήματα κατά της πειρατείας” και συμπληρώνει τονίζοντας, ότι ο”μόνος τρόπος για να μειωθεί η πειρατεία είναι να γίνει το περιεχόμενο πιο εύκολα διαθέσιμο, και σε προσιτό και δίκαιο τίμημα.”


Π.Χ.: Πολλά πολιτικά κόμματα, κοινότητες διαμοιρασμού αρχείων και καλλιτέχνες έχουν εκούσια υιοθετήσει την ταυτότητα του “πειρατή” ή της “πειρατείας”. Πιστεύετε ότι αυτή η κίνηση έχει βοηθήσει στην πολιτικοποίηση του κινήματος ενάντια στο κοπυράιτ;


Ernesto: Πιστεύω ότι τα Πειρατικά Κόμματα έχουν πολύ αποτελεσματικά βάλει τα θέματα του κοπυράιτ και της ιδιωτικότητας στην πολιτική ατζέντα σε πολλές χώρες. Στην αρχή, ο όρος “πειρατής” βοήθησε ασφαλώς ως προς το ότι προσέλκυσε την προσοχή, αλλά σε μερικές περιπτώσεις η ετικέτα αυτή αποτελεί εμπόδιο για να σε πάρουν στα σοβαρά. Τα Πειρατικά Κόμματα γίνονται συχνά αντιληπτά ως μονοθεματικά κόμματα που στηρίζονται κυρίως σε νεολαίους, αλλά στην πραγματικότητα οι ιδέες τους προχωρούν πέρα από το θέμα της “κοινής χρήσης αρχείων” και υποστηρίζονται από ανθρώπους όλων των ηλικιών.


Τελικά, πιστεύω ότι ο όρος πειρατής ήταν μια σωστή επιλογή, χωρίς αυτή το κίνημα δεν θα είχε τόση δημοσιότητα. Πέραν τούτου, τα Πειρατικά Κόμματα δεν είναι σε γενικές γραμμές κατά του κοπυράιτ, αλλά κατά της κατάχρησης του κοπυράιτ από μεγάλες εταιρίες και κακοπροαίρετους ανθρώπους.


Π.Χ.: Πιστεύετε ότι η πειρατεία είναι παραγωγική και με την έννοια ότι φέρνει καινοτομία στην κατασκευή ψηφιακών δικτύων, στην παροχή νέων εργαλείων, που μπορούν επίσης να χρησιμοποιηθούν για διάφορους σκοπούς;


Ernesto: Ναι, απολύτως. Πιστεύω κατηγορηματικά ότι το iPod και άλλα MP3-players δεν θα μπορούσαν να αναπτυχθούν τόσο γρήγορα εάν δεν υπήρχε η πειρατεία. Αυτά τα εναλλακτικά κανάλια διανομής δίνουν συχνά το σήμα για το τι θέλει ο πελάτης πολύ πριν δημιουργηθούν νόμιμες υπηρεσίες που μπορούν να το προσφέρουν. Κατά κάποιο τρόπο, πρόκειται για ένα ευρύ τμήμα έρευνας και ανάπτυξης όπου οι πελάτες δείχνουν στη βιομηχανία τι είδους υπηρεσίες επιθυμούν. Η βιομηχανία πρέπει τότε να βρει νόμιμους τρόπους για να παράσχει τις ίδιες υπηρεσίες, προκειμένου να ανταγωνιστεί με την πειρατεία.


Π.Χ.: Πώς βλέπετε τις σημερινές προσπάθειες για την ποινικοποίηση της ανταλλαγής αρχείων; Πού πιστεύετε ότι αποσκοπούν;


Ernesto: Οι περισσότερες προσπάθειες αποσκοπούν στη δημιουργία ενός αποτρεπτικού αποτελέσματος και στη μεταστροφή της κοινής γνώμης προς την καταδίκη της κοινής χρήσης του υλικού που προστατεύεται από κοπυράιτ, φοβάμαι όμως πως είναι πολύ αργά γι’ αυτό. Οι άνθρωποι θα βρίσκουν πάντα τρόπους να παρακάμπτουν τους νόμους και τους κανόνες και τελικά η τεχνολογία θα βρίσκεται πάντα ένα βήμα πιο μπροστά από τα συστήματα κατά της πειρατείας. Ο μόνος τρόπος για να μειωθεί η πειρατεία είναι να γίνει το περιεχόμενο πιο εύκολα διαθέσιμο, και σε προσιτό και δίκαιο τίμημα.


Π.Χ.: Πιστεύετε ότι οι πολλαπλές πράξεις ενάντια σε αυτή την ποινικοποίηση είναι αποτελεσματικές; Για παράδειγμα, η δίκη-θέαμα (spectrial) που έστησε η ομάδα του Piratebay the spectrial ή οι διανεμημένες επιθέσεις άρνησης υπηρεσιών (DDoS) που εγκαινίασαν οι Operation Payback?


Ernesto: Όλες αυτές οι πρακτικές προσελκύουν την προσοχή στα θέματα που διακυβεύονται, και μ’ αυτόν τον τρόπο μπορεί να είναι αποτελεσματικές. Ωστόσο, το κίνημα κατά της πειρατείας χρησιμοποιεί τις ίδιες πράξεις εξουδετέρωσης για να δείξει στο κοινό πόσο κακοί είναι αυτοί οι άνθρωποι. Είναι δύσκολο να πεις ποιο θα είναι το τελικό αποτέλεσμα.


Π.Χ.: Μετά την αυξανόμενη δαιμονοποίηση του πρωτοκόλλου Bit Torrent, βλέπετε μια μεταστροφή της κοινής χρήσης αρχείων προς άλλα είδη τεχνολογίας;

Ernesto: Ναι και όχι. Πολλοί άνθρωποι εξακολουθούν να χρησιμοποιούν το BiTorrent. Στην πραγματικότητα, η χρήση του BitTorrent αυξάνεται. Ωστόσο, οι άνθρωποι χρησιμοποιούν όλο και περισσότερο υπηρεσίες για να κρύβουν την ταυτότητά τους και την κίνηση του BitTorrent online για να αποφεύγουν πιθανές αρνητικές συνέπειες. Σε ό,τι αφορά την κοινή χρήση αρχείων, το τοπίο αλλάζει επίσης, οι υπηρεσίες με ένα κλικ γίνονται πιο δημοφιλείς επειδή οι χρήστες αυτών των υπηρεσιών γίνονται σπάνια στόχος.


Π.Χ.: Βλέπετε την κοινή χρήση αρχείων και την ψηφιακή πειρατεία ως ένα είδος μόνιμης κατάστασης στην ψηφιακή εποχή; Μπορούμε να φανταστούμε ότι σε ένα διάστημα 10 ετών, οι ίδιες, και ίσως πιο παρακμιακές, βιομηχανίες ψυχαγωγίας θα συνεχίσουν να κυνηγούν όσους κάνουν κοινή χρήση αρχείων;


Ernesto:: Νομίζω ότι η κοινή χρήση αρχείων θα παραμείνει πάντα, εάν όμως η βιομηχανία ψυχαγωγίας είναι αρκετά έξυπνη, θα βρει υπηρεσίες που θα κάνουν την ʺπαράνομηʺ μεταφορά άχρηστη για τους περισσότερους ανθρώπους. Στην Ελλάδα, για παράδειγμα, πολλοί άνθρωποι δεν θέλουν να περιμένουν χρόνια μέχρι να δουν τα αγαπημένα τους τηλεοπτικά σόου στην τηλεόραση, γι’ αυτό χρησιμοποιούν BiTorrent. Αυτό έχει να κάνει περισσότερο με τη διαθεσιμότητα παρά με το γεγονός ότι αυτά τα σόου είναι δωρεάν. Το ίδιο ισχύει με τις ταινίες και τη μουσική, το κοινό ζητά καλύτερες υπηρεσίες και μεγαλύτερη διαθεσιμότητα σε καλή τιμή. Προσωπικά, βλέπω την κοινή χρήση αρχείων περισσότερο ως δείγμα απουσίας καλών νόμιμων υπηρεσιών.

————————-

Ο Ernesto συζήτησε μέσω e-mail με τον Παύλο Χατζόπουλο

Τα Χριστούγεννα του 2009 το YouTube δέχτηκε επίθεση χάκερς» και πολλές φωτογραφίες των προφίλ των χρηστών του άλλαξαν σε άλλες εικόνες, πρόσωπα και νέες μικρογραφίες. Ένας χάκερ πολλαπλών άβαταρ με τον τίτλο MeiAIDS χρεώθηκε την υποκλοπή που, κυρίως, αφορούσε τα άβαταρ μιας κοινότητας που δημιουργούσε τα “YouTube Poops”. Εν συντομία, αυτή είναι μια μέθοδος επεξεργασίας βίντεο, που έγινε πολύ δημοφιλής μέσα από την συνεχώς αυξανόμενη φήμη του YouTube. Τα “YouTube Poops” είναι εκκεντρικές, οιονεί καλλιτεχνικές δημιουργίες, ένα εσωτερικό αστείο μεταξύ μιας ομάδας φίλων ή κλιπ κινουμένων σχεδίων και άλλων ανάμικτων σκουπιδιών που έχουν συντεθεί για να σχηματίσουν κινούμενες εικόνες χωρίς νόημα στο YouTube. Ένα τέτοιο περίπλοκο σύστημα επικοινωνίας, δεσμών, όπου διασυνδέονται η γλώσσα, η ψυχαγωγία χρειάζεται επανεξέταση.


Η ιστορία του “You Tube Poops” μας προσφέρει μια ευκαιρία να διανοηθούμε την πειρατεία σαν ένα χώρο μεταξύ του συμβολικού και του πραγματικού που έχει υλικά αποτελέσματα και, που ταυτόχρονα, φιλοξενεί ήδη υπάρχουσες δυνατότητες μας, με έναν τρόπο που μοιάζει καινούριος. Σ’ αυτός το χώρο μεσολαβούν από διάφορες διεπαφές δίνοντάς μας πρόσβαση σε ψηφιακά γεγονότα που μας προσκαλούν να επαναπροσδιορίσουμε τις φαντασιακές μας δυνατότητες ή εξελισσόμενες υποκειμενικότητες. Αυτή η τεχνολογία διεπαφών που συνδυάζει ψηφιακούς αλγόριθμους, υλικό σε συχνά εναλλασσόμενες λειτουργίες, που επηρεάζει περισσότερο από οποιαδήποτε παλιότερη τεχνολογία. Στην πραγματικότητα, ενσωματώνει, μια άλλη σπουδαία διεπαφή: τη γλώσσα. Τα όρια των αλληλεπιδράσεων μεταξύ ανθρώπων, μηχανών κι αντικειμένων είναι όλο και πιο θολά, όχι γιατί δεν συνέβαιναν πριν, αλλά λόγω της αναδυόμενης αλληλεξάρτησης τους.


Που μπορεί να μας οδηγήσει η γλώσσα;


Ας αρχίσουμε με ένα πείραμα που προέρχεται από την επαναστατική γλωσσολογία. Ένα γλωσσικό παιχνίδι ατόμων που εφευρίσκουν νέα σύμβολα αποδεικνύοντας πώς η ίδια η γλώσσα συνδέεται με το σώμα μας και το χώρο όπου κινούμαστε. Κι ακόμη περισσότερο, πώς όλα αυτά σχετίζονται σε βάθος με τις εμπειρίες μας, τη μνήμη μας και ό,τι θεωρούμε σημαντικό στη χρήση της γλώσσας. Ο Bruno Galantucci έβαλε ζευγάρια συμμετεχόντων να παίξουν ένα παιχνίδι συνεργασίας σε ένα εικονικό περιβάλλον με σκοπό να βρουν ο ένας τον άλλο σ’ έναν λαβύρινθο τεσσάρων δωματίων. Είχαν τοποθετηθεί σε ξεχωριστά δωμάτια και μπορούσαν να επικοινωνούν μόνο μέσω ενός ψηφιακού μπλοκ. Η διαμόρφωση του μπλοκ επέτρεπε τη χρήση όλων των συμβατικών σημείων όπως γράμματα ή αριθμούς, αναγκάζοντας τους συμμετέχοντες να διαπραγματευτούν μια καινούρια γλώσσα από την αρχή που θα τους επέτρεπε να μοιράζονται πληροφορίες μεταξύ τους για το που βρίσκονταν. Τα περισσότερα ζεύγη κατάφεραν να αναπτύξουν από κοινού σταθερά συστήματα συμβόλων, δείχνοντας σπουδαία αποδοτικότητα συντονισμού μέσω συμβολισμών σε από κοινού δράση σε καινούριο περιβάλλον. Αλλιώς, κατάφεραν να δημιουργήσουν νέους χώρους σε μια κατάσταση που δημιουργούσε κανόνες και λίγες ή καθόλου επιλογές για να αντιμετωπίσουν.


Είμαστε λοιπόν όλοι πειρατές;


Οι πειρατικές μας ικανότητες δεν προέρχονται μόνο από την ικανότητά μας να παράγουμε νέους χώρους ή κώδικες αλλά, κι εδώ αντλούμε από την ανάλυση του Λακάν, από την ίδια μας την υποκειμενικότητα. Μια υποκειμενικότητα δεν μπορεί ποτέ να ολοκληρωθεί ή να σταθεροποιηθεί, παρά την συνεχή χρήση απαιτήσεων και επιθυμιών να το κατορθώσουμε. Στην πραγματικότητα, υποκείμεθα πάντοτε σε διάφορους κοινωνικούς κανόνες που δεν μπορούμε να πάψουμε να παραβιάζουμε. Πάντα επιλέγουμε να τους αγνοούμε ή να τους ερμηνεύουμε διαφορετικά, όχι όλους, αλλά κάποιους απ΄αυτούς. Κατά κάποιο τρόπο, η ίδια η ύπαρξή μας, μας κάνει κατά λάθος, ή μη, πειρατές. Λίγα παράξενα παραδείγματα θα μπορούσαν να διαφωτίσουν τους κατά λάθος πειρατές που είμαστε, μέσω της ύπαρξής μας που έχει ανατραπεί: ατομικά όταν περνάμε ένα κόκκινο φανάρι ή συλλογικά σε πρακτικές καρναβαλιού. Με άλλα λόγια, οι υποκειμενικότητές μας ζουν σε μια μόνιμη αντίφαση, σχηματισμένες από ένα μόνιμα ανεκπλήρωτο ασυνείδητο που η κατασκευή του έχει πολλές ομοιότητες με αυτή της γλώσσας. Μόνο που, η γλώσσα εξυπηρετεί σαν λιμάνι, όπου τα σύμβολα και τα νοήματα μπορούν να αναπτυχθούν και να εκφραστούν, οπότε εκεί αναζητούμε και κατορθώνουμε μια περιοδική, αν και μόνο εμφανή, σταθερότητα. Τα σύμβολα και τα νοήματα είναι εκφράσεις επιθυμιών και απαιτήσεων που αναζητούν, μάταια, το σχηματισμό ενός πλήρους συνειδητού, μια εκπληρωμένη ύπαρξη.


Οπότε, η άποψη της πειρατείας που περιγράφεται εδώ δεν έχει να κάνει με τη σταθερότητα και σίγουρα όχι με τη διάρκεια. Αντίθετα, με την πειρατεία, σαν δράση, δεν υπάρχει μόνιμη ακρότητα, μόνο στιγμές εκπλήρωσης γύρω από αντικρουόμενα συμφέροντα. Αυτό που περιγράφει αυτή, την πάντα δοκιμαστική, κατάσταση, είναι η ίδια η γλώσσα. Ο Ferdinand de Saussure στο πρώιμο έργο του στη δομική γλωσσολογία έχει καταδείξει ότι η γλώσσα ήταν πάντα ψηφιακή. Αυτή η δήλωση έρχεται από τη σύλληψη πως όλες οι γλωσσικές πράξεις δημιουργήθηκαν από ένα γλωσσικό σύστημα που με τη σειρά του έγινε από κανόνες και κώδικες. Η γλώσσα, στο επίπεδο των σημαινόντων μπορεί να είναι μια σειρά θετικών και αρνητικών διαφορικών. Ως εκ τούτου, μπορούμε να δούμε τη γλώσσα (και όλα τα συστήματα συμβόλων) σαν ένα πάντοτε αυθαίρετο σύστημα όπου τα σύμβολα συνδέονται με έννοιες και σημεία. Το οποίο μας κάνει όχι μόνο κατά λάθος πειρατές αλλά πιθανούς πειρατές μιας ψηφιακής εποχής: η ύπαρξή μας είναι πολύ κοντινή σε ένα μονίμως ρευστό περιβάλλον που, συχνά, χρειαζόμαστε να κάνουμε πειρατείες σε στιγμές αβέβαιης σταθερότητας.


Στο ψηφιακό κι ακόμη παραπέρα…


Η ψηφιακή εποχή έχει φτάσει εδώ και κάμποσο καιρό και αντίθετα με κάποιους πρώιμους φόβους που προκαθόριζαν τον απανθρωπισμό μας, έχουμε κατορθώσει κατά πολύ να εξανθρωπίσουμε τα ψηφιακά δίκτυα: που σημαίνει ότι, τουλάχιστον σ’ αυτά τα πρώτα στάδια, οι ήδη επικρατούντες κοινωνικοί κανόνες της ιεραρχίας, του ελέγχου, της συμπεριφοράς, συνεχίζουν να κυβερνούν τις περισσότερες από τις διαδικτυακές μας πράξεις. Η εφαρμογή αυτών των κοινωνικών κανόνων δεν υπονοεί πως το δίκτυο είναι οριστικά οργανωμένο ή καθορισμένο. Αυτό γεννάει καινούριες χαοτικές κι απρόσμενες καταστάσεις, όπως θα έκανε ένας «εξωτερικός» θόρυβος σε μια αναμενόμενη αρμονία. Αυτό πάλι είναι μια υπερβολική δήλωση που θα μπορούσε να εξυπηρετήσει σαν μια ευκαιρία να ξανασκεφτούμε ένα πολυσυζητημένο θέμα: στην ψηφιακή εποχή, μπορούν τα πρωτόκολλα του Διαδικτύου να είναι ή να παραμένουν αρκετά κοινωνικά, ανοιχτά ή δημοκρατικά; Η αυθόρμητη απάντησή μας εδώ θα μπορούσε να είναι ότι δεν αποτελεί καν ζήτημα. Κυρίως γιατί ένας τυχαίος πειρατής και/ή ένας πιθανός πειρατής δεν μπορεί τελικά να ξεφύγει από την επερχόμενη κανονικότητα.


Πρωτόκολλο είναι ένα σύνολο κανόνων που μεσολαβούν ανάμεσα στην πολιτική, τις τεχνικές συμβάσεις, τους ανθρώπινους ή μη παράγοντες. Ο Alexander Galloway και άλλοι έχουν παράξει μια αξιομνημόνευτη πλατφόρμα πάνω στην κριτική των πρωτοκόλλων και πρότεινε ότι αυτό που χρειαζόμαστε είναι ένας νέος τρόπος να «κατανοήσουμε την υλικότητα όχι με βάση κάποια ουσία ή μια φόρμα, αλλά σαν μια χρονική μεταβολή συναισθηματικών συναθροίσεων» όπως προτείνει ο Jussi Parikka. Με αρκετή αφαίρεση, θα μπορούσαμε να περιγράψουμε τις αρχικές εφαρμογές των TCP/IP σαν πειρατικές πράξεις στα κυρίαρχα συστήματα επικοινωνιών, προορισμένα να καθιερωθούν και να ακολουθήσουν όλους τους κοινωνικούς και οικονομικούς κανόνες, από τη στιγμή που ο ρυθμός ανάπτυξής τους θα γινόταν προβλεπόμενος. Η ανθρωπότητα πάντα υπερβαίνει τον εαυτό της σε σχέση με τις φυσικές θέσεις στον κόσμο, αναζητώντας τον πόθο για ένα εκστατικό πραγματικό. Αυτή ήταν μια ιδανική κατάσταση με τις ψηφιακές τεχνολογίες. Με μια ελάχιστη διαφορά: ενώ με τις συμβολικές, ακόμη κι αν είναι ψηφιακές, γλώσσες, οι υποκειμενικότητές μας παλεύουν να φαντασιωθούν κάτι τελείως έξω απ’ αυτές, με την πολλαπλότητα των διεπαφών που ζούμε σήμερα, γινόμαστε επίσης, οι ίδιοι, μέσω των υποκειμενικοτήτων μας, πολλαπλά άβαταρ.


Αυτά τα άβαταρ σχηματίζονται σε έναν καινούριο χώρο μεταξύ υποκειμένου και του κόσμου. Οι φαντασιώσεις μας συνεχίζουν να αναζητούν το πραγματικό, ενώ τα άβαταρ σχηματίζουν τις «δικές» τους φαντασιώσεις. Με άλλα λόγια, οι υποκειμενικότητες υπάρχουν σαν μια κυκλοφορία κατά μήκος του ευρέως φάσματος των πολυπλοκοτήτων του διαλόγου, με το διάλογο να είναι παράλληλα διαβαθμισμένος σε άπειρες πιθανότητες. Πάντα ήταν έτσι, μόνο που τώρα η ψηφιακή διεπαφή μας προσκαλεί, μαζικά, να αντιμετωπίσουμε αυτές τις πιθανότητες. Εδώ η φράση «πολλοί προς πολλούς» που τόσο συχνά χρησιμοποιείται για να περιγράψει σημεία επικοινωνίας δικτύων, μπορεί να αναγνωσθεί και σαν «όλοι προς όλους»: άπειρες συνδέσεις, που δεν καταφέρνουν να σχηματίσουν ολοκληρωμένα υποκείμενα αλλά όπου πολλαπλές υποκειμενικότητες πληθύνουν. Τα σημεία επαφής, τα όρια μεταξύ πραγματικού και μή, οι στιγμές που συναντάμε τον ριζοσπαστικό άλλο, είναι ο χώρος των άβαταρ, όπου θα μπορούσαμε να φανταστούμε τις δικές τους και τις δικές μας φαντασιώσεις. Αυτές οι φαντασιώσεις που ακόμη δεν έχουμε συναντήσει, εντός κι εκτός γλώσσας, είναι οι μόνες πειρατικές πράξεις.


Φαντασιακή πειρατεία


Η φαντασιακή πειρατεία, η ήδη υπάρχουσα φαντασίωση, δε θα έπρεπε να θεωρηθεί απόδραση, ένας εύκολος τρόπος να ξεφύγουμε, από τη μελέτη ή την εκτέλεση πειρατικών πράξεων, όπως γίνεται αντιληπτή γύρω μας. Την ίδια στιγμή, όταν σκεφτόμαστε την πειρατεία, σαν ακτιβισμό ή αντίσταση, θα έπρεπε να έχουμε στο νου μας την περιορισμένη διάρκεια αυτόύ του ανατρεπτικού αποτελέσματος. Οι περισσότερες πειρατικές πράξεις, αν όχι όλες, καταλήγουν ως κομμάτι ενός ρυθμισμένου συστήματος είτε με την υιοθεσία της ριζοσπαστικότητας της, ή με την αντιστροφή της αρχικά ανατρεπτικής πράξης σε ένα διαφορετικό τέλος.


Ωστόσο, οι σύνδεσμοι των πειρατειών, με τους οργανισμούς, τα αντικείμενα, τις μηχανές που προϋποτίθενται, είναι εκεί έξω. Σχηματίζουν καταστάσεις που ήδη έχουν συμβεί. Κατά ένα τρόπο χρειάζεται να επαναδιατυπώσουμε το προαναφερθέν επιχείρημα των φαντασιώσεων που δεν βρέθηκαν ώστε να προσεγγίσουμε το χώρο τέτοιων συναντήσεων. Πως σας φαίνεται να είναι η πειρατεία η πράξη «της αντιμετώπισης των υποκειμενικοτήτων σε χώρους όπου μπορούμε να ξανασκεφτούμε τις φαντασιώσεις μας»; Ένας τέτοιος χώρος θα έπρεπε να είναι μη προσβάσιμος στις τρέχουσες επιθυμίες κι απαιτήσεις μας, δηλαδή δεν θα έπρεπε να απαιτεί κυριότητα της ύπαρξης της. Ένας χώρος που θα κάνει προφανή την ανεξαρτησία των φαντασιώσεων και σχέσεων της ανθρώπινης φύσης που εκφράζονται γλωσσικά. Μια κατάσταση όπου όλα τα αντικείμενα ανακτούν πάλι εξίσου σημαντικές σχέσεις με άλλα πράγματα.


Ο Antonio Gramsci στo βιβλίο του Prison Notebooks (Τετράδια της Φυλακή) περιγράφει στιγμές κρίσης με ποιητικό τρόπο «Ο παλιός κόσμος ξεθωριάζει, κι ο νέος κόσμος παλεύει να έρθει εμπρός: τώρα είναι ο καιρός των τεράτων.» Αυτή η φράση συχνά επαναχρησιμοποιείται στις μέρες μας με σκοπό να μας παρουσιάσει νοσηρά, στενάχωρα γεγονότα που συμβαίνουν και θα συμβούν. Αλλά αυτή είναι μια εποχή πολλών υποκειμενικοτήτων που δεν είναι ούτε ανθρώπινες ούτε καν υλικές: δεν είναι απλά ο καιρός των τεράτων. Σ’ ένα χώρο όπου αυτές οι μη υποκειμενικότητες, πράγματα που δεν επαναλαμβάνουν καμία ανθρώπινη δραστηριότητα, υπάρχουν χωρίς να ζητούν να γίνουν αποδεκτά. Επανεξετάζοντας τα όρια της γλώσσας, προκαλώντας καθιερωμένα πρωτόκολλα και κανόνες, περιγράφοντας καινούριες πιθανότητες, δεν παίζει ρόλο πόσο παλιά είναι η προέλευσή τους, είναι ιστορίες που συμβαίνουν συνεχώς. Η αντίληψή μας γι’ αυτές εδώ και πολύ καιρό έχει αποδοθεί σε ένα συγκεκριμένο σύστημα αξιών, ηθικών, ιδεολογιών. Χρειαζόμαστε να βρούμε τα γεγονότα που αποσταθεροποιούν τα πιστεύω μας και εξερευνούν περαιτέρω τα σύνορα της ίδιας της ύπαρξής μας. Ο ήχος του επόμενου χτυπήματός σας στο πληκτρολόγιο θα μπορούσε να είναι η φαντασίωση που δεν έχετε βρει, η επόμενη πειρατεία σας. Ίσως το πραγματικά σκληρό σ’ όλα αυτά είναι να δεχτούμε ότι δεν θα ξέραμε τι να κάνουμε μ’ αυτήν.

————————-


Δείτε περισσότερα για

- τον Bruno Galantucci, στο http://www.yu.edu/faculty/Galantucci/page.aspx?id=14326&ekmensel=614_submenu_0_link_1 and also, his article: An Experimental Study of the Emergence of Human Communication Systems. Cognitive Science, 29 (5): 737-767.

- την σκέχη του Ferdinard de Saussure και το “Third Course of Lectures in General Linguistics (1910–1911)” στο http://en.wikipedia.org/wiki/Course_in_General_Linguistics

-τον Jussi Parrika στο http://machinology.blogspot.com/ και το βιβλίο του Digital Contagions: A media archaeology of computer viruses.

- το YouTube Poop στο http://youchewpoop.com

Φαίνεται πως η πόλη, ο χώρος της, το μέλλον της, η παραγωγή της, ήταν σχεδόν αποκλειστικά το αποτέλεσμα διαδικασιών και τάσεων που πραγματοποιούνται σε απρόσιτη απόσταση, σε άγνωστες τοποθεσίες, κυρίως καθορισμένες από τα συμφέροντα και τις βουλές μη-εντοπισμένων δυνάμεων, δρώντων και τάσεων. Λες και η πόλη δεν μπορούσε πια να παράγεται και να σχηματίζεται με βάση τις επιθυμίες των κατοίκων της, διατυπώνοντας κάποια μορφή συλλογικής βούλησης. Λες και η πόλη δεν ήταν πλέον η ψυχή και ο λόγος της αστικής πολιτικής αλλά ένα απλό αντικείμενο ενός είδους πνευματώδους και υγιενής διαχείρισης που αντιλαμβάνεται το δημόσιο χώρο σαν αγορά και προϊόν, θέτοντας την οικονομία στο ίδιο το κέντρο της κοινωνίας.


Η ημερήσια διάταξη των πόλεων δεν περιέχει πλέον αναδιανεμητικές και κοινωνικές ευαισθησίες αλλά εστιάζει τώρα στην οικονομική ανάπτυξη, την ανταγωνιστικότητα και την επιχειρηματικότητα. Η δημιουργική ευελιξία, η αποδοτικότητα και η στρατηγική σύμπραξη αποκλείουν τη διαφωνία, την αντιπαράθεση και τη ριζοσπαστική κριτική έτσι που σχεδόν σβήνουν την πολιτική από το πρόσωπο της πόλης. Ο χώρος της πόλης αναισθητοποιείται.


Ο δημόσιος χώρος σήμερα είναι προγραμματισμένος, σχεδιασμένος, ορισμένος, διαχωρισμένος, αστυνομευόμενος, και στημένος κατά τέτοιο τρόπο ώστε να ελέγχεται εύκολα, να είναι «ασφαλής» και «εμπορικοποιημένος», με τρόπους που οδηγούν σε ομοιογενείς, αδιάφορες, ομαλές και καθαρές επιφάνειες που διαφέρουν σημαντικά από τα εγγενή χαρακτηριστικά της ίδιας της έννοιας του δημόσιου.


Επιπλέον, ηγεμονικές χωρικές πρακτικές έχουν λειτουργήσει και συνεχίζουν να λειτουργούν από τη βάση μιας πολύ περιορισμένης κατανόησης του δημόσιου χώρου που εστιάζει σχεδόν αποκλειστικά στη φυσική του διάσταση. Λες και η δημόσια σφαίρα είναι μόνο ο καθεαυτός χώρος της πλατείας, του δρόμου ή της αγοράς, αντί για το περίπλοκο σύνολο των διαδράσεων, αντιπαραθέσεων, της κοινωνικής και ανθρώπινης ανταλλαγής κι επικοινωνίας, αγάπης και διαμάχης που συνιστούν της ουσία της. Σαν να μην ήταν πλέον δυνατόν να φανταστούμε ποικίλες συλλογικές δράσεις κι ενέργειες που δίνουν σχήμα σε μια πολύ πλουσιότερη και κοινωνικά παραγωγική δημόσια σφαίρα. Σαν να μην ήταν πλέον το πολιτικό στοιχείο παρόν ως το βασικό συστατικό των διάφορων και πολύπλοκων συνάξεων ροών και δρώντων που αρθρώνουν την κοινωνία.


Για να αντισταθούμε στην απαισιοδοξία, το κυνισμό και την καιροσκοπία της μετα-ουτοπικής, μετα-πολιτικής και μετα-δημοκρατικής κατάστασης που κατήγγειλε ο Rànciere και άλλοι, οφείλει κανείς να αναζητήσει και να παράξει ενεργά εναλλακτικούς τρόπους προς μια πολιτική διάσταση της αρχιτεκτονικής, αστικοποίησης και χωρικών πρακτικών γενικά. Η επανενεργοποίηση του αστικού χώρου είναι ακόμη δυνατή.


Την συνεχιζόμενη αποπολιτικοποίηση της πόλης στην πραγματικότητα αμφισβητούν και αντιστέκονται σ’ αυτήν πολυάριθμες δράσεις που αυθόρμητα εξορμούν και διατυπώνουν ατομικές ή συλλογικές εμπειρίες, όνειρα κι επιθυμίες, και τότε εξελίσσονται σε κάτι άλλο, ένα υβρίδιο, ένα δίκτυο, μια ενέργεια εν κινήσει. Αυτές οι ενέργειες, συχνότερα από αυτό που τείνουμε να αναγνωρίζουμε, επηρεάζουν και μεταμορφώνουν τις κατεστημένες δομές των δυνάμεων με τρόπους που είναι δύσκολο να χαρτογραφήσουμε ή να αξιολογήσουμε, αλλά παρ’ όλα αυτά είναι ικανές να επηρεάσουν ουσιαστικά την κατασκευή της πόλης.


Πολλές από αυτές τις δράσεις ξεχύνονται μέσα ή γύρω από συγκεκριμένα αστικά περιβάλλοντα, κομμάτια ή χώρους, σε σχέση με ειδικά, συχνά ακαθόριστα χαρακτηριστικά και δυναμικές αυτών των τοποθεσιών. Λανθάνοντες χώρους, ενδιάμεσους χώρους. Διαφορετικούς χώρους. Άλλους χώρους.


Κάποιο συγκεκριμένο είδος ριζοσπαστικά κριτικών πρακτικών ευαίσθητων στη δυναμική τέτοιων δημόσιων χώρων καταφέρνουν να πυροδοτήσουν περίπλοκες διαδικασίες επαναδραστηριοποίησης και χειραφέτησης της κοινότητας ενώ δοκιμάζουν εναλλακτικά αστικά μοντέλα και προσεγγίσεις κατασκευής πόλεων. Αρκετά συχνά, μέσα από τη διατύπωση δημιουργικών διαδικασιών συνεργασίας με ομάδες και κοινότητες, αυτές οι πρακτικές υιοθετούν τακτικές και τεχνικές κοντινές σ’ αυτές του πειρατή, αναμειγνύοντας την τέχνη με το χώρο με φαινομενικά ακίνδυνους τρόπους που αργότερα οδηγούν σε σοβαρή πολιτική διαμάχη, ανάμειξη και ενεργοποίηση.


Είναι πιθανό να φανταστούμε, ακολουθώντας τον De Certeau, μια πόλη που αποτελεί σκηνικό μιας ατέλειωτης, συνεχούς και σιωπηλής μάχης μεταξύ των μηχανισμών που παράγουν χώρο πειθαρχίας, π.χ. τις κοινωνικές πρακτικές, υπεύθυνες για μια μυστική δόμηση των συνθηκών της κοινωνικής ζωής, και των ποκίλων ατομικών τρόπων επανα-οικειοποίησης, πολλαπλών και «ποικιλόμορφων, αντιστασιακών, δόλιων και πεισματάρικων διαδικασιών που ξεγλυστρούν από την πειθαρχία χωρίς να βρίσκονται εκτός του πεδίου στο οποίο εξασκείται». (De Certeau, 1984: 96)


Αυτές οι τακτικές και πρακτικές επανα-οικειοποίησης ανοίγουν το δρόμο για μια άλλη πόλη, έναν άλλο χώρο, έναν χώρο μακριά από το ξεκάθαρο κείμενο της προγραμματισμένης, ευανάγνωστης ή εμφανούς πόλης. Ένα χώρο όπου κείται μια άλλη, αόρατη πόλη. Μια τέτοια «αόρατη» πόλη ανήκει στη σφαίρα του βιωμένου χώρου∙ για την ακρίβεια, η ζωή, οι πραγματικές πρακτικές και σχέσεις που πραγματοποιούνται στο χώρο, τα άτομα που κατοικούν στο χώρο, μερικές φορές μπορούν να φανταστούν, να προξενήσουν και να παράξουν ακόμη ένα άλλο είδος χώρου, ή ακόμη καλύτερα, μια πολλαπλότητα «άλλων χώρων» που παρέχουν το σημείο για «άλλες» επιθυμίες, ανάγκες, ιδέες, μεταβάσεις, μεταμορφώσεις, αλλαγές, ενέργειες και διαδικασίες που δε θα είχαν βρει τη θέση τους αλλιώς: ένας κάπως «αόρατος» αλλά πλήρως βιωμένος χώρος.


Αυτή μπορεί να είναι η περίπτωση των παρεμβάσεων που πραγματοποιήθηκαν γύρω από τις δημόσιες στέρνες για το πλύσιμο των ρούχων στο Caldes de Montbui[1] – ένα χωριό της Ρωμαϊκής εποχής με ιαματικά νερά στα περίχωρα τα Βαρκελώνης – που υιοθέτησαν μια ομάδα φίλων, επιμελητών του τοπικού καλλιτεχνικού φεστιβάλ. Έχοντας ευαισθητοποιηθεί με την εύθραυστη κατάσταση ενός εκ των ορίων του ιστορικού πυρήνα που ήταν σε επαφή με ένα ρυάκι και μερικά χωράφια, αποφάσισαν να προτείνουν να γίνει αντικείμενο μελέτης και χώρος εργασίας για την ομάδα των επιλεγμένων καλλιτεχνών για τις εκδηλώσεις τέχνης του 2008 και του 2009.


Η πρόσφατη ανάπτυξη του χωριού έχει γεννήσει καινούριες περιοχές «αστικότητας», ποικιλομορφίας και συνθετότητας που δημιουργούν μια συγκέντρωση αστικής ζωής μακριά από τον ιστορικό πυρήνα και το φράγμα που εκπροσωπείται από τη φυσική άκρη της πόλης κατά μήκος της διαλείπουσας ροής του νερού, στο δυτικό σύνορο. Αυτός ο διαχωρισμός έχει δημιουργήσει μια αποκλεισμένη παρυφή, που, απορροφώντας όλο τον ιστορικό πυρήνα, διαμορφώνει ένα είδος πίσω πλευράς της πόλης, μια πίσω πλευρά που βλέπει προς τους κήπους και τα χωράφια, μια πίσω πλευρά που παρέχει μαρτυρίες της ίδιας της παραμέλησής της, της έλλειψής της σε υποδομές, της απουσίας ενότητάς της.


Ωστόσο, ο νέος αστικός σχεδιασμός του χωριού δείχνει πολύ ξεκάθαρα τα κλειδιά της αστικής πολιτικής που συντηρεί η τοπική κυβέρνηση. Μια αρχική ανάλυση των σχεδίων που περιγράφουν τις χρήσεις της μη-αστικής γης (π.χ. όλων των ειδών οι φυσικές, γεωργικές, υπαίθριες και προστατευμένες περιοχές) αποκαλύπτει ένα σοκαριστικά μεγάλο κομμάτι μη-αστικής γης να έχει μετατραπεί σε μια καινούρια μονάδα που επηρεάζει τα γόνιμα χωράφια, τους κήπους και τις κατοικίες, με το σκοπό να τα μετατρέψει σε μια τεράστια αποκαλούμενη «ιαματική πόλη». Ένα είδος συγκροτήματος θερμών πηγών «σαν θεματικό πάρκο» του μεγέθους του ιστορικού πυρήνα, καταπατώντας την πράσινη έκταση έξω από την άκρη της πόλης.


Στα μάτια της τοπικής κυβέρνησης, η νέα μονάδα θα αποκάλυπτε την κατάσταση της πίσω πλευράς του συνόρου, που θα έχει μετατραπεί σε πρόσοψη για τους τουρίστες και τους επισκέπτες του ιαματικού θεματικού πάρκου. Μια πρόσοψη που, σύμφωνα με το εγκεκριμένο σχέδιο, θα έπρεπε τότε να την μεταχειριστούν «κατάλληλα» με επιφανειακό «καλλωπισμό»: μια αποκλειστικά οπτική μεταμόρφωση, άμοιρη των εγγενών μικρών κι εύθραυστων διαδράσεων και μικρο-οικοσυστημάτων του μέρους, σε πείσμα της μνήμης και αδιάφορα προς τις ποικίλες ιδιαιτερότητες των μικρο-χώρων που σχηματίζονταν κατά μήκος του συνόρου.


Αρκετοί δημόσιοι χώροι στο χωριό έχουν ήδη μεταμορφωθεί, ιδιωτικοποιηθεί και απογυμνωθεί από την πρωτότυπη και εγγενή δημόσια φύση τους, σαν αποτέλεσμα της εφαρμογής ενός τέτοιου προγράμματος. Αντίθετα, μια σειρά από «άλλους χώρους», αποκλεισμένα τμήματα δημοσίων, ημι-δημοσίων, ή κάποτε δημοσίων χώρων, μπορούν να αναγνωριστούν κατά μήκος της άκρης της πόλης, μερικά από τα οποία είναι κυριολεκτικά ενσωματωμένα στο τείχος που διαχωρίζει την παρυφή από τα χωράφια που βρίσκονται από κάτω. Ανάμεσά τους, πολλά είναι φορτισμένα με μια ακαθόριστη, ειδική δυναμική, σχετική με τη μορφή τους, την κατάστασή τους, την τοποθεσία τους, τη χρήσή τους, τις αναμνήσεις που διατηρούν ή ένα συνδυασμό όλων αυτών. Θα μπορούσε κανείς να τα αποκαλέσει «λανθάνοντες χώρους». «Άλλοι χώροι», κάπως αποκλεισμένοι, αλλά φορείς ειδικών δυναμικών και λανθανουσών αναμνήσεων.

«Η χωρική πρακτική δεν καθορίζεται ούτε από ένα υπάρχον σύστημα, είτε είναι αστικό ή οικολογικό, ούτε είναι προσαρμοσμένη σ’ ένα σύστημα, είτε είναι αυτό οικονομικό ή πολιτικό. Αντίθετα, χάρη στις δυνητικές ενέργειες μιας ποικιλίας ομάδων, ικανών να εκτρέπουν τον ομοιογενοποιημένο χώρο για τους δικούς τους σκοπούς, ένας θεατροποιημένος ή δραματοποιημένος χώρος είναι ευεπίφορος να προκύψει». (Lefebvre, 1991:391)


Αυτό το απόσπασμα από το The Production of Space (Η Παραγωγή του Χώρου) του Lefebvre διατυπώνει την παρουσία και την ύπαρξη ομάδων και ατόμων, μερικές φορές ικανών να ταυτοποιήσουν λανθάνουσες δυναμικές, μερικές φορές ικανών να τις πυροδοτήσουν, μερικές φορές να θέσουν τις προδιαγραφές για να προκύψουν «άλλοι» βιωμένοι χώροι. Η ομάδα πίσω από το «Ανεξάρτητο Καλλιτεχνικό Φεστιβάλ της Πόλης» στο Caldes de Montbui μπορεί να είναι μια από αυτές.[2] Η ίδια η «συσκευή» περιέχει μικρούς χώρους που κάνουν τις αντιδράσεις ενάντια τις ίδιες της τις δράσεις πιθανές: στην περίπτωση αυτού του Καλλιτεχνικού Φεστιβάλ της Πόλης, το θέαμα υπάρχει χάρη σ’ ένα πρόγραμμα επιχορήγησης της τοπικής κυβέρνησης που ακριβώς στοχεύει στην επανενεργοποίηση του αστικού πυρήνα υπό πολιτιστικούς όρους. Κάποιος μπορεί εδώ να προβλέψει σημαντικές διαφορές μεταξύ της έννοιας «πολιτιστικό» για το Δήμο και του νοήματος που έχει για τους «πειρατές» φίλους μας.


Σαν αποτέλεσμα των αναπτυσσόμενων αντιπαραθέσεων ως προς το χώρο, που ανιχνεύτηκαν στο χωριό το Καλλιτεχνικό Φεστιβάλ προσπάθηε να υιοθετήσει κρίσιμες παρεμβάσεις κι ενθάρρυνε την αλληλεπίδραση με το μέρος όπως και τη μεταμόρφωσή του ανακοινώνοντας ένα κάλεσμα για έργα που ενδιαφέρονταν να προκαλέσουν τη θεσμική οπτική και τα σχέδια για έναν επιφανειακό καλλωπισμό της άκρης της πόλης. Η πρόταση του Καλλιτεχνικού Φεστιβάλ ήταν να αντιστρέψει την κατάσταση μέσω μιας άλλης ματιάς, αφοσιωμένης σε μια πολύ περισσότερο προσεκτική, ίσως εθνογραφική προσέγγιση, προσανατολισμένη στο τοπίο και στους κήπους (‘huertas’), που βρίσκονταν στην άκρη της πόλης.


Δυο από τους καλλιτέχνες αποφάσισαν να παρέμβουν σε δυο κομμάτια του δημόσιου χώρου ανάμεσα σ’ εκείνους που προηγουμένως είχαν ταυτοποιηθεί ως «λανθάνοντες χώροι». Ήταν και οι δυο δημόσιοι «χώροι για πλύσιμο» ή «πλυσταριά» αλλά πολύ διαφορετικοί μεταξύ τους. Η μεγαλύτερη και καλύτερα διατηρημένη στέρνα φιλοξένησε την πρόταση της Γιαπωνέζας καλλιτέχνιδας Atsuko Arai, με τίτλο ‘Vine a Fer Safareig’.[3] Μέσα από αυτή τη δράση, μια λεκάνη ήταν ανοιχτή για το κοινό μόνο λίγες ώρες την ημέρα σαν κομμάτι των ξεναγήσεων της τοπικής περιήγησης της πόλης, είχε μετατραπεί σε μια εορταστική συνάντηση για να πλύνουν ρούχα και να πάρουν μαζί πρωϊνό, ενώ μιλούσαν και κουβέντιαζαν, ενώ μοιράζονταν τη στιγμή και την εμπειρία του χώρου.


Η καλλιτέχνης αναγνώρισε το δυναμικό των κοινωνικών και σχεσιακών χώρων που προέκυπτε από τους συμμετέχοντες και τη συνύπαρξή τους, και το έθεσε σε κίνηση για να περιθάλψει τη μεταμόρφωση του κατοίκου-θεατή, για τον οποίο ο «θεματικός» χώρος σχεδιάζεται από τους θεσμούς, σε έναν κάτοικο-χρήστη, ή ακόμη κι έναν κάτοικο-δημιουργό αυτού του χώρου.


Η Atsuko πρότεινε ένα ευχάριστο πρόγευμα για να ανακτηθεί η δημόσια κατάσταση του χώρου: όλοι μπορούσαν να μπουν δωρεάν, σε όλη τη διάρκεια της ημέρας, κι όχι μόνο για να το επισκεφθούν, αλλά και να το βιώσουν πλένοντας ρούχα. Βρήκε τις ηλικιωμένες γυναίκες να χρησιμοποιούν ακόμη το χώρο και τις ενθάρρυνε να μοιραστούν τη γνώση τους με τις υπόλοιπες σε μια συνάντηση διαφορετικών γενεών γύρω από το γεγονός του πλυσίματος των ρούχων σαν κοινωνική εκδήλωση. Η δράση της Atsuko κατάφερε να υιοθετήσει την ενεργοποίηση μιας λανθάνουσας ενέργειας, σπρώχνοντας το χώρο πίσω σε μια «αμφιλεγόμενη» κατάσταση που τον έφερε πιο κοντά στην καθημερινή ζωή και μακρύτερα από το θέαμα.


Η δεύτερη δράση πραγματοποιήθηκε στη μικρότερη λεκάνη για πλύσιμο της ‘Santa Esperança’, έναν παραμελημένο και ξεχασμένο χώρο, παρατημένο στην άκρη της πόλης. Ένα κομμάτι δημόσιου χώρου σπουδαίας αξίας και τεράστιου δυναμικού που έχει διαγραφεί, «ακυρωθεί» και τεθεί υπό έλεγχο για να αντικατασταθεί και να καταληφθεί από ένα νέο έργο: ένα χώρο στάθμευσης για την εκκλησία.


Αυτή η λεκάνη, ένας σκουπιδότοπος πλέον για όλων των ειδών τα σκουπίδια και απόβλητα, εγκαταλελειμένος και βρώμικος, αποδείχτηκε η τέλεια ευκαιρία για μια άλλη καλλιτέχνιδα. Η ‘Somanyprojects’ αφοσιώθηκε σε μια στέρεη αναζήτηση για την ανόρθωση και επανενεργοποίηση του χώρου και των δυναμικών του, ανακοινώνοντας τα επίσημα εγκαίνια του καινούριου «Κλαμπ Κολύμβησης του Πλυσταριού» για την ημέρα – κλειδί του Φεστιβάλ. Ύστερα ξεκίνησε μια μακρά και σιωπηλή διαδικασία επιλεκτικού καθαρισμού, ταξινόμησης κάθε σκουπιδιού και αποβλήτου όπως τα έβγαζε από τη στέρνα, επιδιορθώνοντας σωλήνες και ανοίγοντας ξανά τη ροή του ιαματικού νερού που είχε φραχτεί.


Με το που έρρευσε ξανά το ιαματικό νερό κι άρχισε να γεμίζει τις στέρνες, οι άνθρωποι ήρθαν στη συνάντηση κατά ομάδες. Έπεσαν μέσα στο νερό κι άρχισαν να μοιράζονται κάποιες πολύ έντονες στιγμές κατά τις οποίες όλοι εξεπλάγησαν που ανακάλυψαν ξανά αυτό το μέρος.


Πηγαίνοντας πίσω στην ιδέα του λανθάνοντα χώρου, σαν χώρος που είναι κάπως αποκλεισμένος αλλά διατηρεί ενδιαφέροντα και/ή ακαθόριστα δυναμικά, οι περιπτώσεις που παρουσιάζονται εδώ απεικονίζουν μια μεταμόρφωση τέτοιων λανθανόντων χώρων σε κάτι άλλο, μέσω της ενσωμάτωσης μιας ενέργειας που προέρχεται από την αλληλεπίδραση των επιμελητών και του φεστιβάλ, του καλλιτέχνη, και των αντίστοιχων βλεμμάτων τους, καθώς και με τα εγγενή χαρακτηριστικά και δυναμικά του ίδιου του χώρου.


Όλες αυτές οι ενέργειες σε συνδυασμό εκτελούν μια μετάβαση από τον πρωτότυπο λανθάνοντα χώρο σε κάτι άλλο: ένα διαφορετικό κι ακόμη πιο ελκυστικό ενδιάμεσο χώρο που ξανακερδίζει τη «δημόσια χροιά» του σα χώρος για συζήτηση, σα χώρος που συζητείται, σα χώρος που ούτε αποκλείεται, ούτε περιλαμβάνεται. Σαν χώρος που η κοινότητα έχει τη διάθεση να ξανακατοικήσει, ένας χώρος όπου μπορεί να ξανασυμβεί η αλληλεπίδραση.


Θα μπορούσε κάποιος να περιγράψει και να ονομάσει αυτή τη διαδικασία υβριδική πρακτική συνεργατικής τέχνης. Ένα καθεστώς εμπλουτισμένης συνάντησης, αλληλεπίδρασης κι ανταλλαγής που πηγαίνει πιο πέρα από τη συλλογική εμπειρία της καλλιτεχνικής εκδήλωσης. Μια συνάντηση της γειτονιάς, ένα συλλογικό μπάνιο ή κολύμπι, το άνοιγμα ξανά ενός παραμελημένου κάποτε δημόσιο χώρου, μια καλλιτεχνική παράσταση, μια συζήτηση και μια κουβέντα συμβαίνουν ταυτόχρονα.


Τα αποτελέσματα ενός τόσο εντατικοποιημένου καθεστώτος διάδρασης και σχέσεων αχρηστεύουν τα όρια αυτού που μοιάζει με δίκτυο που πολλαπλασιάζει το χώρο σε όλες τις σφαίρες της δημόσιας περιοχής. Και κάποιες από αυτές τις επιδράσεις, τις συνέπειες και τα παρακλάδια τους οδηγούν σε μια επαναδιανομή του λογικού με πολλούς τρόπους, πηγάζοντας από την εντατικοποίηση της διάδρασης μεταξύ των συμμετεχόντων και περιλαμβάνοντας: τη δική τους εκ νέου ανακάλυψη του χώρου και την συνεπαγόμενη διαδικασία της επανα-οικειοποίησης μέσω της συνεργατικής κατασκευής ενός εναλλακτικού και συλλογικού «φανταστικού», μιας επιθυμίας να πουν σε «άλλους» γι’ αυτό το «φανταστικό» κι αυτό το «καινούριο» μέρος, μια αυξανόμενη επίγνωση της ικανότητάς τους να πράττουν για τον εαυτό τους και να επεμβαίνουν στον καθορισμό του περιβάλλοντος και της ζωής τους, και τελικά, μια διαδικασία καθόλου σκόπιμης συνειδητοποίησης της διαφωνίας τους με την πραγματικότητα που οδηγεί σε μια αυθεντική αντιγνωμία.


Αυτά τα «συν» είναι ακόμη ζωντανά ύστερα από ένα διάστημα, και αυτή τη στιγμή εξελίσσονται και παίρνουν σχήμα με πολλούς τρόπους: μια νέα πρόταση για ένα συμμετοχικό και προερχόμενο από την κοινότητα σχέδιο ανάπτυξης και διαχείρισης για τα περιβόλια και τον κήπο, που προέκυψαν ύστερα από μια επίσκεψη στο μέρος και βοήθησε να έρθει η κοινότητα κοντά στα περιβόλια της ώστε να ξανανακαλύψουν το χώρο, προσπαθώντας να ανοίξει ένας διάλογος με τους νεοφερμένους κι αυτούς που ήδη φροντίζουν αυτή τη γη∙ η επικείμενη επαναλειτουργία της δεύτερης στέρνας για περιοδικά προγραμματισμένα ομαδικά λουτρά∙ ένα πολύ ωραίο πρόγραμμα για τις αναμνήσεις που σχετίζονται με τις κινήσεις και τα σώματα των γυναικών που χρησιμοποιούν τις στέρνες∙ άλλο ένα πολύ πετυχημένο νυχτερινό μπάνιο που έγινε στο λουτρό, που είχε σαν αποτέλεσμα οργανωμένες φωνές να ζητήσουν περιοδικές επανεκδόσεις μιας τέτοιας «δημόσιας συνάντησης»∙ ένα διεπιστημονικό πρόγραμμα έρευνας πάνω στα ζητήματα του χώρου και του φύλου σε σχέση με τη μεγαλύτερη στέρνα, και η επιστροφή της συζήτησης της προτεινόμενης μετατροπής της άκρης του ιστορικού πυρήνα∙ η «ελπίδα» που εμφανίστηκε σαν graffiti σ’ έναν απ’ τους τοίχους∙ οι συνεντεύξεις που πήραμε από διαφορετικά άτομα σχετικά μ’ αυτά τα μέρη (καλλιτέχνες, κάτοικοι, πολεοδόμοι, κοινωνικοί λειτουργοί…)∙ η οργάνωση μιας στρογγυλής τράπεζας που επέτρεψε σε όλους αυτούς τους διαφορετικούς παράγοντες να συναντηθούν και να συζητήσουν, δημιουργώντας νέες πιθανότητες καθώς έρχονταν αντιμέτωποι μεταξύ τους∙ και η πιθανότητα μιας πιο σταθερής ομάδας ή «πλατφόρμας» που θα μπορούσε να ηγηθεί της πρότασης για καινούριες χρήσεις αυτών των ιστορικών χώρων.


Οι καλλιτεχνικές πρακτικές συνεργασίας είναι δημιουργικές διαδικασίες που θα έπρεπε να λαμβάνονται υπόψη για σκοπούς σχεδιασμού. Στις περιπτώσεις που προαναφέρθηκαν, αλλά όπως και σε τόσες άλλες καταστάσεις, αυτές οι πρακτικές λειτουργούν μέσω τριών πολύ ενδιαφερόντων ιδεών: από τη μια πλευρά, είναι η «ελαστικότητα», η ικανότητα μιας κοινότητας να προσαρμοστεί αργά στις αλλαγές∙ από την άλλη, η «μετάβαση», ένας νέος δρόμος σε καινούριες πιθανότητες κι αλλαγές∙ και τελικά, η «συμπερίληψη», π.χ. ο καθένας – ομάδα ή άτομο – χρειάζεται στη διάρκεια της διαδικασίας.


Αυτή η παρέμβαση μπορεί να γίνει ένα καλό παράδειγμα μιας υβριδικής συνεργατικής πρακτικής που πηγαίνει μακρύτερα από άλλα παραδείγματα μεγαλύτερης εμπορικής επιτυχίας και προσοχής των μέσων ενημέρωσης. Είναι πολύ πιο ενδιαφέρον σε σχέση με τη σπουδαιότερη ικανότητά του να μεταμορφώσει την κοινωνική σφαίρα, αλλά πάνω απ’ όλα, είναι ένα παράδειγμα συνεργασίας και συλλογικής δουλειάς γύρω από την ιδέα της ανάκτησης «αναμνήσεων» που έχουν κατατεθεί μέσα σε αστικούς χώρους, σε κομμάτια του δημόσιου χώρου, σ’ αυτά τα μικρά «αστικά τεχνουργήματα» που περισσότερο από μια ετικέτα θεσμοθετημένης κληρονομιάς έχουν μια πιο επείγουσα ανάγκη μιας προσαρμοσμένης χρήσης, δηλαδή, αυτήν της καθημερινής ζωής.


Αντί για την πιθανότητα να υποθάλπτουν κλειστή και «στατική» αντίσταση, το πιο σημαντικό χαρακτηριστικό αυτών των «άλλων» ενδιαμέσων χώρων είναι το δυναμικό που έχουν να χρησιμοποιηθούν και να επανακτηθούν και, μακριά από τον έλεγχο, να διατυπωθούν μέσω των αυθόρμητων (ή προσεκτικά σκηνοθετημένων) ενεργειών διαφορετικών ομάδων και ατόμων, με ποικίλους στόχους που ξεφεύγουν από αυτούς της ηγεμονικής τάξης. Το πιο σημαντικό όμως είναι ότι συχνά έχουν απρόσμενα κι έτσι δύσκολα να ελεγχθούν αποτελέσματα και επιδράσεις. Τέτοιοι χώροι μπορούν να μετατραπούν σε χώρους συνεργασίας, χώρους όπου άτομα και ομάδες συνταντιούνται και ίσως ανακαλύπτουν κρυμμένες δυναμικές κι αξίες όχι μόνο του χώρου, αλλά επίσης των δικών τους κείμενων γνώσεων και διαφορών. Μέσω της ξαφνικής συνειδητοποίησης αυτών των δυναμικών και τη συνάντηση των κατόχων τους με ένα εξίσου δυναμικό χώρο, ξεδιπλώνεται ένα απίστευτα πλούσιο τοπίο πιθανοτήτων.


Η αποστολή τότε είναι να ξανακωδικοποιηθούν όλες αυτές οι πιθανότητες και δυναμικές, να πυροδοτήσουν κυριολεκτικά ποικίλες διαδικασίες συνεργασίας, βρίσκοντας και αναγνωρίζοντας τον «διαφορικό χώρο», ανακαλύπτοντας τη δυναμική του, υιοθετώντας αυτές τις συναντήσεις, το μοίρασμα και τους συνδέσμους, και διατυπώνοντας τους προς την κατεύθυνση ενός ή πολλών συλλογικών έργων, που τελικά, θα έπρεπε να στοχεύουν σε κάποια μορφή δράσης προς τα μπρος ενάντια στις αλλοτριωτικές, πλήρως διαβρωτικές, μεταλλαγμένες και φαινομενικά αδιαφιλονίκητες μορφές εξουσίας κι ελέγχου: μιας δράση προς τη ζωή.


Μερικές φορές όμως, η δημιουργία κωδικών για τις δυναμικές και οι διαδικασίες ανάφλεξης στο χώρο απαιτούν προσεκτικά, σιωπηλά βήματα, και οι προθέσεις ή οι τελικοί σκοποί να είναι καμουφλαρισμένοι, κρυμμένοι ή μεταμφιεσμένοι σε κάτι άλλο, υιοθετώντας τεχνικές από αποφεύγουν «κατ’ αρχήν» τοποθετήσεις ή θέσεις που είναι υπερβολικά ξεκάθαρες. Τακτικές που καθιστούν αυτούς τους στόχους και δράσεις εμφανώς «αβλαβείς», τραβώντας όλο και πιο πολλά άτομα στη συνεργασία και την πλοκή ενός όλο και πιο σύνθετου δικτύου σχέσεων και συνδέσεων που αρχίζουν από γεγονότα και ζητήματα της καθημερινής ζωής και κορυφώνονται στα πιο ουσιαστικά κι αυθεντικά «θέματα που προκαλούν ανησυχία»,[4] για να καταλήξουν απρόσμενα να προκαλούν τις πιο άκαμπτες δομές και θεσμούς της εξουσίας.


Μερικές φορές, είναι ίσως απαραίτητο να ζήσουμε με την αυτοσχέδια μάσκα ενός πειρατή, να γίνουμε κάτοχοι των δεξιοτήτων του, των κόλπων του, των διαδικασιών και ικανοτήτων του, και να τις οικειοποιηθούμε για άλλους σκοπούς. Η υβριδική πρακτική μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να καμουφλάρει τον πολιτικό ακτιβισμό, να κινητοποιήσει την κοινότητα για ένα αρχικά «άκακο» γεγονός που επιτρέπει στην κοινότητα να αναγνωρίσει, επαναξιολογήσει και επανακτήσει τις δικές της αναμνήσεις και χώρους. Η υβριδική πρακτική μπορεί να παράξει ριζωματικές κι εξίσου υβριδικές διαδικασίες ενέργειας οδηγώντας στη μεταμόρφωση του υπάρχοντος χώρου και/ή την παραγωγή «άλλων» χώρων.


Όπως έχει περιγραφεί από τον Rànciere, η πολιτική διαδικασία της αντιγνωμίας μέσω της οποίας η κατεστημένη τάξη της αντίληψης ή «διανομής του λογικού» έρχεται αντιμέτωπη με το μη επιτρεπτό, εδώ καμουφλάρεται, και καθίσταται πιο αποτελεσματική, εν τω μέσω ενός αρχικά «ποιητικού» και «ελκυστικού» γεγονότος που ωστόσο δημιουργεί μια ρωγμή στη λογική τάξη κι ανοίγει χώρους αμφισβήτησης, αφανείς μέχρι τώρα.


Η ρωγμή γίνεται δυνατή με το που ο καλλιτέχνης αναγνωρίζει την κρυμμένη δυναμική ενός προηγούμενα αγνοημένου ή παραμελημένου χώρου, μεταμορφώνοντας τα οικονομικά μη παραγωγικά «ενδιάμεσα» του Μαρξ σε ένα κοινωνικά και πολιτικά παραγωγικό χωρικό χάσμα, με το να αποδομεί, επανακτά και ξαναπαρουσιάζει το δημόσιο χώρο μέσω μιας υβριδικής δράσης, που είναι ταυτόχρονα καλλιτεχνική και συνεργατική.


Η ποιητική στιγμή ευφυώς αναπτύσει ένα τέτοιο δυναμικό επιτρέποντας στην κοινότητα να αναγνωρίσει και ταυτοποιήσει τις κρυμμένες αξίες και το δυναμικό του δικού «τους» πεδίου, οδηγώντας τα άτομα σε μια εμπειρία του καλλιτεχνικού γεγονότος που συναντά την καθημερινή ζωή.


Αυτή η αναγνώριση δραστηριοποιεί και τους ανθρώπους και το χώρο, υιοθετώντας μια πολλαπλότητα από ακόλουθες συνδέσεις, δράσεις κι αντιδράσεις που γίνονται ένας καινούριος κοινωνικός δρων: μια τεράστια μεταμορφωτική ενέργεια που εξαπλώνεται σαν ιός, και προοδευτικά επηρεάζει όλες τις σφαίρες της κοινωνίας μέσω μιας πάρα πολύ περίπλοκης πολιτικής διαδικασίας.


Ο ριζοσπαστικός πολιτικός ακτιβισμός μπορεί λοιπόν να καμουφλαριστεί μέσα σε μια από αυτές τις υβριδικές πρακτικές και ύστερα να αναπτυχθεί προοδευτικά όχι μόνο μέσα σ’ έναν ενδιάμεσο τριτοχώρο (thirdspace) – που μπορεί κάλλιστα να αποτελέσει τον «τόπο» για συνωμοσία και εκκόλαψη – αλλά επίσης στην ίδια την ουσία της αστικής ζωής, γινόμενος ένας εναλλακτικός αλλά αποτελεσματικός τρόπος να παραχθεί ο χώρος παραγωγικά, δίνοντας τελικά σχήμα στην πόλη.



Σημειώσεις

[1] Tο Caldes de Montbui είναι ένα μικρό Ρωμαϊκό χωριό που είχε αναπτυχθεί αργά στηριζόμενο στους φυσικούς πόρους του, συγκεκριμένα την καλλιέργεια της γης και τα ιαματικά νερά, μέχρι που πρόσφατα κύματα από τους εσωτερικούς δακτύλιους ανέβασαν τον πληθυσμό του σε 15.000 κατοίκους.

[2] Το φεστιβάλ ‘Mostra Independent d’Art Urbà de Caldes de Montbui’ (MIAU) επιμελούνται οι Vicenc Ferreres, Helena Pielias και Marta Serra. Το φεστιβάλ χρηματοδοτείται μέσω ενός προγράμματος δωρεών που έχει δημιουργήσει ο Δήμος ώστυε να προάγει την πολιτιστική επανενεργοποίηση του ιστορικού πυρήνα.

[3] ‘Vine a fer safareig’. Στο “Doing the Laundry and Having Breakfast at the Washing-Place Party” (Πάρτυ με θέμα: Κάνοντας μπουγάδα και Παίρνοντας πρωϊνό στο Πλυσταριό) η Atsuko Arai ενσωμάτωσε ευφυώς όλες τις πιθανές μεταφράσεις του πρωτότυπου Καταλανικού ‘fer safareig’: η παραδοσιακή Καταλανική έκφραση για την πράξη της συζήτησης και του μοιράσματος (κουβέντα, κουτσομπολιό), και η κυριολεκτική μετάφραση που θα μπορούσε να κάνει ένας επισκέπτης διαβάζοντας ένα «φτιάξιμο» ή «συσσώρευση» του ίδιου του μέρους.

[4] Βλ. τα έργα του Bruno Latour, ειδικά το We Have Never Been Modern (Ποτέ δεν Υπήρξαμε Σύγχρονοι) όπου αντιμετωπίζει το θέμα σε βάθος.



Αναφορές

- Amin, A. και N. J Thrift (2002), Cities : reimagining the urban, (Cambridge: Polity).

- De Cereau, M. (1984) The Practice of Everyday Life. (Berkeley, University of California Press).

- Easterling, K. (2005), Enduring innocence : global architecture and its political masquerades, (Cambridge, Mass: MIT Press).

- Latour, B. (1993), We have never been modern, (Cambridge, Mass: Harvard University Press).

- ______ (2004), ‘Why Has Critique Run out of Steam? From Matters of Fact to Matters of Concern’, Critical Inquiry, 30 (2), 225-48.

- ______ (2005), Making things public: atmospheres of democracy, (Cambridge, Mass [Karlsruhe, Germany]: MIT Press ZKM/Center for Art and Media in Karlsruhe).

- ______ (2005), Reassembling the social: an introduction to actor-network-theory, (Oxford ; New York: Oxford University Press).

- Lefebvre, H. (1980), La présence et l’absence : contribution à la théorie des représentations, ([Paris]: Casterman).

- ______ (1981), La production de l’espace, (2ème éd edn., Paris: Éditions Anthropos).

-______ (1991), Critique of everyday life, (London ; New York: Verso).

- ______ (1991), The production of space, (Oxford, OX, UK ; Cambridge, Mass., USA: Blackwell).

- ______ (2003), The urban revolution, (Minneapolis: University of Minnesota Press).

- Rancière, J. (1995), On the shores of politics, (New York: Verso).

- ______ (2006), The politics of aesthetics : the distribution of the sensible, (Pbk. ed edn., London ; New York: Continuum).

- ______ (2006), Hatred of democracy, (London ; New York: Verso).

Αν γίνει σωστά κατανοητή, η λέξη «πειρατεία» (όταν χρησιμοποιείται σε σχέση με την παράνομη διανομή εμπορικών προεγγεγραμμένων μέσων) σήμερα χρησιμοποιείται με ιδιαίτερα αλληγορική σημασία. Οι μεταφορές που περιβάλλουν αυτή τη χρήση έχουν τις ρίζες τους σε αρχές του εθιμικού δικαίου όπως «ο καρπός του μόχθου κάποιου», φέροντας μια διακριτή – και υπολογισμένη – προκατάληψη ενάντια σ’ αυτούς που ασχολούνται ή υπερασπίζονται τέτοιες δραστηριότητες.


1. Μια αντικρουόμενη αλληγορία


Η πειρατεία στην ανοιχτή θάλασσα κανονικά περιλαμβάνει τη στέρηση ενός τρίτου από κάτι πολύτιμο, και την φύλαξη αυτού του πράγματος μακριά από άλλους. Σήμερα βλέπουμε συχνά τους πειρατές να απαιτούν λύτρα σε αντάλλαγμα της απελευθέρωσης αυτού που έχουν παράνομα στην κατοχή τους, συχνά με τη βία ή με την απειλή της βίας.


Η συναισθηματική προκατάληψη που περιέχεται στη μεταφορική χρήση της λέξης «πειρατεία» κατά πολύ πηγάζει από μια φυσική αίσθηση εμπάθειας. Έχει σχηματιστεί βάσει των όρων του Χρυσού Κανόνα: Κανείς δε θέλει να είναι θύμα πειρατών, κι έτσι τα άτομα αποθαρρύνονται από το να θυματοποιούν άλλους με πειρατικές ενέργειες. Το νόημα είναι ότι η απόκτηση κι επαναδιανομή προεγγεγραμμένων εμπορικών μέσων είναι κατακριτέα γιατί στερεί αυτούς που έκαναν την εγγραφή από τα οφειλόμενα κέρδη τους.


Όσοι αποτελούν στόχο δίωξης εκ μέρους της βιομηχανίας είναι συνήθως άτομα που διανέμουν παράνομες εγγραφές: ίσως λαθρέμποροι – αλλά όχι πειρατές. Ό,τι αντιγράφουν αυτά τα άτομα – ή πιο συγκεκριμένα, ό,τι διανέμουν (αντί να συσσωρεύουν) – ξεκίνησε σαν μια νόμιμα αποκτηθείσα ανθρώπινη εγγραφή (παρά σαν ένα απτό πράγμα που αποσπάστηκε με τη βία από κάποιον άλλο).


Το σημείο κατά το οποίο ένα συγκεκριμένο αντίγραφο μιας συγκεκριμένης εγγραφής παύει να είναι νόμιμο συμβαίνει όταν ένα άτομο αποφασίζει να μοιραστεί μ’ ένα άλλο κάτι που θεώρησε απολαυστικό. Το να μοιραζόμαστε εκτιμάται θετικά ανάμεσα στους φίλους και στις σχέσεις, και το έχουμε διδαχτεί σαν αρετή από πολύ μικρή ηλικία. Οι εμπειρίες που μοιραζόμαστε επίσης συνιστούν τη βάση του πολιτισμού (και θα έπρεπε να κατέχουμε κάποια γενετική προσταγή να κατανοούμε τις υποκειμενικές εμπειρίες μας ως προς τις κοινές πολιτισμικές τεχνολογίες, όπως είναι οι γλώσσες της τέχνης και της μουσικής, της ποίησης, της αλληγορίας και του νόμου). Υπάρχει κάτι έντονα προσωπικό και βαθιά ανθρώπινο σ’ αυτό το είδος του μοιράσματος. Επίσης δημιουργεί σε πολλούς ανθρώπους χαρά το να μοιράζονται κάτι απολαυστικό με άλλους.


Η σχέση μεταξύ κάποιου που κάνει μια εμπορική εγγραφή για μαζική διανομή, αυτού που πληρώνει γι’ αυτή, αυτού που ρισκάρει, κι αυτού που κερδίζει, είναι «λεπτή» και με πολλούς τρόπους αντι-διαισθητική. Χάρη στους όρους υπό τους οποίους τα μουσικά γκρουπ συνήθως κάνουν συμβόλαια με τα στούντιο, σχετικά λίγα βγάζουν αρκετά κέρδη από τις πωλήσεις των άλμπουμ, εκτός ίσως στο βαθμό που ένα άλμπουμ χρησιμεύει για να διαφημίσει μια ζωντανή συναυλία ή να προωθήσει κάποιο άλλο επώνυμο προϊόν. Οι «πειρατές» λοιπόν, δεν κλέβουν απ’ αυτούς που θα κέρδιζαν από τον «καρπό του μόχθου τους». Αντίθετα, στα εμπορικά προεγγεγραμμένα μέσα το κέρδος που θα βγει είναι συνήθως γι’ αυτούς που συντηρούν ένα συγκεκριμένο σύστημα παραγωγής και διανομής που, κατά τη διάρκεια των δεκαετιών, έχει εξελιχθεί σαν ένα κομμάτι του πολιτισμού με ολοένα αυξανόμενη επιρροή. Μέρος αυτής της επιρροής έχει να κάνει με την επιτυχία με την οποία ιδιωτικές επιχειρήσεις έχουν ασκήσει πιέσεις στις κυβερνήσεις να θεσπίσουν ευνοϊκές νομοθεσίες και πολιτικές.


Όπου υπάρχει κλοπή στη σύγχρονη «πειρατεία» είναι όταν βιομηχανικές εταιρείες χρησιμοποιούν την προσχεδιασμένη απαρχαίωση σαν μορφή εξαναγκασμού για να διαμορφώσουν αγορές και να επιβεβαιώσουν τη συνέχιση των κερδών. Οι δίσκοι βινυλίου ήταν πολύ δημοφιλείς για αρκετό καιρό. Στις τελευταίες δεκαετίες, μια γρήγορη διαδοχή από κασσέτες, οπτικά μέσα και διάφορες μορφές αρχείων έχουν χρησιμοποιηθεί για να κατοχυρώσουν τις συνεχόμενες πωλήσεις των παλιότερων δίσκων. Ο κύκλος των αναβαθμίσεων εξυπηρετεί παρόμοιο σκοπό στη βιομηχανία των λογισμικών. Το marketing δημιουργεί την λανθασμένη αντίληψη ότι αυτές οι αναγκαστικές πιέσεις είναι στην πραγματικότητα πρόοδος, ότι αυτή η πρόοδος θα συνεχίζεται επ’ αόριστον, και ότι επαναλαμβανόμενες επενδύσεις στις βιομηχανίες που διανέμουν αυτή την αέναη πρόοδο θα συνεχίσουν να αποφέρουν μερίσματα χωρίς φθίνουσες αποδόσεις. Η «Πειρατεία» ως εκ τούτου παρέχει ένα απλό μέσο για τα άτομα ώστε να εξαιρεθούν από δυσλειτουργικές και εκμεταλλευτικές συνθήκες της αγοράς.


Αν κάπου υπάρχουν λύτρα, αυτά είναι οι ζωές των καταναλωτών: το cloud computing και τα μοντέλα του λογισμικού – ως- υπηρεσία που αυτή τη στιγμή προβάλλουν στον ορίζοντα θα αξιώσουν από τους καταναλωτές να αγοράζουν πρόσβαση στο διαδίκτυο επ’ αόριστον για να «έχουν» τα προσωπικά τους δεδομένα ή τις εφαρμογές που αγοράζουν. Οι καταναλωτές θα μετατραπούν σε ψηφιακά αντίστοιχα των ενοικιαστών γεωργών. Ψηφιακά πρότυπα της τηλεόρασης όπως η διεπαφή HDMI προωθούνται ως πιο προχωρημένα από τους αναλογικούς προκατόχους τους, αλλά κυρίως ο στόχος τους είναι να αποκλείσουν τελείως τον αναλογικό εξοπλισμό από την αγορά. Ο στρατηγικός σκοπός πίσω από αυτή την ώθηση είναι να αποτρέψουν δήθεν την «πειρατεία» περιεχομένων με πνευματικά δικαιώματα, αλλά στην πράξη, είναι εξίσου πιθανό να αναχαιτίσουν τη νόμιμα προστατευμένη «δίκαιη χρήση». Το αποτέλεσμα είναι ότι νόμιμες μορφές πολιτισμικού διαλόγου λογοκρίνονται αδικαιολόγητα.


2. Μια σύντομη ιστορία σχετικά με τον αλφαβητισμό των μέσων


Το 2007, βοηθούσα μια ομάδα μαθητών του δημοτικού να συλλάβουν, να παράξουν, και να εκθέσουν σύντομα video projects. Ήταν πολύ έμπειροι στη χρήση της βιντεοκάμερας και στο να βρουν πώς θα χρησιμοποιήσουν το λογισμικό επεξεργασίας, αλλά να τους διδάξω πώς να δουν το τέχνασμα πίσω από την τέχνη των κινούμενων εικόνων αποδείχτηκε αληθινή πρόκληση. Τεχνικές σαν το κινηματογραφικό μοντάζ, για παράδειγμα, είναι ταυτόχρονα τόσο φανερές και όμως τόσο ανεπαίσθητες που είναι εύκολο για κάποιον που έχει μεγαλώσει περικυκλωμένος από κινηματογραφικές ταινίες να προσπεράσει τη σκοπιμότητα τέτοιων συμβάσεων.


Για να βοηθήσω τους μαθητές μου να κατανοήσουν το τέχνασμα των συμβατικών κινηματογραφικών ταινιών, οργάνωσα μια εργασία που εκτεινόταν σε πολλαπλές συναντήσεις στην τάξη. Οι μαθητές θα αντέγραφαν τις αγαπημένες τους τηλεοπτικές διαφημίσεις στο σπίτι και έπειτα θα έφερναν τις εγγραφές στο σχολείο για συζήτηση. Αφού συζητούσαμε τις διαφημίσεις ως προς τη δομή, το περιεχόμενο και το ύφος, οι μαθητές θα ξαναέγραφαν τις διαφημίσεις με το δικό τους γλωσσικό ιδίωμα, με κάποιο τρόπο που θα μπορούσε να βιντεοσκοπηθεί στο σχολείο. Οι μαθητές ύστερα θα έκαναν την παραγωγή των επανεκδόσεών τους.


Και τότε μου ήρθε στο μυαλό ότι αυτή η εργασία ήταν εξ ολοκλήρου αδύνατον να πραγματοποιηθεί. Και ξαφνικά κατάλαβα ότι αυτό που την έκανε αδύνατη ήταν ένας τεχνολογικός περιορισμός που δεν υπήρχε στην τεχνολογία της προηγούμενης δεκαετίας. Το 2007, πολύ λίγες οικογένειες είχαν VCR στα νοικοκυριά τους. Πάρα πολλά νοικοκυριά όμως είχαν DVD players – που δεν έχουν τη δυνατότητα να κάνουν νέες εγγραφές. Το DVD – παρουσιασμένο από το βιομηχανικό marketing σαν ανώτερο της αναλογικής βιντεοκασέτας – μετέτρεψε το σπιτικό βίντεο σε μια αυστηρά καταναλωτική τεχνολογία, αντίθετα με τον πιο ευέλικτο προκάτοχό του, το VCR, που διεύκολυνε την ανταλλαγή εμπειριών μεταξύ των ατόμων.


Οι συμβατικοί υπαινιγμοί της «προόδου» υπονοούν ότι τα καινούρια προϊόντα είναι πιο εξελιγμένα και θα έπρεπε να παρέχουν μεγαλύτερη λειτουργικότητα ή να είναι κάπως πιο ευπροσάρμοστα από τους προκατόχους τους. Κι όμως να μια συνηθισμένη περίπτωση όπου η εμφανώς χρήσιμη δυνατότητα να κάνει κάποιος νέες εγγραφές απαλείφθηκε στην πιο «προχωρημένη» επανάληψη ενός κοινού οικιακού προϊόντος.


Η ιδέα πίσω απ΄αυτή την εργασία ήταν απλή: πάρε αυτό που έχεις μέσα στο σπίτι σου – μια διαφήμιση της τηλεόρασης- κάτι που κυριολεκτικά στέλνεται μέσα στο σώμα σου κάθε λεπτό της κάθε ημέρας στη διαδρομή προς την απόκτηση κέρδους μιας εταιρείας, αυτό το πράγμα έχει κατασκευαστεί ρητά για να αναπαράγεται και να συζητείται –το οποίο μάλιστα διανέμεται και δωρεάν- και φέρε ένα αντίγραφο στην τάξη να το συζητήσουμε. Στη βάση των εμπειριών μου από την τεχνολογία στην διάρκεια της παιδικής μου ηλικίας, αυτό θα όφειλε να ήταν απλό. Στη βάση της υποτιθέμενης τεχνολογικής προόδου που συντελέστηκε από τότε, αυτό δε έπρεπε να απαιτούσε να στέλνουμε μικρά παιδιά στο σπίτι με ακριβό εξοπλισμό του σχολείου.


3. Η τεχνητή έλλειψη είναι μια συνέπεια της μαζικής εμπορικής διανομής


Η μαζική διάδοση προεγγεγραμμένων μέσων αντιπροσωπεύει μια αλλαγή στον πολιτισμό ίσως της ίδιας τάξης με την εισαγωγή της γραφής ή της γλώσσας. Το περίπλοκο, αλληλοσυνδεόμενο κοινωνικό μωσαϊκό που εκπροσωπούν οι προεγγεγραμμένες τέχνες γίνεται ολοένα και περισσότερο το αντικείμενο ενός επιθετικού πολιτισμικού ιμπεριαλισμού: οι βιομηχανικές επιχειρήσεις στις δημοκρατικές κοινωνίες εξυπηρετούν μια παρόμοια λειτουργία όπως τα γραφεία σχεδιασμού στις συγκεντρωτικές οικονομίες. Συγκεκριμένα, όπου πρόκειται για τις προεγγεγραμμένες τέχνες αυτή η λειτουργία σχεδιασμού έχει να κάνει με τα βασικότερα στοιχεία του ίδιου του πολιτισμού. Επιπλέον, αυτός ο σχεδιασμός διεξάγεται από ισχυρές ιδιωτικές οντότητες, κι όχι από αυθόρμητη πρωτοβουλία ή δημοκρατική διακυβέρνηση.


Η προέλευση αυτής της συγκυρίας μπορεί να εντοπιστεί τουλάχιστον στις αρχές του 20ου αιώνα, όταν το σύστημα των στούντιο εξελίχθηκε παράλληλα με τις τέχνες των προεγγεγραμμένων τεχνών σαν ένας τρόπος να ελαχιστοποιηθούν οι κίνδυνοι που συνδέονται με την παραγωγή. Η κάθετη ενσωμάτωση έδωσε στα στούντιο τον έλεγχο των καλλιτεχνών, της παραγωγής, της διανομής και της έκθεσης. Αυτή η ποσότητα ελέγχου έκανε την αγορά πολύ περισσότερο προβλέψιμη: όχι τελείως προβλέψιμη, αλλά στα περιθώρια, αρκετά προβλέψιμη ώστε να κερδίσουν ένα ανταγωνιστικό πλεονέκτημα ορισμένες επιχειρήσεις αποστροφής κινδύνου (συχνά με επιπλέον μάρκετινγκ και δημόσιες σχέσεις, καθώς και με την εφεύρεση των «σταρ»). Μέχρι το τέλος του 20ου αιώνα, η εποχή της κάθετης ενσωμάτωσης ήταν κατά πολύ πλήρης, με καθιερωμένες δυνάμεις μονοπωλίου να ελέγχουν τις μεγαλύτερες βιομηχανίες (και διατηρώντας αυτό το μονοπώλιο με τη συνεργασία των κυβερνήσεων).


Ίσως η μετά την κάθετη ενσωμάτωση περίοδος να περιγράφεται καλύτερα ως ολιγοπώλιο: μια στρατηγική συμβίωση δυνάμεων που είναι κοκκώδεις και μεταστατικές που δεν έχουν το περιθώριο να ανταγωνίζονται στην πραγματικότητα η μία την άλλη, αλλά που ασκούνται στο τέχνασμα του ανταγωνισμού για να προσδώσουν στον εαυτό τους την αύρα της νομιμότητας, και επιπλέον να δρέψουν καινούριες ιδέες όπου η τεχνητή έλλειψη εκτρέφει την καινοτομία (το οποίο πάει να πει: μεταξύ δυνάμεων που προσομοιάζουν στις μονοπωλιακές, η αποδοτικότητα είναι άσχετη γιατί οι πόροι είναι κυριολεκτικά απεριόριστοι).


Η σπανιότητα του χρυσού είναι η προέλευση της αξίας του: η ζήτηση έχει τεράστια σχέση με τη διαθεσιμότητα της προμήθειας. Για προϊόντα όπως τα εμπορικά προεγγεγραμμένα μέσα, που είναι ρητά κατασκευασμένα για μαζική παραγωγή, δεν έχει νόημα να μιλάμε για την αξία σαν μια λειτουργία της έλλειψης. Αυτό συμβαίνει με τόσα πολλά βιομηχανικά προϊόντα, όπου, χάρη στον όγκο των πρώτων υλών που αγοράζονται και της εκτεταμένης χρήσης του αυτοματισμού, το κόστος παραγωγής ανά μονάδα μπορεί να είναι αρκετά χαμηλό σε σχέση με την τιμή πώλησης.


Πολλές βιομηχανίες δημιουργούν τεχνητούς πόρους σχετικής έλλειψης (μέσω υψηλών τιμών, για παράδειγμα, ή με σειρές κατασκευής περιορισμένων εκδόσεων, ή συμφωνίες περιοριστικών αδειών) για να καθορίσουν το κόστος των προϊόντων τους στην αγορά (από το να στηρίζονται στα αυτορυθμιζόμενα χαρακτηριστικά του συστήματος τιμολόγησης, που μπορεί να είναι αρκετά απρόβλεπτα κάπόιες φορές). Η Disney, για παράδειγμα, δεν έχει όλο τον κατάλογό της σε κυκλοφορία, αλλά περιοδικά επαναδιαθέτει κλασσικούς τίτλους. Επειδή οι κλασσικοί τίτλοι της Disney είναι σημαντικά πολιτισμικά αγαθά, και η Disney μπορεί να χρησιμοποιήσει συμφωνίες αδειών κι εμπορευσιμότητας για να διαχειριστεί, από κάποιες απόψεις, τη μακροπρόθεσμη κοινωνική αντίληψη για τα προϊόντα της, υπάρχει ένα σχετικά προβλέψιμο κέρδος όταν επανακυκλοφορεί η «Σταχτοπούτα» σε βίντεο ή στο σινεμά.


4. Συλλογή, remix, ανακύκλωση και τα μπλουζ


Η αλληγορία της «πειρατείας» έχει σαν σκοπό να επηρεάσει τη στάση των ατόμων όπως το να περιορίσει ή αλλιώς να δεσμεύσει κάποιες κοινωνικές πρακτικές, αντιμετωπίζοντας τον πολιτισμό σαν αδαμαντωρυχείο και σαν μεταδοτική ασθένεια την ίδια στιγμή. Πράγματι, κάποιες απ’ αυτές τις κοινωνικές πρακτικές είναι παράνομες, αλλά σ’ αυτή την περίπτωση ο πιο ισχυρός κατήγορος έγραψε τους κανόνες του παιχνιδιού: οι νόμοι δεν εξυπηρετούν τις ανάγκες των ατόμων, αλλά μάλλον των ιδιωτικών επιχειρήσεων. Τα κίνητρα των εταιρικών κερδών στρέφουν τις κυβερνήσεις ενάντια στους πολίτες. Όπως δείχνει ξεκάθαρα η συνεχιζόμενη κρίση, η ηθική και η νομιμότητα δεν ταυτίζονται πάντα (αν και συχνά υπάρχει ουσιαστική αλληλεπικάλυψη). Μερικές φορές οι νόμοι είναι ανήθικοι (όπως αυτοί που δίεπαν τη δουλεία στις πρώιμες ΗΠΑ).


Πολλές από τις συμπεριφορές που ενέχονται στην «πειρατεία» – ιδωμένες από ένα ελαφρώς διαφορετικό πλαίσιο – θεωρούνται ενάρετες. Η ανάπτυξη των παραδόσεων της Αμερικάνικης gospel μουσικής και των blues (κι επομένως της jazz και της rock) μπορούν, κατά μια σημαντική έννοια, να γίνουν κατανοητές από την άποψη μιας ακουστικής παράδοσης «ανακύκλωσης» και «σοφίας». Οι πρώτοι μουσικοί της jazz και των blues συχνά ανακύκλωναν ρυθμούς, μελωδίες και στίχους σαν κομμάτι μιας παρεκβατικής παράδοσης, ενσωματώνοντας γόνιμα αυτά τα δάνεια σε καινούριες συνθέσεις.


Καθώς εν μέρει οφείλεται στη βία του φυλετικού μίσους, η ακριβής προέλευση των blues είναι αδιευκρίνιστη. Η ίδια συστηματική διαγραφή της πολιτιστικής κληρονομιάς που ενέπνευσε τον Malcolm X κι άλλους Αφροαμερικανούς να αποποιηθούν τα επώνυμά τους επίσης τρέχει κάτω από την επιφάνεια των πιο επιτυχημένων προϊόντων της σύγχρονης μουσικής βιομηχανίας.


Οι ίδιες παραδόσεις της συλλογής (compilation), remix, και ανακύκλωσης που γέννησαν τα blues επίσης δημιούργησαν τη Βίβλο: Η Παλαιά Διαθήκη είναι εμφανώς ένα κείμενο που προέρχεται από συλλογή άλλων κειμένων, και τα τέσσερα Ευαγγέλια της κανονικής Καινής Διαθήκης βασίζονται σε προηγούμενες πηγές (όπως το Κοπτικό Ευαγγέλιο του Θωμά και η υποθετική πηγή Q).


Με απίστευτο (ή ειρωνικό) τρόπο, οι ίδιες παραδόσεις που δημιούργησαν μερικές από τις πιο σεβαστές μορφές έκφρασης του πολιτισμού μας είναι ουσιαστικά εκτός νόμου σήμερα- εκτός από τιε περιπτώσεις όπου επιχειρήσεις με τεράστιους πόρους μπορούν να ασκούν νομοθετική επιρροή για να διεκδικούν μεγαλύτερα μερίδια της δημόσιας σφαίρας.


Ό,τι διαισθάνεται ο καλλιτέχνης του remix – και μεταφέρει στο ακροατήριό του/της – είναι ότι η συλλογή, η σύνθεση, ο επανασυνδυασμός και η επαναδιανομή πολιτισμικών τεχνουργημάτων είναι αρχαίες και αξιοσέβαστες πρακτικές, που εμφανίζονται στα ίδια τα θεμέλια πολλών πολιτισμών. Οι πολιτισμοί εξαρτώνται από τις μοιρασμένες εμπειρίες, και είναι βαθιά προβληματικό για τον πολιτισμό το γεγονός ότι γίνεται ολοένα και περισσότερο ιδιόκτητος.

Η Βραζιλία συνήθως εντάσσεται στην κατηγορία των «αναπτυσσόμενων χωρών», το οποίο έχει να κάνει με μια πολύ σύνθετη ομάδα προβλημάτων που είναι τόσο διαβρωτικά όσο κι αλληλοσυνδεόμενα: μεγάλος πληθυσμός αποκλεισμένων ατόμων, υψηλά ποσοστά αναλφαβητισμού ή λειτουργικού αναλφαβητισμού, χαμηλοί κατώτατοι μισθοί, υψηλές τιμές ανεργίας και ανεπίσημης εργασίας, αστική βία, ταραχές στην επαρχία, οργανωμένο έγκλημα, πείνα, έλλειψη στέγης, ολιγοπώλιο καλλιεργούμενης γης, πολιτική διαφθορά, κλπ. Σ’ αυτό το σύντομο δοκίμιο, θα ήταν μάταιο να προσπαθήσω να αναλύσω σε βάθος αυτές τις ανησυχίες σε σχέση με την συνεχόμενη αύξηση των πειρατικών δραστηριοτήτων. Επιλέγω να θέσω μόνο μερικές απ’ αυτές τις πτυχές της Βραζιλιάνικης κοινωνίας παρά το γεγονός ότι όταν ασχολούμαστε με το ένα προϋποθέτει να ασχοληθούμε και με το άλλο.


Το Λεξικό της Οξφόρδης ορίζει την πειρατεία ως «την μη εξουσιοδοτημένη χρήση ή αναπαραγωγή του έργου κάποιου άλλου». Το Ηλεκτρονικό Λεξιλόγιο του Καίμπριτζ περιλαμβάνει την παρανομία στον ορισμό του: «η πρακτική της παράνομης αντιγραφής ενός προγράμματος υπολογιστή, μουσικής, ταινίας, κλπ., και η πώλησή τους» (με ανάλογη έμφαση).


Όταν κάποιος παρακολουθεί μια ταινία σε DVD ή Blu-ray, ειδικά αν έχει γίνει στη Βόρεια Αμερική ή με βάση τα πρότυπα του Hollywood, πρώτα εμφανίζεται η προειδοποίηση κατά της πειρατείας και της μη εξουσιοδοτημένης κατανάλωσης (η ενοικίαση σε άλλους, η αντιγραφή, η χρήση μέρους του θέματος χωρίς την συγκατάθεση του δημιουργού) πριν αρχίσει στην πραγματικότητα η ταινία ή κάποια άλλα τρέιλερ ή προεπιδείξεις της ταινίας. Μερικές ταινίες σε DVD παρουσιάζουν κιόλας ένα σύντομο φιλμ ενάντια στην παράνομη χρήση και αναπαραγωγή των μέσων. Κάποια παραδείγματα είναι τα εξής:


1) Μια οικογένεια που έχει μαζευτεί στο σαλόνι και παρακολουθεί τηλεόραση όταν έρχεται ο πατέρας με ένα πειρατικό μέσο δίνοντας το κακό παράδειγμα στα παιδιά του∙

2) Τα πειρατικά μέσα να καταστρέφουν μια ηλεκτρονική συσκευή και την υγεία των ματιών∙

3) Την αναλογία μεταξύ πειρατικής αναπαραγωγής μιας ταινίας και την κλοπή σε κατάστημα (στη Βραζιλία η σύγκριση του εγκλήματος είναι η ληστεία!).

4) Τη στενή σύνδεση που έχει η πειρατεία με το οργανωμένο έγκλημα: τα χρήματα που συλλέγονται από το πρώτο χρησιμοποιούνται για να χρηματοδοτήσουν τις δραστηριότητες του δεύτερου.


Αυτές οι «εκστρατείες ευαισθητοποίησης» εναρμονίζονται με τα δεδομένα που παρέχουν κάποιοι κυβερνητικοί οργανισμοί, εμπορικές ενώσεις και βιομηχανικές ομοσπονδίες για τις αρνητικές επιπτώσεις της πειρατείας στη Βραζιλία: η πειρατεία καταργεί δυο εκατομμύρια επίσημες θέσεις εργασίας, για κάθε επίσημο μουσικό CD, πωλούνται πέντε στη μαύρη αγορά, 61% πειρατικού λογισμικού έχει κάποιο είδος ιού, η Βραζιλιάνικη κυβέρνηση χάνει γύρω στα 40 εκατομμύρια ρεάλ (περίπου 23 δισεκατομμύρια δολλάρια) το χρόνο σε φόρους (Firjan, 2009b), ο αριθμός των καλλιτεχνικών συμβολαίων έχει πέσει στο 50% από το 1997 ως το 2005 ενώ 80 χιλιάδες θέσεις εργασίας δεν δημιουργήθηκαν στους τομείς της μουσικής και του κινηματογράφου εξαιτίας της πειρατείας (APCM, 2006).


Αντικρύζοντας όλες αυτές τις πληροφορίες και εκστρατείες ενάντια στην πειρατεία, το ερώτημα παραμένει: γιατί οι πειρατικές δραστηριότητες και η κατανάλωση δε φαίνονται να μειώνονται; Αν τα πειρατικά μέσα καταστρέφουν τις ηλεκτρονικές συσκευές, προξενούν την απώλεια θέσεων εργασίας κι αυξάνουν τις τιμές της ανεργίας, κοστίζουν μεγάλα ποσά στην «κοινωνία» και συνδέονται στενά με παράνομες δραστηριότητες (π.χ. διακίνηση ναρκωτικών, οργανωμένο έγκλημα, δωροδοκίες, φοροδιαφυγή), είναι ακριβές να θεωρήσουμε την επιμονή της πειρατείας έλλειψη της κριτικής ικανότητας του καταναλωτή; Είναι σωστό να θεωρήσουμε την κατανάλωση πειρατικών προϊόντων απλά μια συνέπεια της περιορισμένης γνώσης των ολέθριων συνεπειών της πειρατείας; Είναι τελείως παράλογο να σκεφτόμαστε την πειρατεία ως ακτιβισμό και κοινωνικο-οικονομικό προβληματισμό;


Η ανάλυση κάποιων δεδομένων μπορεί να βοηθήσει να ξεκαθαρίσουμε κάποιες από αυτές τις ερωτήσεις. Η Fecomércio-RJ (Εμπορική Ομοσπονδία του Ρίο ντε Τζανέιρο) εξέδωσε μια μελέτη πάνω στην κατανάλωση πειρατικών αγαθών. Σύμφωνα μ’ αυτή τη μελέτη, τα CD και τα DVD είναι τα πειρατικά αγαθά που αγοράζονται συχνότερα και η κατανάλωσή τους έχει επεκταθεί ειδικά στον αναλφάβητο πληθυσμό. Ωστόσο, η ίδια μελέτη έδειξε ότι το «επίπεδο συνείδησης» των ταπεινωτικών κοινωνικών αποτελεσμάτων των πειρατικών δραστηριοτήτων, τείνει να μειώνεται σε κάθε μορφωτικό επίπεδο, ανάμεσα σε ανθρώπους με δευτροβάθμια εκπαίδευση καθώς και ανάμεσα σ’ εκείνους που δεν έχουν επίσημη εκπαίδευση (Fecomercio, 2010: 18).


Επιπλέον, η έρευνα της Fecomércio ανέλυε την κατανάλωση πειρατικών αγαθών με γνώμονα την κοινωνική τάξη. Απεικόνισαν πέντε στρώματα: τα A, B, C, D και E. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα, η πειρατική κατανάλωση αυξήθηκε στις κοινωνικές τάξεις C, D και E ενώ μειώθηκε στα πλούσια κοινωνικά στρώματα, A και B (Idem: 20), παρά το γεγονός πως παραμένει κοινή στο σύνολο των κοινωνικών τάξεων (Idem: 24).


Οπότε οφείλει κανείς να πει ότι η πειρατεία, πέρα από κυβερνητικές εκστρατείες, πολιτικούς οργανισμούς και εμπορικούς συνδέσμους και τις αρνητικές προοπτικές τους, σταδιακά έχει αρχίσει να θεωρείται όχι επιζήμια αλλά μια αποδεκτή οικονομική δραστηριότητα. Ωστόσο, μπορεί κάποιος όντως να αποκαλεί την πειρατεία ακτιβισμό;


Σε μια χώρα όπου οι υψηλότεροι μισθοί συγκεντρώνονται στη δημόσια διοίκηση, την άμυνα και τις κοινωνικές υπηρεσίες (IPEA, 2010: 9) και η Câmara dos Deputados (Βουλή των Κοινοτήτων) μόλις ενέκρινε μια αύξηση στο μηνιαίο μισθό του βουλευτή σε σχεδόν 27 χιλιάδες ρεάλ (16,000.00 δολλάρια) όταν ο κατώτατος μισθός είναι 510 ρεάλ (299 δολλάρια) και σχεδόν 40 εκατομμύρια Βραζιλιάνοι ζουν κάτω από το όριο της φτώχειας (Ipeadata, 2010), είναι φανερό ότι μεγάλος αριθμός ανθρώπων περιθωριοποιείται από την πολιτιστική κατανάλωση.


Στο Σάο Πάολο, τη μεγαλύτερη πόλη της Βραζιλίας που κατοικείται από σχεδόν 12 εκατομμύρια ανθρώπους, το κόστος ενός εισιτηρίου για τον κινηματογράφο είναι συνήθως 16 ρεάλ (10 δολλάρια). Αυτό σημαίνει ότι αν μια οικογένεια που αποτελείται από 2 ενήλικες κι έναν έφηβο αποφάσιζε να πάει στον κινηματογράφο, θα πλήρωνε σχεδόν το 10% του κατώτατου μισθού! Η μέση τιμή ενοικίασης μιας ταινίας είναι περίπου 7 ρεάλ, αν δεν πρόκειται για πρόσφατη κυκλοφορία. Οι τιμές των ταινιών DVD στα “camelôs”, τα υπαίθρια περίπτερα που προσφέρουν πειρατικά προϊόντα, κατά μέσο όρο είναι 3,50 ρεάλ, προφανώς υπόκεινται σε διαπραγματεύσεις και συνήθως κατεβαίνουν αν αγοράσει κανείς περισσότερα.


Είχε προαναφερθεί ότι το ποσοστό κατανάλωσης των πειρατικών αγαθών είναι υψηλότερο στις μη προνομιούχες τάξεις. Όπως έδειξε η έρευνα της Fecomercio, η συμφέρουσα τιμή ήταν ο πιο διαδεδομένος λόγος για την αγορά πειρατικών προϊόντων (94% των αιτιολογήσεων), ακολουθούμενος από την εύκολη πρόσβαση στα αγαθά αυτά (12%) (Fecomercio, 2010: 31).


Είναι επίσης σημαντικό να αναγνωρίσουμε ότι ανάμεσα σ’ αυτούς που δεν εμπλέκονται στην πειρατική κατανάλωση, η κύρια αιτιολογία για την οποία δεν αγοράζουν/καταναλώνουν πειρατικά προϊόντα δεν είναι γιατί αυτές οι δραστηριότητες είναι παράνομες ή επειδή έχουν αρνητική επίδραση στο επίσημο εμπόριο (αντίστοιχα, μόνο το 4 και 9% όλων των λόγων). Αντίθετα, η κακή ποιότητα του προϊόντος είναι το πιο συνηθισμένο κίνητρο για την μη αγορά ενός πειρατικού προϊόντος, το 48% όλων των λόγων αποχής (Idem: 30).


Ο φάκελος του Fecomercio αποδεικνύει πώς η γενική «αντίληψη του πληθυσμού για τα δεινά της πειρατείας» έπεσε, κατά τα πρόσφατα χρόνια, δημιουργώντας μια «μεγαλύτερη αποδοχή της πειρατείας από την κοινωνία» (Idem: 25). Αυτή η «αποδοχή» έχει θεωρηθεί εμπόδιο στον αγώνα ενάντια στην πειρατεία. Πολλοί άλλοι θεσμικοί ιστότοποι κρίνουν αυτή την ανοχή ως επιφαινόμενο της έλλειψης κοινωνικής γνώσης και κριτικής ικανότητας.


Το ερώτημα, ωστόσο, παραμένει: είναι όντως κριτική ανικανότητα κι ένας ριζοσπαστικοποιημένος εγωκεντρισμός που ευνοούν ατομικά συμφέροντα σε κόστος του κοινού καλού και της υγιούς κοινωνίας, που βρίσκεται στον πυρήνα της πειρατικής κατανάλωσης;


Πρέπει κανείς να έχει στο νου του ότι αν το πειρατικό εμπόριο συμπεριλαμβάνει παπούτσια του τέννις, καπέλα, μακώ, πουκάμισα πόλο, παιχνίδια, γυαλιά, τσιγάρα, ηλεκτρονικές συσκευές, προϊόντα καθαρισμού, έπιπλα, χημικά κι ακόμη και φάρμακα, τα πιο εμπορικά διαδεδομένα είναι τα πολιτιστικά αγαθά: μουσικά CD και ταινίες DVD. Αυτό το δοκίμιο δεν είναι μια έγγραφη υπεράσπιση των πλαστών φαρμάκων και των βλαβερών για την υγεία πειρατικών προϊόντων. Τουναντίον! Αυτά τα προϊόντα θα έπρεπε να ποινικοποιηθούν όχι κάτω από ένα «άρθρο ποινικοποίησης της πειρατείας» αλλά γιατί είναι επικίνδυνα για τη ζωή και τη σωματική ακεραιότητα.


Τα πειρατικά αγαθά, τουλάχιστον στη Βραζιλία, είναι σχεδόν συνώνυμα με τα «πολιτιστικά αγαθά»: τα πιο διαδεδομένα μη εξουσιοδοτημένα προϊόντα που έχουν αναπαραχθεί είναι η μουσική και οι ταινίες, όχι τα εικονικά φάρμακα (placebo) και τα χημικά προϊόντα. Ο πανικός των κυβερνητικών θεσμών και των εμπορικών συνδέσμων δεν δικαιολογείται λοιπόν. Η κριτική τους στην πειρατεία βασίζεται στη φιλελεύθερη ιδέα του «δημιουργού», ενός ατόμου που φέρει μια ατομική δημιουργικότητα, και της «αμεροληψίας του εμπορίου» όπου το επίσημο εμπόριο δεν θα έπρεπε να βλάπτεται από την ανεπίσημη αγορά.


Δεν είναι δύσκολο να αντιληφθούμε ότι όταν νομικοί και κυβερνητικοί θεσμοί αναφέρονται στην πειρατεία, βασίζουν τα επιχειρήματά τους πάνω στην υπεράσπιση των πνευματικών δικαιωμάτων και στην πτυχή της κοινωνικής ζημίας, με τη μορφή του συσχετισμού της πειρατείας με το οργανωμένο έγκλημα και τη διακίνηση ναρκωτικών. Δεν γίνεται όμως κανενός είδους αναφορά στο πρόβλημα του πολιτιστικού αποκλεισμού. Επίσης, η όλη συζήτηση για καλλιτέχνες που γίνονται θύματα εκμετάλλευσης από εκδότες και τη μουσική βιομηχανία δεν αντιμετωπίζεται, πόσο μάλλον το ζήτημα της εκμετάλλευσης της εργασίας, των ανεπίσημων δραστηριοτήτων σαν απεγνωσμένη επιλογή ενάντια στην αυξανόμενη ανεργία και την εξεζητημένη τιμή των μέσων του κινηματογράφου/θεαμάτων και των μουσικών συναυλιών. Δεν συνειδητοποιούν ότι η αγορά ενός πειρατικού DVD κάποιες φορές είναι κάτι περισσότερο από την αποφυγή πληρωμής των φόρων και την καταστρατήγηση πνευματικών δικαιωμάτων: είναι ένας τρόπος να αποκτήσει κανείς πρόσβαση σε κάτι που στερείται καθημερινά: την ένταξη.


Κάποιος μπορεί να αναρωτηθεί αν η κοινωνική και πολιτισμική ένταξη είναι μια δικαιολογία για την πειρατική δραστηριότητα, πέρα από το γεγονός ότι φανερά αποτελεί επικερδές εμπόριο. Χρίζει περαιτέρω έρευνας μιας και δεν υπάρχει απάντηση σ’ αυτή την ερώτηση. Η έρευνα για την πειρατεία συνήθως εστιάζει στα άδικα αποτελέσματα της πειρατείας και στην κατανάλωση (γενικά βασισμένη στην κοινωνική τάξη ανάλυση). Το να φτάσουν στους πειρατές είναι ένα δύσκολο έργο, καθώς η πειρατεία δεν αντιμετωπίζεται σα θέμα δημοκρατικής διαμάχης, αλλά της αστυνομίας και της εγκληματικότητας. Οπότε, είναι αναγκαίο να παρατηρήσουμε τι έχουν να πουν οι διακινητές (“camelôs”) για τη δραστηριότητά τους, να αφήσουμε να ακουστεί αυτός ο αυξανόμενα σημαντικός κοινωνικός δρων.


Παρά την έλλειψη πληροφοριών σχετικά με τις καθημερινές δικαιολογίες των πειρατών και μικροπωλητών αυτων των προϊόντων που έχουν καταγραφεί στη Βραζιλία, είναι δυνατό να αναλύσουμε την πειρατεία όχι μόνο σαν μια (αποκλίνουσα;) οικονομική δράση, αλλά σαν ένα κοινωνικό κίνημα, όπως είναι η περίπτωση του διεθνούς κινήματος του Πειρατικού Κόμματος. Υπάρχουν πολλά Πειρατικά Κόμματα σ’ όλο τον κόσμο. Αρκετά από αυτά είναι επίσημα καταγεγραμμένα και μερικά έχουν κιόλας μέλη εκλεγμένα στη δημόσια σφαίρα (όπως η περίπτωση του Πειρατικού Κόμματος της Σουηδίας, που υπήρξε το πρώτο στο είδος του).


Το Πειρατικό Κόμμα της Βραζιλίας ιδρύθηκε το 2007, ωστόσο δεν είναι καταγεγραμμένο και δεν μπορεί να κατέλθει με υποψηφίους στις εκλογές. Το όνομα «Κόμμα» δεν πρέπει να συγχέεται με έναν συγκεντρωτικό, ιεραρχικό πολιτικό θεσμό: το Πειρατικό Κόμμα της Βραζιλίας αποφεύγει τη θεσμοθέτηση και δεν ζητά επίσημη κυβερνητική υποστήριξη. Είναι ένας προμαχώνας που αμφισβητεί την τρέχουσα αντιπροσωπευτική δημοκρατία. Στην ουσία, στον Καταστατικό Χάρτη των Αρχών του 2010, το Πειρατικό Κόμμα πρότεινε να αναθεωρηθούν νέες μορφές πολιτικής δέσμευσης και δικαιωμάτων των πολιτών εισάγοντας καινοτόμα ζητήματα όπως:

• Μείωση της περιόδου πνευματικών δικαιωμάτων από 70 χρόνια σε μόνο 5
• Οργάνωση καινούριων μορφών επιχειρηματικότητας, χωρίς τους πολιτιστικούς μεσάζοντες
• Εκδημοκρατισμό της πρόσβασης σε πολιτιστικά αγαθά και τεχνολογίες
• Εξάπλωση της κριτικής συζήτησης πάνω στη διαφάνεια, την ηλεκτρονική διακυβέρνηση και τον ορισμό της ιδιωτικής πολιτικής
• Αύξηση της πραγματικής συμμετοχής του κοινού πολίτη
• Επαναξιολόγηση των μικροπωλητών ως φορέων πολιτιστικής διάχυσης
• Προώθηση της πρόσβασης στον πολιτισμό και τη γνώση των μη προνομιούχων οικονομικά.


Είναι σημαντικό να σημειώσουμε ότι η πειρατεία, εδώ, δεν έχει την πρόθεση να ζημιώσει τη δημιουργική διαδικασία. Δεν αρνείται οποιαδήποτε μορφή προστασίας του δημιουργού, αλλά την αναδιαμορφώνει. Δεν προωθεί την κλοπή ιδεών, αλλά προβάλει τη συνεργατική κατανάλωση και έναν «δωρεάν πολιτισμό». Η πειρατεία είναι η λυδία λίθος μιας καινούριας δημοκρατίας, ενός κόσμου λιγότερο κερδοσκοπικού, μιας ισότητας στην πολιτιστική πρόσβαση και της καταγγελίας μιας καπιταλιστικής εγκληματικότητας που κυρίως επηρεάζει όσους ζουν στη φτώχεια και στο περιθώριο.


Αναφορές

- ABCM (2006). Combate à pirataria. Ανακτήθηκε στις 14 Δεκεμβρίου του 2010 από το http://www.abpd.org.br/pirataria_dados.asp

- Fecomercio (2010). Pirataria no Brasil: radiografia do consumo. Ανακτήθηκε στις 14 Δεκεμβρίου του 2010 από το http://www.fecomercio-rj.org.br/publique/media/estudo.pdf

- Firjan (2009a). Números da pirataria no Brasil. Ανακτήθηκε στις 14 Δεκεμβρίου του 2010 από το http://www.firjan.org.br/data/pages/4028808121372558012139E0478A54DE.htm

- Firjan (2009b). Prejuízos causados pela pirataria. Ανακτήθηκε στις 14 Δεκεμβρίου του 2010 από το http://www.firjan.org.br/data/pages/4028808121372558012139E0478A54E2.htm

- FNCP (2008) Aumenta em oito milhões o volume de brasileiros que compram produtos piratas. Ανακτήθηκε στις 14 Δεκεμβρίου του 2010 από το http://www.forumcontrapirataria.org/v1/abf.asp?idP=492

- Ipea (2010). “Análise Regionalizada da Massa Salarial com Uso da PME-IBGE” in Comunicados do Ipea, νο. 72. Ανακτήθηκε στις 14 Δεκεμβρίου του 2010 από το http://www.ipea.gov.br/portal/images/stories/PDFs/comunicado/101214_comunicadoipea72.pdf

- IPEAdata (2010). Pobreza – número de pessoas pobres. Ανακτήθηκε στις 14 Δεκεμβρίου του 2010 από το http://www.ipeadata.gov.br/ipeaweb.dll/ipeadata?SessionID=40894674&Tick=1292437389130&VAR_FUNCAO=RedirecionaFrameConteudo%28%22iframe_dados_s.htm%22%29&Mod=S

Ο σύγχρονος πολιτικός λόγος απεικονίζει συχνά τη μετανάστευση σαν μία δύναμη αβεβαιότητας για την περιφερειακή και παγκόσμια τάξη και σαν μία απειλή για την ασφάλεια του έθνους-κράτους. Αυτές οι αρνητικές αναπαραστάσεις έχουν επισκιάσει την πιθανές προκλήσεις που οι διεθνείς μεταναστεύσεις παρουσιάζουν για την δημιουργία νέων μορφών δημοκρατικής θεωρίας και πράξης. Ποικίλα φαινόμενα, όπως η εμφάνιση υβριδικών ταυτοτήτων, η δημιουργία υπερεθνικών δικτύων, η (ανα)γέννηση διασπορικών διασυνδέσεων ανοίγουν δημιουργικούς οδούς διαφυγής από το αδιέξοδο που αντιμετωπίζουν οι δημοκρατικές κοινωνίες. Η «Μετανάστευση χωρίς προκαταλήψεις» αναλύει τις μεταναστεύσεις σαν μετακινήσεις που ανοίγουν τα όρια της σύγχρονης δημοκρατίας στις δυνάμεις της υπερεθνικότητας και της παγκοσμιοποίησης, καλώντας για εναλλακτικές αναπαραστάσεις που αμφισβητούν τα εθνικά σύνορα και τον αυστηρό διαχωρισμό μεταξύ πολιτών/αλλοδαπών.


Τα περισσότερα από τα κείμενα που παρουσιάζονται, δημοσιεύθηκαν παλιότερα στο πλαίσιο τριών αφιερώματων που έχουμε κάνει για την μετανάστευση.

Πριν από λίγο καιρό και καθώς η κρίση αυξάνεται χωρίς να φαίνεται κανένα οράτο τέλος σ’αυτή, η κυβέρνηση δείχνει να θέλει να πετύχει νομοθετικά κέρδη σε κάποιο άλλο τομέα. Η μεταναστευτική μεταρρύθμιση παρουσιάζεται σαν καλός τομέας για τέτοιου είδους προσπάθειες. Τα δύο μεγάλα κόμματα στην Ελλάδα, που εκφράζουν την πλειοψηφία του εκλογικού δυναμικού, πέρα από την μέχρι τώρα κοινή, μάλλον, φιλελεύθερη πολιτισμική τους ατζέντα, τώρα δείχνουν πάλι να συμφωνούν σε νέες εντεινόμενες πολιτικές πολώσεις ως προς τους μετανάστες στην χώρα μας. Ενόψει της νέας εποχής που χαρακτηρίζεται από επείγουσα ανάγκη για κάθε είδους μέτρα λιτότητας (περικοπή επιδομάτων, μισθών, δημόσιων υπηρεσιών και εκτεταμένης περιστασιακής εργασίας) οι μετανάστες περισσότερο από ποτέ είναι και πάλι οι αποδιοπομπαίοι τράγοι.


Συγκεκριμένα, η κυβέρνηση δέχθηκε εκτιμήσεις για το πόσοι είναι οι μη καταγεγραμμένοι μετανάστες που εισέρχονται ανά μήνα στην ελληνική επικράτεια και αποφάσισε, σε συνεργασία με την αντιπολίτευση, για το νέο σχέδιο νόμου όσον αφορά το μεταναστευτικό ζήτημα και τα “μη προστατευόμενα” σύνορά μας. Οι παράτυποι μετανάστες αντιμετωπίζονται με την λογική οτι πρώτον εισβάλλουν στην χώρα παρά την επιθυμία της, δεύτερον οτι αφαιρούν τις δουλειές από το εντόπιο δυναμικό και κατεβάζουν τα ημερομίσθιά τους, και τρίτον ότι εισάγουν γλωσσικά και πολιτισμικά χαρακτηριστικά που θέτουν σε κίνδυνο τον πολιτισμό μας. Άρα, ο καλύτερος τρόπος για να αντιμετωπίσουμε την παράτυπη μετανάστευση είναι, καθώς φαίνεται από τα μέτρα που πρόκειται να παρθούν, να στρατικοποιήσουμε τα σύνορα και εν προκειμένω να ανυψώσουμε ένα φράχτη. Κάθε πτυχή της παραπάνω λογικής είναι ξεκάθαρα λανθασμένη – δεν χρειάζεται εδώ να εξηγήσουμε το γιατί αφού έχει γραφτεί πολλές φορές στις μελετές ειδικών ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια.


Για το τελευταίο σημείο όμως και συγκεκριμένα τον φράκτη πρέπει να πούμε κάτι. Ότι δηλαδή, τα τελευταία είκοσι χρόνια ελληνικής μεταναστευτικής πολιτικής, όπου ειδικά η παράτυπη μετανάστευση έχει αντιμετωπιστεί ως κατεξοχήν ζήτημα της αστυνομίας, υπάρχουν πολύ λίγα θετικά αποτελέσματα να επιδείξουμε. Άλλωστε, όσον αφορά την ανύψωση του φράχτη, μπορούμε να πάρουμε μαθήματα από αντίστοιχες εμπειρίες άλλων κρατών – όπως η περίπτωση των νοτίων συνόρων των ΗΠΑ- όπου δημοσιευμένες μελέτες κοινωνιολόγων αποδεικνύουν πως αν σε κάτι χρησίμευσε η στρατικοποίηση των συνόρων ήταν στο να καταστήσει το ανθρώπινο λαθρεμπόριο πολύ πιο επαγγελματική και εξελιγμένη επιχείρηση. Δεδόμενου, πως η ανάγκη για μετανάστευση, και από τις δύο πλευρές – τόσο των μεταναστών όσο και της εγχώριας οικονομίας-, παραμένει και εντείνεται, εξυπακούεται πως η πραγματικότητα αυτή θα υπερισχύσει πάνω από κάθε προσπάθεια καταστολής της. Αν χτιστεί φράχτης, θα χτιστεί σήραγγα κάτω απ’ αυτόν ή θα βρεθούν νέες διαδρομές προσπέλασης.


Οι πρακτικές στρατικοποίησης των συνόρων δεν αποτελούν τη λύση του προβλήματος. Αντίθετα τέτοιες πρακτικές επιτείνουν το πρόβλημα στην Ελλάδα, το ότι δηλαδή οι μετάναστες παραμένουν περισφιγμένοι, ιδίως μέσα στις πόλεις, χωρίς νόμιμο καθεστώς με ένα έντονο αίσθημα δυσφορίας που κάνει την θέση τους ακόμα πιο ευάλωτη και εκμεταλλεύσιμη. Από την άλλη, το αίσθημα δυσφορίας παρατηρείται και στον ντόπιο πληθυσμό ο οποίος αναζητεί και αυτός διεξόδους που εκδηλώνονται άσχημα με συμπεριφορές αδιαφορίας στην καλύτερη περίπτωση και έντονης εχθρότητας στην χειρότερη. Αυτή η καταστροφική κατάσταση θα μπορούσε να αποφευχθεί εάν η πολιτική αναζητούσε τρόπους για να ρυθμίσει και να νομιμοποιήσει τόσο την εισροή των μεταναστών όσο και την παραμονή τους αντί να προσπαθεί να την εξαλείψει. Στον καθημερινό λόγο, έτσι όπως αυτός αποτυπώνεται στα ΜΜΕ, αντικατοπτρίζεται επίσης η αναποφασιστικότητα και η αμηχανία της μεταναστευτικής πολιτικής. Ο κόσμος φαίνεται να αναγνωρίζει πως ένας φράχτης ενέχει μια κάποια βαρβαρότητα, από την άλλη το κλίμα της εχθρότητας είναι αποφασιστικό. Το μόνο στοιχείο ανθρωπιάς που μας έχει απομείνει είναι να βάλουμε στο φράχτη κισσό!

Πώς γίνεται αντιληπτή η δημοκρατία στην Λατινική Αμερική; Ενώ οι πολιτικές εξελίξεις στην περιοχή δεν μπορούν ενδεχομένως να γίνουν κατανοητές υπό ένα ενιαίο πρίσμα, οι χώρες της μοιράζονται μια πολιτική κληρονομιά όπου εναλλάσσονται ο αυταρχισμός και ο λαϊκισμός, ενώ ταυτόχρονα επιδεικνύουν μια σημαντική παράδοση στα κοινωνικά κινήματα. Μπορεί τα τελευταία χρόνια οι δικτατορίες να έχουν δώσει τη θέση τους σε λιγότερο ή περισότερο δημοκρατικές κυβερνήσεις, ωστόσο τα ερωτήματα που αφορούν τη φύση και τις μορφές της δημοκρατικής εκπροσώπησης παραμένουν επίκαιρα, και μαζί με αυτά ο ρόλος της Αριστεράς και των προοδευτικών κοινωνικών κινημάτων στην αναδιαμόρφωση του πολιτικού τοπίου.


Τα άρθρα σε αυτό το τεύχος μας προσφέρουν μια οπτική των σύγχρονων πολιτικών τάσεων στην περιοχή, οι οποίες κάποιες φορές ευθυγραμμίζονται με τις με τις διεθνείς εξελίξεις, ενώ άλλοτε προσαρμόζονται στις τοπικές πολιτικές ιδιαιτερότητες. Με τα ερωτήματα που θέτουν για μια σειρά θεμάτων, από τη συμμετοχική δημοκρατία και την τοπική αυτοδιοίκηση έως τον λαϊκισμό, αναδεικνύουν την εμφάνιση νέων μορφών της πολιτικής ως θεωρίας και πρακτικής στις χώρες της περιοχής. Βεβαίως, δεν θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί ότι η ριζοσπαστική πολιτική αλλαγή είναι προ των πυλών. Πράγματι, όπως φαίνεται σε κάποια από τα άρθρα, όπως για παράδειγμα αυτό της Liliana De Riz για τους Κίρχνερ στην Αργεντινή, ή η συνέντευξη του Leopoldo Lopez για τις εκλογές στην Βενεζουέλα, σε πολλές περιπτώσεις η νέα εποχή είναι το προϊόν της ανακύκλωσης παλιών λαϊκιστικών συνταγών. Εκείνο που έχει σημασία εδώ ωστόσο, είναι ότι η επανάληψη των παλαιών μοντέλων, δεν περνά αναπάντητη καθώς τα κοινωνικά κινήματα που παρέμεναν μέχρι πρόσφατα αποκλεισμένα από την πολιτική επικαιρότητα, αντιδρούν αναπτύσσοντας ένα νέο πολιτικό λεξιλόγιο που δίνει έμφαση δικαιώματα και την τοπική διακυβέρνηση, ενώ η δημοκρατική Αριστερά κάνει την επιστροφή της ξεφεύγοντας από το δίπολο λαϊκισμού-απολυταρχισμού. Η τάση αυτή παρουσιάζεται εδώ κυρίως στις περιπτώσεις της Αργεντινής και της Βενεζουέλας, ανοίγει ωστόσο τη συζήτηση για τις ευρύτερες εξελίξεις στην περιοχή.

Ο Leopoldo López, πρώην δήμαρχος της πολής Τσακάο στην περιοχή του Καράκας, θεωρείται ο ηγέτης της αντιπολίτευσης στη Βενεζουέλα. Πρόεδρος του κινήματος Voluntad Popular (Λαϊκή Βούληση), έχει βρεθεί συχνά στο στόχαστρο των αρχών στη Βενεζουέλα για την πολιτική του δράση. Στην συνέντευξη που ακολουθεί αποτιμά τα αποτελέσματα των πρόσφατων κοινοβουλευτικών εκλογών και αναλύει τις προοπτικές των κινημάτων βάσης στην χώρα.


Ερώτηση: Ποια είναι η εκτίμησή σας για τις πρόσφατες εκλογές στη Βενεζουέλα;


Leopoldo López: Οι εκλογές αποτέλεσαν ένα πρώτο βήμα για την αλλαγή, αλλά ο δρόμος που έχουμε μπροστά μας είναι μια πρόκληση. Μια ισχυρή πλειοψηφία ψηφοφόρων της Βενεζουέλας ψήφισαν εναλλακτικούς υποψήφιους- και κατά της πολιτικής και των υποψηφίων του κυβερνώντος κόμματος, σε μια εκλογική αναμέτρηση με πολύ υψηλή συμμετοχή. Λαμβάνοντας υπόψη όλα τα πλεονεκτήματα που είχε το επίσημο κόμμα PSUV – από τον έλεγχο των μέσων ενημέρωσης και τη χρήση δημοσίου χρήματος μέχρι τον φόβο ότι οι ψήφοι κατά του κυρίαρχου καθεστώτος θα καταγραφούν και θα τιμωρηθούν- το αποτέλεσμα αυτό είναι πολύ σημαντικό. Το καθαρό συμπέρασμα είναι ότι οι κάτοικοι της Βενεζουέλας διψούν για νέες ιδέες και ένα καλύτερο μέλλον και αυτό θα έπρεπε να δώσει κουράγιο στους νέους ηγέτες που θέλουν να προωθήσουν ένα εναλλακτικό όραμα.


Τι πρόκειται λοιπόν να συμβεί; Βραχυπρόθεσμα, τα σημαντικά εμπόδια θα παραμείνουν. Το γεγονός ότι το PSUV ελέγχει ακόμη το 60% των εδρών, μολονότι κέρδισε μόνο το 48% των ψήφων, δείχνει πόσο φαλκιδευμένη είναι η δημοκρατία στη Βενεζουέλα. Ο πρόεδρος Τσάβες έχει υποσχεθεί ότι θα εξακολουθήσει να πιέζει με το πρόγραμμα του αυταρχικού ελέγχου- και θα πρέπει να περιμένουμε ότι θα επιχειρήσει να υποβαθμίσει το αποτέλεσμα και να περιθωριοποιήσει την ψήφο του λαού.


E: Ποιες κατά τη γνώμη σας είναι οι κύριες προτεραιότητες στο κοντινό μέλλον για όλους εκείνους που επιθυμούν να εργαστούν για ένα νέο πρότυπο κοινωνίας;


Leopoldo López: Με αυτές τις εκλογές, η Βενεζουέλα βρίσκεται τώρα σε κρίσιμο σημείο, παραπαίοντας μεταξύ δυο επιλογών: έναν αυταρχισμό κουβανέζικου είδους αναμεμιγμένου με οικονομική και κοινωνική εξαχρείωση ή ένα νέο δρόμο δημοκρατικής και οικονομικής ζωτικότητας. Εμείς που βρισκόμαστε στην πολιτική αντιπολίτευση πρέπει να δώσουμε νέους ηγέτες και νέες ιδέες για να κάνουμε το δεύτερο ενδεχόμενο πραγματικότητα. Μολονότι πολλοί Βενεζουελιανοί αποστρέφονται το παρόν, δεν έχουν συμφέρον να επιστρέψουν στο παρελθόν. Η ανισότητα, η φτώχεια και η διαφθορά είναι προβλήματα δεκαετιών και η εκλογή του Τσάβες το 1998 δεν ήταν παρά ένα σύμπτωμά τους. Για να κερδίσουν τις καρδιές και το νου των ψηφοφόρων, οι νέοι ηγέτες θα δείξουν πώς σχεδιάζουν να εκπληρώσουν τις υποσχέσεις που έδωσε νωρίτερα ο Τσάβες, αλλά με τρόπο συμμετοχικό, δημοκρατικό και-πάνω από όλα-αποτελεσματικό. Η προσέγγισή μας για τις εκλογές του 2012 είναι ένας εξαίρετος τόπος για να ξεκινήσουμε τη διαδικασία του αυτοπροσδιορισμού μας σύμφωνα με το μέλλον και όχι με το παρελθόν. Τίποτα δεν φωνάζει τόσο ότι είναι ʺ παλιό και ελιτίστικοʺ όσο η παρασκηνιακή λήψη αποφάσεων. Και τίποτα δεν σηματοδοτεί τη ρήξη μας με το παρελθόν όσο μια ανοιχτή και διαφανής εκλογή για να επιλέξουμε τους εναλλακτικούς υποψήφιους που ανταγωνίζονται για κάθε σημαντικό πόστο, συμπεριλαμβανομένων των 24 κυβερνητών, των 335 δημάρχων και του νέου προέδρου της Βενεζουέλας.


E: Ποιος είναι ο ρόλος των κινημάτων της εκλογικής βάσης και των νέων στη διαμόρφωση ενός νέου οράματος για τη Βενεζουέλα;


Leopoldo López: Στις κοινότητες ανά τη χώρα υπάρχει κενό ηγεσίας την οποία έχουμε την ευκαιρία να καλύψουμε μέσω των οργανώσεων της βάσης. Ως ηγέτης του κινήματος Voluntad Popular, επισκέφθηκα εκατοντάδες κοινότητες σε όλη τη χώρα. Ποτέ δεν έχω ξαναδεί τόσο χαμηλά επίπεδα εμπιστοσύνης στην κυβέρνηση. Δεν πρόκειται για ιδεολογικό θέμα, αλλά για έμπρακτο συναίσθημα. Η υποδομή, οι θεσμοί και ο κοινωνικός ιστός της Βενεζουέλας επιδεινώνονται και οι άνθρωποι συνειδητοποιούν ότι η κυβέρνηση Τσάβες είναι το πρόβλημα και όχι η λύση. Όταν μια παγκόσμια πετρελαϊκή δύναμη που δαπανά δεκάδες δισεκατομμύρια στο εξωτερικό δεν μπορεί να κρατήσει τα φώτα αναμένα στο εσωτερικό, οι άνθρωποι βγάζουν τα συμπεράσματά τους. Γι’ αυτό το μεγαλύτερο μέρος της προσπάθειας μας πρέπει να επικεντρωθεί στο να δώσουμε τη δυνατότητα σ’ αυτές τις κοινότητες να φέρουν την αλλαγή μόνες τους, μέσω οργάνωσης, εργαλείων διαχείρισης και ανάπτυξης της ηγεσίας.


E: Ποια θα μπορούσε να είναι η συμβολή της διεθνούς αλληλεγγύης στην προσπάθειά σας;


Leopoldo López: Η δέσμευση της διεθνούς κοινότητας είναι καίρια. Τα κατασταλτικά καθεστώτα δεν δέχονται πρόθυμα την αλλαγή και η Βενεζουέλα δεν αποτελεί εξαίρεση. Η τράπουλα θα παραμείνει σημαδεμένη εναντίον μας κατά πολλούς τρόπους- από τον έλεγχο των μέσων ενημέρωσης, τον έλεγχο του δικαστικού σώματος, τη χειραγώγηση των εκλογικών κανόνων και τον εκφοβισμό των διαφωνούντων. Οι διεθνείς οργανισμοί πρέπει να έχουν τη βούληση να αναδείξουν και να καταδικάσουν τις παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και της δημοκρατίας. Ένα παράδειγμα είναι το Διαμερικανικό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων στο οποίο θα έρθει σύντομα μια υπόθεση που αφορά μια από τις πλέον κατάφωρες περιπτώσεις κατάχρησης εξουσίας από τον κ. Τσάβες: ο παράνομος αποκλεισμός εκατοντάδων ηγετών της αντιπολίτευσης από καίριες πολιτικές εκλογές που επρόκειτο να κερδίσουν. Η απόφαση του Διαμερικανικού Δικαστηρίου γι’ αυτή την πρακτική μπορεί να αποτελέσει μείζον και σημαντικό προηγούμενο όχι μόνο για τη Βενεζουέλα αλλά γενικότερα για την Αμερική. Θα βοηθήσει για να διασφαλιστεί ότι το 2012 οι ψηφοφόροι θα έχουν τις επιλογές ηγεσίας που τους αξίζουν. Αυτό είναι μόνο ένα παράδειγμα για το πώς οι πολυμερείς διεθνείς οργανισμοί μπορούν να παίξουν σημαντικό ρόλο στην υποστήριξη της κυριαρχίας του νόμου και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Πριν από εικοσιπέντε χρόνια, με την επιστροφή της χώρας στη δημοκρατία, η “τοπική ατζέντα” είχε έξι βασικά χαρακτηριστικά: α) ήταν περιθωριακή στην πολιτική ατζέντα, β) ήταν “φτωχική”, περιορισμένη σε θέματα παροχής υπηρεσιών, συγκέντρωσης χρημάτων και υποδομών, γ) αποτελούσε μονοπώλιο ʺειδικώνʺ, εντός των πολιτικών κομμάτων, κυρίως από τον κόσμο της διοίκησης, δ) αναφερόταν σε εκτιμήσεις που δεν βασίζονταν σε πραγματικά γεγονότα, ε) ήταν μάλλον ομοιογενής, ακόμη και σε πολύ διαφορετικούς δήμους, όπου η τοπική διαχείριση δεν συγκρινόταν με το διεθνές επίπεδο και, ευκαιριακά, με το εθνικό επίπεδο. Παράλληλα, οι εθνικές και περιφερειακές υποψηφιότητες προκαλούσαν μεγαλύτερο ενδιαφέρον στους ψηφοφόρους από τις προτάσεις για τοπικούς υποψήφιους.


Σήμερα, η τοπική ατζέντα παρουσιάζεται σε διαφορετικό σχήμα: α) είναι όλο και πιο σημαντική στο γενικό πολιτικό πλαίσιο, β) έχει να κάνει με μια ʺευρεία ατζένταʺ που συνδυάζει θέματα οικονομίας, κοινωνίας, περιβάλλοντος, εκπαίδευσης, υγείας, ασφάλειας, πολεοδομίας, ακόμη και μάρκετινγκ, γ) έχει τραβήξει πολύ περισσότερο την ακαδημαϊκή προσοχή, με αποτέλεσμα τη δημοσίευση πληθώρας σχετικών κειμένων, τα οποία ανοίγουν μια πραγματική ευκαιρία, δ) μια από τις λίγες συμπτώσεις που αντέχουν στο χρόνο είναι ότι γνωρίζουμε πολύ λίγα για τις τοπικές κυβερνήσεις σε σύγκριση με αυτά που θα έπρεπε να γνωρίζουμε, ε) η τοπική ατζέντα ξεδιπλώνεται σε 4 πολύ διαφορετικά επίπεδα: μια μητροπολιτική ατζέντα για περίπου 13 μεγάλα αστικά κέντρα, μια για πόλεις μεσαίου μεγέθους μεταξύ 50.000 και 250.000 κατοίκων, μια τρίτη για μικρότερες πόλεις ( από 5.000 έως 50.000) και μια τέταρτη ατζέντα για δημογραφικά ευάλωτες τοποθεσίες (λιγότερο των 5.000) , στ) υπό το φως σημαντικών τοπικών εμπειριών σε παγκόσμιο (Βαρκελώνη, Βερολίνο κλπ), περιφερειακό (Μεντεγίν, Κουριτίμπα κλπ) και εθνικό επίπεδο (υπάρχουν ήδη μερικές περιπτώσεις για ανάλυση). Κατά την άποψη των ακαδημαϊκών, οι συγκρίσεις ανάμεσα στους τοπικούς χώρους αυξάνονται, μολονότι δεν πραγματοποιούνται πάντα με τις αντίστοιχες προφυλάξεις.


Κατά τον ίδιο τρόπο, σε πολιτικό και εκλογικό επίπεδο, οι τοπικές υποψηφιότητες αποκτούν ολοένα μεγαλύτερη σημασία, πετυχαίνοντας σε πολλές περιπτώσεις μια ψήφο που διαφοροποιείται από τις εθνικές και/ή περφερειακές εκλογικές προτιμήσεις. Σε πολλές περιπτώσεις, η κατεύθυνση δεν δίνεται πλέον από την κορυφή, όπως γινόταν παραδοσιακά.


Αντιμέτωποι με μια ʺσυμβολικήʺ διάταξη, που έχει μεταβληθεί σημαντικά, προσεκτικοί απέναντι στις προσπάθειες επανεκτίμησης του πολιτικού χώρου εγγύτητας, σε εγρήγορση σε σχέση με το είδος της δημοφιλίας που προσελκύει πολιτικούς επιστήμονες, οικονομολόγους και πολεοδόμους, οι οποίοι εκφράζουν τις σκέψεις τους και εισάγουν στο παιχνίδι νέες αντιλήψεις και κατηγορίες και, τέλος, στο πλαίσιο της εμφάνισης νέων συζητήσεων και της ανακύκλωσης παλιών, που έχουν σχεδόν ξεχαστεί (όπως εκείνη για την αυτονομία)- μπορούμε πραγματικά να αναρωτηθούμε τι έχει αντικειμενικά αλλάξει στην αντίληψή μας για την τοπική κυβέρνηση.


Κατ’ αρχήν, μπορούμε να σημειώσουμε μια λίστα 5 μεγάλων μετασχηματισμών από τους οποίους μπορούμε να αντλήσουμε μερικά συμπεράσματα : α) την συνταγματική διάταξη (1984) για δημοτική αυτονομία- πιθανώς την πιο αξιόλογη, καθυστερημένη, δημοτική παράδοση στην Αργεντινή- και την ανακάλυψη 16 χρόνια αργότερα ότι 4 περιφέρειες δεν έχουν κάνει ακόμη τις αναγκαίες τροποποιήσεις στα συντάγματά τους, ότι καμιά από τις 23 περιφέρειες δεν ενεργοποίησε το νόμο που θα έκανε λειτουργική την αυτονομία και ότι σε πολλές περιφέρειες ούτε ο αυτόματος φόρος τον οποίον μοιράζονται η εθνική και η τοπική κυβέρνηση είναι εγγυημένος, β) η δεύτερη μεγάλη μεταμόρφωση σε αυτά τα 25 χρόνια, είναι ότι μέχρι την προώθηση της ʺαποκέντρωσης με όλα τα μέσα ʺ της δεκαετίας του 1990, οι τοπικές αργεντίνικες κυβερνήσεις είχαν περιοριστεί σε μια απλή διοικητική μονάδα και συνυπήρχαν με επαρχιακές κυβερνήσεις με ιδίου τύπου διαχείριση. Σήμερα, αντίθετα, η περιφερειακή επαρχιακή κυβέρνηση έχει (τουλάχιστον) διπλασιάσει την εξουσία παρέμβασής της εδαφικά, γ) η τρίτη μεταμόρφωση αυτής της περιόδου είναι ότι οι τοπικές αργεντίνικες κυβερνήσεις έχουν επεκτείνει τις πολιτικές ατζέντες τους, όχι κατόπιν συστάσεων των πολιτικών αναλυτών, ούτε επειδή υπήρχε ένα συγκεκριμένο πολιτικό σχέδιο, ούτε λόγω κάποιας πολιτικής ρύθμισης, αλλά ως αποτέλεσμα της αποτυχημένης ατζέντας της ʺαποσυναρμολογημένης δημόσιας υπηρεσίαςʺ. Η διαδικασία των αυξανόμενων τοπικών εξουσιών τη δεκαετίας του 1990- και σ’ αυτόν τον αιώνα- δεν είναι κανονικοποιημένη και ενέχει τεράστια νομικά προβλήματα. Οι δήμαρχοι αποκτούν πολιτικά καθήκοντα που, σε γενικές γραμμές, δεν είναι προετοιμασμένοι να χειριστούν και η –κατά κάποιο τρόπο αφελής- προοπτική της ʺ διακυβέρνησης στη γειτονιά σαςʺ μπορεί να μεταβληθεί σε πραγματικό μπούμερανγκ εάν δεν γίνουν σοβαρές σκέψεις για την ενδυνάμωση της τοπικής διαχείρισης, δ) η τέταρτη διαφορά είναι η πολιτική εξέλιξη του τοπικού λόγου και η αυξανόμενη ρήξη ανάμεσα στις τοπικές πολιτικές χαρτογραφήσεις- που δεν αποτελούν πλέον μόνο μια σκέψη για τις εθνικές ή τοπικές πολιτικές διαδικασίες, ε) και πέμπτον, μια συνέχεια που ενσωματώνει τη διαφορά σε σχέση με άλλα επίπεδα κυβέρνησης και που πολύ συχνά παραβλέπει το γεγονός πως πρέπει να εδραιώσει τη νομιμότητα των τοπικών κυβερνήσεων: την υποχρεωτική δημοσιονομική ευρωστία που αποτελεί το κύριο εμπόδιο για την πρόσβαση των τοπικών κυβερνήσεων στην πίστωση και έχει οδηγήσει σε μαζικές αθετήσεις πληρωμών.


Αξίζει επίσης να σημειώσουμε ότι ενώ οι τοπικοί αξιωματούχοι έχουν αναπτύξει ικανότητες για να βρίσκουν απαντήσεις στα πολλαπλά αιτήματα των πολιτών, πάντα με σπάνιους πόρους και κάτω από διάφορα διαχειριστικά πρότυπα (μερικά πιο ʺκρατικιστικάʺ, άλλα περισσότερο υπέρ του ιδιωτικού τομέα και άλλα που επικεντρώνονται στον ρόλο των ηγεσιών), σήμερα η ικανότητά τους να χειρίζονται τα πράγματα έχει κορεστεί.


Λαμβάνοντας υπόψη αυτή την κατάσταση αξίζει να ερευνήσουμε τους κινδύνους που ενέχει η ενθάρρυνση της αύξησης των τοπικών εξουσιών που είναι πολύ πιο περίπλοκες (όπως η προώθηση της ανάπτυξης), σε μια εποχή όπου οι τοπικοί παίκτες υπερφορολογούνται, όταν τους λείπουν οι κατάλληλες δομές χρηματοδότησης και όταν οι επαγγελματικές ικανότητές τους διαχείρισης είναι περιορισμένες στο πλαίσιο μιας πολύ πιο περίπλοκης πραγματικότητας.


Μια μέση τοπική κυβέρνηση μιας φτωχής περιοχής ( ας πάρουμε το παράδειγμα της Ciudad de Goya –Corrientes) διαχειρίζεται έναν προϋπολογισμό 60 εκατομμυρίων πέσος (5 εκατομμύρια το μήνα) για έναν πληθυσμό 90.000 κατοίκων, που αντιστοιχεί σε 55 δολάρια ανά κάτοικο το μήνα. Συνολικά, ένα ποσό που ισοδυναμεί με ένα εισιτήριο για έναν ʺδημοφιλήʺ ποδοσφαιρικό αγώνα. Ο Δήμαρχος πρέπει να τα βγάλει πέρα 30 μέρες κάθε μήνα σε σχέση με: φωτισμό, σκούπισμα, καθάρισμα, υγεία, διατήρηση νεκροταφείων, έργα υποδομής, έκδοση αδειών κλπ. Θα μπορούσαμε να ζητήσουμε από αυτόν τον κύριο (σε έναν πληθυσμό όπου πάνω από 20% του πληθυσμού είναι άστεγοι και 50% είναι φτωχοί) να αφαιρέσει φορολογικούς πόρους από άλλους τομείς για την ʺπροώθηση της ανάπτυξηςʺ. Η κατάσταση δεν είναι πολύ διαφορετική στις πιο πλούσιες περιοχές της χώρας. Στην Humid Pampa η ʺαναλογίαʺ αυτή αλλάζει και ο τοπικός προϋπολογισμός φτάνει τα 120 δολάρια κατά κεφαλή/μήνα με τα κόστη διαχείρισης να είναι περίπου 30% πάνω από το μέσο όρο.


Δεν λαμβάνουμε υπόψη τις πραγματικά εξαιρετικές περιπτώσεις, όπως τους ʺπλούσιουςʺ δήμους που εισπράττουν δικαιώματα. Επιπλέον, εκτός από τις υγρές περιοχές της πάμπας, οι τοπικές κυβερνήσεις μπορούν να συγκεντρώνουν από τα ίδια τους τα μέσα λιγότερο από ένα τρίτο του προϋπολογισμού τους (ο αριθμός αυτός ανέρχεται σε 40-50% στις υγρές περιοχές της πάμπας) και υπόκεινται επομένως σε εξωτερικό έλεγχο των οικονομικών τους.


Η έμφαση στη “νέα πολιτική κεντρικότητα” των τοπικών κυβερνήσεων, χωρίς την ανάπτυξη των εργαλείων που μπορούν να διευκολύνουν αυτή την υλοποίηση, γεννά νέα παράγωγα.Υπάρχουν τουλάχιστον τέσσερα που αναδύονται ήδη: α) η αυξανόμενη οικοδόμηση ενός νέου τοπικού φορολογικού πλαισίου αμφίβολης νομιμότητας, β) η αυξανόμενη πίεση από τα πιο δυναμικά μέρη της κοινωνίας των πολιτών για ʺ μεγαλύτερη εξουσία στις τοπικές κυβερνήσειςʺ (των οποίων τις αποφάσεις θα μπορούν να επηρεάσουν), γ) η εμφάνιση ασαφών δικτύων διαχείρισης, που διοικούνται από την ομοσπονδιακή κυβέρνηση και βασίζονται στις τοπικές υπηρεσίες (γραφεία απασχόλησης, υπηρεσίες ανάπτυξης), ως παράδειγμα μιας ανολοκλήρωτης διαδικασίας διακυβέρνησης, δ) οι ενδείξεις σχετικά με την έλλειψη ομοσπονδιακού πλαισίου για μια πολιτική τοπικής κυβέρνησης ( με εμβληματική περίπτωση το θέμα της χρηματοδότησης).


Είναι βασικό ωστόσο να προσεγγίσουμε τον τοπικό χώρο ως σφαίρα αναδόμησης της πολιτικής νομιμότητας. Στον τοπικό τομέα παίζεται ένα καθημερινό παιχνίδι έντασης μεταξύ, από τη μια πλευρά, της οικοδόμησης μιας κοινωνίας αλληλεγύης με μια ανταγωνιστική οικονομία και, από την άλλη πλευρά, μιας απείθαρχης κοινωνίας που ελέγχεται από τους ανθρώπους της αγοράς. Είναι σημαντικό, από αυτή την άποψη, να αναδομήσουμε την προοπτική όπου η προώθηση της οικονομικής ανάπτυξης και μιας καλύτερης ποιότητας ζωής θεωρούνται ως αποτέλεσμα της πολιτικής βούλησης των πολιτών.


Το πραγματικό έργο που έχει να αντιμετωπίσει μια κοινωνικά προοδευτική κυβέρνηση είναι να ανοίξει την τοπική ατζέντα με σοβαρά κριτήρια και να ενθαρρύνει την ενίσχυση του τομέα τοπικής αυτοδιοίκησης, όχι ως φετίχ, αλλά ως τρόπο διασφάλισης μιας χωροταξικής κατανομής εξουσίας, μιας καλύτερης ποιότητας ζωής και γεωγραφικής ισοτιμίας.



[Το παρόν άρθρο δημοσιεύτηκε αρχικά στα Ισπανικά στον ιστότοπο: Escenarios alternativos]

Στο παρακάτω κείμενο, που γράφτηκε λίγο καιρό πριν το θάνατο του Νέστορ Κίρχνερ, η Liliana de Riz αναλύει την πολιτική του ζεύγους που τα τελευταία χρόνια εναλασσόταν στην εξουσία. Με εργαλεία τον κρατικισμό, τον αυταρχισμό και τον εθνικισμό κατά το πρότυπο του Περόν αλλά και του Μένεμ, οι Κίρχνερ επιδιώκουν να διαιωνίσουν την παραμονή τους στην εξουσία, προτάσσοντας ένα μοντέλο που, πιστό στο δίπολο “λαού-αντιλαού” υπονομεύει τη δημοκρατική αντιπαράθεση.


H αργή αναδιάρθρωση του ριζοσπαστισμού και η δυσκολία δημιουργίας κυβερνητικών συνασπισμών, βασισμένων σε κατευθύνσεις δημόσιας πολιτικής που προσφέρουν στο εκλογικό σώμα σαφείς και αντικρουόμενες επιλογές, στιγματίζουν το πολιτικό μας σύστημα. Οι εκλογικοί συνασπισμοί εμφανίστηκαν ανίσχυροι την εποχή της πραγματικής διακυβέρνησης και οι πειραματισμοί στις διασταυρώσεις αποτέλεσαν επιταγές και όχι συμμαχίες.


Δεν αποτελεί έκπληξη ότι αυτές οι ατέλειες συμβάλλουν στην αναβίωση του λαϊκισμού στον κλασικό συνδυασμό του, αυτόν του κρατικισμού, του εθνικισμού και του αυταρχισμού, που διέκρινε τον περονισμό στη χρυσή εποχή του.


Ο κιρχνερισμός επιδιώκει να κατακερματίσει πάλι τον πολιτικό χάρτη της χώρας δημιουργώντας δυο ανταγωνιστικούς πόλους, τον “λαό” και τον “αντι-λαό”, προκειμένου να κτίσει την εικόνα του αντικιρχνερισμού με τον ίδιο τρόπο που ο περονισμός έκτισε τον αντιπερονισμό, όπως δείχνει ο Luis Alberto Romero στο κείμενό του “Η απελευθέρωση έφερε ένα νέο Περονισμό”. Εκείνοι που διαφωνούν με την πολιτική τους δυσκολεύονται να μην γίνουν αντι-κιρχνεριστές, παρά το γεγονός ότι ένα μέρος αυτής της πολιτικής θα μπορούσε να αποτιμηθεί θετικά.


Το προεδρικό ζεύγος αποκαλύπτει ότι οι Κίρχνερ είναι καλοί οπαδοί του Περόν.


Εκείνοι που δεν δέχονται μια ιδεολογία που βιώνει τη διαμάχη ως πόλεμο, που αντιπαρατίθεται στο ʺλαόʺ με ʺεπιχειρήσειςʺ που γίνονται μονοπώλια, ολιγαρχίες ή αντιπολιτευόμενος τύπος, χαρακτηρίζονται ως ʺχρεοκοπημένοιʺ. Στο παρελθόν τους αποκαλούσαν αποβράσματα. Αλλά η αναφορά στον Περόν δεν αρκεί πια για τη νομιμοποίηση του τρόπου άσκησης εξουσίας.


Το προεδρικό ζεύγος κτίζει μια ειδική σχέση ανάμεσα στο ακαδημαϊκό και το πολιτικό πεδίο και με αυτό το σκοπό τείνει χείρα βοηθείας στην ερμηνεία που ο Ernesto Laclau δίνει στον λαϊκισμό προκειμένου να αιτιολογήσει στο πεδίο του ιδεολογικού λόγου μια εταιρία κατασκευής προσωπικής εξουσίας. Ο “λαϊκίστικος αγώνας” είναι η βάση μιας πολιτικής όπου ο ηγέτης δίνει νόημα στην κενή έννοια του λαού και ηγείται της οικοδόμησης της λαϊκής ταυτότητας. Ένας παλιός τρόπος διαμόρφωσης πολιτικής επανεμφανίζεται, υπό το κάλυμμα πνευματικών διαπιστευτηρίων που την επικυρώνουν για να ασκήσει μια δημοκρατία όπου το πιο σημαντικό πράγμα είναι η εκλογή των ηγετών και η αρχή της πλειοψηφίας.


Από τη στιγμή που εκλέγεται, ο ηγέτης ʺεξουσιοδοτείταιʺ να οδηγήσει το λαό του στη γη της επαγγελίας.


Η πύρινη ρητορική του προέδρου και της συζύγου του, επικεντρωμένη στο ιδεολογικό περιεχόμενο ενός σχεδίου για τη χώρα, δεν αναφέρεται σε συγκεκριμένες προτάσεις για αλλαγή. Δεν αποτελεί έκπληξη λοιπόν ότι δεν υπάρχουν δημόσιες συζητήσεις για το ʺμοντέλοʺ που προωθεί η προεδρία.


Ζούμε σε ένα κλίμα μισαλλοδοξίας όπου μια εποικοδομητική αντιπολίτευση δεν έχει θέση, τα συναισθήματα προέχουν και τα επιχειρήματα σπανίζουν.


Η κατακερματισμένη αντιπολίτευση είναι πρωτίστως αντιδραστική εναντίον των πρωτοβουλιών μιας κυβέρνησης που ασκεί ακούραστα τη φόρμουλα της ʺαπόφασης, του μυστικού και της έκπληξηςʺ που πρώτος ο Μένεμ εισήγαγε, και η οποία την καθιστά πιο κατάλληλη για να ηγηθεί ενός στρατού παρά να κυβερνήσει μια κοινωνία. Τα μέσα μαζικής ενημέρωσης κατέχουν καίρια θέση, προκειμένου να δώσουν φωνή σε εκείνους που δεν εκπροσωπούνται από τις πράξεις αυτής της κυβέρνησης που αυτοπροσδιορίζεται ως εθνική και λαϊκή.


Υπό τη μορφή διαστρέβλωσης της πραγματικότητας, οι Κίρχνερ επιδιώκουν να τα ελέγξουν, με την πεποίθηση ότι η μοναδική πραγματικότητα είναι εκείνη που κτίζει η κυβέρνηση με γεγονότα που τα χειρίζεται το Εθνικό Ινστιτούτο Στατιστικών και Απογραφών της Αργεντινής (INDEC),[1], χωρίς επανόρθωση, καθώς η καλύτερη στρατηγική για τη χρήση τους δεν είναι η καταστροφή των μέσων ενημέρωσης αλλά η πειθώ και η ηθική εξουσία.


Δεν είναι η ανάγκη προώθησης της ισοτιμίας, της συμμετοχής και της προστασίας σε ό, τι αφορά τις φτωχότερες κοινωνίες που διακρίνει την κυβέρνηση Κίρχνερ από τις κυβερνήσεις με σοσιαλδημοκρατικό προσανατολισμό.


Αυτό που κάνει τη διαφορά είναι η αυταρχική οδός μέσω της οποίας αυτή η κυβέρνηση θέλει να θεμελιώσει την κοινωνική πρόοδο.


Μια οδός που δεν είναι ούτε δημοκρατική ούτε προοδευτική, που επιδιώκει τη διαιώνιση της εξουσίας εκείνων που την ενσαρκώνουν, που μεταχειρίζεται διάφορους ανθρώπους σαν να είναι τίποτα και που επανορθώνει χωρίς να αναμορφώνει, υποθηκεύοντας έτσι το μέλλον.


Η Αργεντινή αυτού του αιώνα είναι πολύ διαφορετική από εκείνη του μέσου του περασμένου αιώνα. Η κρίση επιλύθηκε χωρίς την παρέμβαση βίας, δεν υπήρξαν στρατιωτικά πραξικοπήματα ή παρενοχλήσεις ή φυλακή για τους αντιπάλους ή περιορισμοί στην ελευθερία έκφρασης.


Στις κυβερνήσεις Κίρχνερ, ωστόσο, η τάση για “σφίξιμο” εξελίσσεται όλο και περισσότερο σε μια μεθοδολογία για φίμωση των διαφωνούντων.


Η ιστορία δεν επαναλαμβάνεται ως αιώνια επιστροφή στο σημείο εκκίνησης, αλλά ως φαύλος κύκλος στον οποίον τίποτα δεν είναι το ίδιο με εκείνο που έμεινε πίσω.


Ο λαϊκίστικος λόγος δεν κατέχει πλέον την συγκολλητική δύναμη που είχε στο παρελθόν. Οι αξίες του πλουραλισμού και η υπεράσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων έχουν αποκτήσει βαθιές ρίζες σε αυτά τα χρόνια της δημοκρατίας.


Οι ηγεμονίες είναι πιο ευάλωτες, οι πολίτες εξαρτώνται λιγότερο από τους κυβερνήτες.


Η ασταθής δημοκρατία, μεταξύ μανίας και λογικής, κατά τον τίτλο ενός θαρραλέου βιβλίου του Natalio Botana, επιβιώνει ως μέρος μιας παράδοσης που ο κιρχνερισμός αναβιώνει με το κόστος της αμφισβήτησής του. Η αργεντίνικη κοινωνία είναι ήδη αρκετά ώριμη ώστε να βλέπει την πολιτική ως σύγκρουση σε επίπεδο αξιών και συμφερόντων και να μην υποχωρεί σε μια προσφορά που, σε αντάλλαγμα, τη μεταμορφώνει σε σύγκρουση συμφερόντων και ρουσφετολογικών σχέσεων.



[Το παρόν άρθρο δημοσιεύτηκε αρχικά στα Ισπανικά στον ιστότοπο: Escenarios alternativos]


Σημείωση

[1] Τα στοιχεία που το INDEC δημοσιεύει αποτελούν συχνά αντικείμενο κριτικής, ακόμα και από τους υπαλλήλους του, οι οποίοι διαμαρτύρονται για την καταστρατήγηση της αυτονομίας του από το καθεστώς των Κίρχνερ.


Αναφορά

- Natalio Botana, Analia Roffo. 2002. La Republica Vacilante: Entre La Furia y La Razon: Conversaciones Con Analia Roffo. [Η Διστακτική Δημοκρατία: Ανάμεσα στην Μανία και την Λογική. Συζητήσεις με την Analia Roffo]. Taurus.

Στο τέλος του 19ου αιώνα, το κράτος της Αργεντινής είχε να αντιμετωπίσει ένα εξαιρετικά περίπλοκο έργο: να δημιουργήσει τους πολίτες της Αργεντινής. Βασικό εργαλείο του ήταν το σχολείο και η επιτυχία του αποτέλεσε ένα από τα πιο συγκλονιστικά επιτεύγματα που είχε να επιδείξει η Αργεντινή τον πρώτο αιώνα της. Εκατό χρόνια αργότερα, το σχολείο έχει να αντιμετωπίσει μια παρόμοια πρόκληση: να δημιουργήσει τους πολίτες της Αργεντινής. Σήμερα, όμως, σε αντίθεση με την κατάσταση που επικρατούσε εκατό χρόνια πριν, θα πρέπει να εκτελέσει αυτό το έργο στο πλαίσιο μιας εξαθλιωμένης και κατακερματισμένης κοινωνίας, με την αδύναμη υποστήριξη του σύγχρονου κράτους που είναι φτωχό σε ιδέες και εσωτερικά σκουληκοφαγωμένο.


Από τις πρώτες δεκαετίες του 19ου αιώνα, η εκπαίδευση ήταν μια από τις προτεραιότητες του κράτους. Επρόκειτο για ένα κράτος υπό κατασκευή, που ηγείτο μιας κοινωνίας η οποία είχε διαμορφωθεί από την αναβίωση μαζικών μεταναστευτικών ροών. Οι πολιτικοί ηγέτες του έπρεπε να προχωρήσουν σε μια διαδικασία “κοινωνικής μηχανικής”, να προωθήσουν χωρίς μεγάλες αντιθέσεις ένα σχέδιο δημιουργίας εθνικής συνείδησης, στο οποίο η εκπαίδευση έπαιζε βασικό ρόλο.

(…)


Ποια όμως ήταν τα καθήκοντα που το κράτος ανέθεσε στην παιδεία; Τα βασικά είναι γνωστά: η εκπαίδευση ήταν υποχρεωτική, δωρεάν, κοινή και κοσμική. Το κράτος προσπαθούσε να προσφέρει σε όλα τα παιδιά τις ίδιες ευκαιρίες. (…) Το εκπαιδευτικό σύστημα, όμως, είχε ακόμη μια λειτουργία: τη δημιουργία των Αργεντίνων. Οι Αργεντίνοι δεν θα είχαν γεννηθεί το 1810 ούτε θα είχαν γίνει Αργεντινοί αυθόρμητα εάν δεν υπήρχε το έργο του κρατικού παιδαγωγού. Μέχρι το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, η διαδικασία της δημιουργίας εθνικής συνείδησης είχε περιοριστεί στην ενσωμάτωση στη νοερή εικόνα της τοπικιστικής κοινότητας των portenos (ανθρώπων από το Μπουένος Άϊρες), saltenos (ανθρώπων από τη Salta) ή cuyanos (ανθρώπων από το Cuyo). Από τότε, όμως, η διαδικασία έγινε πιο περίπλοκη και διευρυμένη, με την άφιξη μεταναστευτικών μαζών από όλο τον κόσμο. (…)


Το σχέδιο του εθνικού σχολείου αποτελούσε μέρος μιας ευρύτερης, πιο περίπλοκης και αυθόρμητης διαδικασίας για την οικοδόμηση μιας νέας κοινωνίας, που στη διαμόρφωσή της συνετέλεσε το εκπαιδευτικό σύστημα. Το αποτέλεσμα αυτής της διαδικασίας ήταν μια κοινωνία που χαρακτηριζόταν από την ικανότητά της να ενσωματώνει και να εντάσσει ξένους μετανάστες. Σε μια πρώτη φάση, η Αργεντινή το πέτυχε, εξασφαλίζοντάς τους δουλειά και ευκαιρίες, επιτρέποντας την οικοδόμηση μιας δυναμικής, ευμετάβλητης και ανοιχτής κοινωνίας. Έχει συχνά επισημανθεί ότι η Αργεντινή ήταν μια χώρα των μεσαίων τάξεων, μια ιδιαιτερότητα στο ισπανο-αμερικανικό πλαίσιο. Η έννοια αυτή είναι ακριβής, όχι με στατικούς όρους αλλά ως αντίληψη μιας συμμετοχικής κοινωνίας όπου τα παιδιά ζούσαν συνήθως καλύτερα από τους γονείς τους. Η εκπαίδευση ήταν ένα από τα κύρια οχήματα κοινωνικής προόδου και το κράτος πρόσφερε σε όλους ένα εξαιρετικό εκπαιδευτικό σύστημα. Συγκρίνοντας τις συνθήκες του παρελθόντος με τη σύγχρονη Αργεντινή, διακρίνουμε αμέσως δυο αξιοσημείωτες διαφορές. Από την κοινωνική ένταξη και την ανοιχτή κοινωνία περάσαμε στην πόλωση και τη διαίρεση. Το κράτος απώλεσε την έννοια της καθοδήγησης και την εξουσία του, και δεν μπορεί ούτε ξέρει πώς να αλλάξει την παρούσα κατάσταση. Ακόμη κι αν αυτή η αλλαγή κυοφορήθηκε στον 20 αιώνα, η μεγάλη ρήξη συντελέστηκε στο μέσο της δεκαετίας του 1970.


(…)


Από το 1975 μέχρι σήμερα- με εξαίρεση την κυβέρνηση Αλφονσίν, που ήταν ουδέτερη σε σχέση με αυτό το θέμα- διαφορετικές πολιτικές, με διαφορετικές προθέσεις, κατέληξαν σε ένα κοινό αποτέλεσμα: να αφοπλίσουν το κράτος από τις υπηρεσίες του, τις πολιτικές του, την ηθική του, την νεωτεριστική του ικανοτητα. (…)


Η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση της δεκαετίας του 1990 επιδείνωσε την κρίση του δημόσιου σχολείου. Εμπεριείχε μια ριζική προσπάθεια για την αναδόμηση όλης της διδακτέας ύλης και των υπαρχουσών παιδαγωγικών μεθόδων που η αναγκαιότητά τους δεν ήταν προφανής και τα κόστη τους εξαιρετικά υψηλά. Αυτά τα μέτρα υποστηρίχθηκαν από μια θεσμική ανακατάταξη που κρίθηκε απαραίτητη για να αλλάξουν οι καθηγητές τις συνήθειές τους. Ίσως αυτή η πολιτική, σε άλλα πλαίσια, να είχε λειτουργήσει. Στην Αργεντινή της δεκαετίας του 1990, ωστόσο, οτιδήποτε λειτουργικό υπήρχε στο εκπαιδευτικό σύστημα καταστράφηκε, χωρίς να υπάρχουν τα μέσα να οικοδομηθεί κάτι καινούργιο. Αυτή ήταν η πιο ʺσημαντικήʺ συνεισφορά του κράτους στην κρίση του δημόσιου σχολείου τα τελευταία χρόνια… και από τότε το δημόσιο σχολείο θεωρήθηκε σχολείο των φτωχών. (…) Η αργεντίνικη κοινωνία χαρακτηρίζεται, την ίδια στιγμή, από τη διαμόρφωση ενός κόσμου φτώχειας, όπου η ιδέα της τακτικής απασχόλησης εξαφανίζεται, με ό, τι αυτό σημαίνει για την κοινωνική οργάνωση. Από την άλλη πλευρά, είναι ένας κόσμος όπου το ηθικό κράτος έχει αμυδρή παρουσία, μολονότι οι παράνομες δραστηριότητες ορισμένων εκ των παραγόντων του πολλαπλασιάζονται. Όπως λέει ο Javier Auyero, στη γκρίζα ζώνη που αναδύεται, η διαφοροποίηση ανάμεσα στους όρους νόμιμο και παράνομο έχει μικρή σημασία.


Παραδόξως σε ό, τι αφορά το σχολείο το κράτος αντιστάθηκε περισσότερο σε αυτή τη λαίλαπα. Μέχρι ενός βαθμού, διατήρησε τα ιδρύματά του, τους κανόνες του, το προσωπικό του, με ένα σχετικά υψηλό επίπεδο προσόντων και γραφειοκρατικής ηθικής. Στην πραγματικότητα, είναι ένα κράτος που βρίσκεται σε υποχώρηση και βασίζεται σήμερα στα σχολεία του για την ενσωμάτωση των φτωχών και στους δασκάλους του για να εφαρμόσουν πολιτικές ένταξης. Το κράτος έχει αναθέσει στο σχολείο άπειρα καθήκοντα: να φροντίζει για τη διατροφή και την υγεία των σπουδαστών και του προσωπικού, να επιλαμβάνεται των δύσκολων οικογενειακών καταστάσεων και, τέλος, να εκπαιδεύει.


[Αυτή είναι μία συντομευμένη έκδοση του άρθρου που δημοσιεύτηκε αρχικά στα Ισπανικά στον ιστοχώρο: Escenarios alternativos]


Αναφορές

– Auyero, Javier. 2007. Routine Politics and Violence in Argentina. The Gray Zone of State Power. (Συνήθης Πολιτική και Βία στην Αργεντινή. Η Γκρίζα Ζώνη της Κρατικής Εξουσίας.) Cambridge: Cambridge University Press.

Η εξέλιξη της υπόθεσης Wikileaks τραβά όλο και περισσότερο το ενδιαφέρον παγκοσμίως. Το Wikileaks καθίσταται το πρωταρχικό σημαίνον μέσω του οποίου παλιές συζητήσεις αρθρώνονται εκ νέου και παλιοί αγώνες αναζωπυρώνονται: οι συζητήσεις για τις ελευθερίες στο Διαδίκτυο, για τα ψηφιακά δικαιώματα, τις πολιτικές χρήσεις των συνεργατικών εργαλείων, για τον έλεγχο των ψηφιακών δικτύων. Αυτή η ειδική έκδοση με τίτλο “Η πολιτική των Wiki” δημοσιεύθηκε αρχικά πριν από περίπου 2 χρόνια, αλλά η υπόθεση του Wikileaks της προσέδωσε νέα σημασία. Αποφασίσαμε να επανεξετάσουμε το θέμα αυτό με την προσθήκη νέων κειμένων που αποσκοπούν σε μια κριτική ανάλυση του φαινομένου Wikileaks. Το κύριο ερώτημα που θέτει το αφιέρωμα θα μπορούσε τώρα να είναι: “Υπάρχει κάτι το ‘wiki’, στo Wikileaks;”


Η υπόσχεση του Ίντερνετ για περισσότερη δημοκρατία έχει παραμείνει σε μεγάλο βαθμό απραγματοποίητη. Είναι ακόμα αμφίβολο κατά πόσο η χρήση νέων συνεργατικών μέσων (wikis, ιστολόγια, φόρουμ, mailing lists, podcasting, βίντεο) μπορεί να μεταμορφώσει τους υπάρχοντες τρόπους άσκησης πολιτικής και αν οι αυξανόμενες προοπτικές για μεγαλύτερη πολιτική συμμετοχή μπορούν να οδηγήσουν στην δημιουργία ενεργών πολιτών. Είναι ίσως απαραίτητο να ξεκινήσουμε από το συγκεκριμένο: τα wiki politics (πολιτικές μέσα από πλατφόρμες συνεργασίας) είναι ένας όρος που περιλαμβάνει υπάρχουσες πρακτικές οι οποίες γεννούν άμεσα νέες δημοκρατικές μορφές. Παράγουν μία συγκεκριμένου τύπου πολιτική συμμετοχή –οριζόντια και ισότιμη– που βασίζεται στις αρχές της αποκέντρωσης και της ανοιχτής πρόσβασης. Το αφιέρωμα θα ερευνήσει τα ανοίγματα που υπόσχεται η έννοια των wiki politics για τη δημοκρατική θεωρία και πράξη.

Καθώς καλούμαστε να σκεφθούμε κριτικά γύρω από το φαινόμενο wikileaks έχει ενδιαφέρον να επιχειρήσει κανείς την εναλλαγή και το συνδυασμό δυο διαφορετικών ερμηνευτικών πλαισίων προσέγγισής του. Μέσα από αυτά θα καταλήξουμε από διαφορετικές αφετηρίες και διαδρομές στο ερώτημα του τίτλου. Αν δηλαδή νοούνται διαρροές στην εποχή της διαφάνειας.


Σε ένα πρώτο ερμηνευτικό πλαίσιο εντάσσουμε την κατανόηση του wikileaks στα συμφραζόμενα της τρέχουσας χρονικής περιόδου. Αυτή την εποχή, την τελευταία δεκαετία περισσότερο, η διαφάνεια στις κρατικές υποθέσεις απολαμβάνει ευρεία αποδοχή σαν στόχος και μέσο ικανό να θεραπεύει σωρεία παθογενειών του δημόσιου και ιδιωτικού χώρου. Οι πολιτικές για τη διαφάνεια κρατών όπως οι ΗΠΑ του Obama, που σήμερα βέβαια αντιμετωπίζουν κάπως παράδοξα τις σκοτεινές πλευρές μιας άλλης διαφάνειας, δίνουν τον τόνο των καλών πρακτικών εφαρμογών σε παγκόσμιο επίπεδο. Σχεδόν παντού οι πολιτικές δυνάμεις, ανεξάρτητα από το αν κυβερνούν ή όχι, σε θέματα αρχών και εφαρμογών διαφάνειας γενικώς συμπολιτεύονται. Σε αυτό συμβάλουν και οι διεθνείς οργανισμοί, όπως ο ΟΟΣΑ, που αποδίδουν ολοένα και μεγαλύτερη βαρύτητα στην ευρύτερη ατζέντα της διαφάνειας στις περιοδικές εκθέσεις αξιολόγησης και προόδου των κρατών μελών τους. Οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, με χαρακτηριστικότερη το sunlight foundation, πιέζουν για περισσότερη και ποιοτικά στοχευμένη διαφάνεια και εγκαινιάζουν το ένα project μετά το άλλο. Και φυσικά, οι εταιρίες του κλάδου της πληροφορικής και νέων τεχνολογιών επικοινωνίας ορκίζονται ότι αν οι κυβερνήσεις χρησιμοποιήσουν το τελευταίας καινοτομίας λογισμικό τους θα εντοπίζουν γεωχωρικά και θα αντιμετωπίσουν αποτελεσματικά κάθε πιθανή εστία διαφθοράς και κακοδιαχείρισης.


Σε αυτό το πλαίσιο οι αποκαλύψεις του wikileaks εγγράφονται ως ενδιαφέρουσες νέες όψεις της διαφάνειας για την οποία μέχρι σήμερα μιλούσαν και καταλάβαιναν όλοι. Μιας άλλης διαφάνειας βίαιης, μη συναινετικής και απρόβλεπτης. Μιας διαφάνειας εκτός νομιμότητας και ταυτόχρονα βαθιά αντιφατικής καθόσον απολαμβάνει αξιοσημείωτη νομιμοποίηση στην εποχή που το δικαίωμα του πολίτη να γνωρίζει τι πράττουν οι εκπρόσωποί του έχει δυσθεώρητα εξυψωθεί. Μιας διαφάνειας που η συμβολική μορφή της διαδικτυακής της παρουσίασης είναι ακατέργαστη και σχεδόν ωμή με βάση τις προ wikileaks παραστάσεις.


Ίσως τελικά η πιο ενδιαφέρουσα όψη του φαινομένου wikileaks να είναι η πλέον αντιφατική και ανεξερεύνητη. Η κλίμακα και το ουσιαστικά ανεξέλεγκτο των αποκαλύψεων υπό άλλες συνθήκες ενδεχομένως να φανερώνουν τον δυνητικό δυισμό των κρατικών αντιδράσεων σε ανάλογα φαινόμενα. Από τη μια έχουμε την πραγματική αντίδραση της αμερικανικής κυβέρνησης που γνωρίσαμε. Μια αντίδραση σφοδρής επίθεσης στο wikileaks και στον ιδρυτή του που όμως έγινε από καθαρή θέση άμυνας, με άλλα λόγια παρακολουθούμε μια αμυντικογενή επίθεση. Από την άλλη όμως θα μπορούσαμε, θεωρητικά τουλάχιστον, να έχουμε μια εντελώς διαφορετική αντιμετώπιση. Μια αντιμετώπιση επιθετικογενούς άμυνας θα λέγαμε. Σε αυτού του είδους την αντιμετώπιση, την διαρροή των τηλεγραφημάτων απλώς θα ακολουθούσε η ίδια κυβερνητική καθημερινότητα με ειλικρινείς απαντήσεις, διαψεύσεις, εξηγήσεις όπου χρειαζόταν, αλλά χωρίς την παραμικρή, μάταια όπως αποδείχθηκε, προσπάθεια παρεμπόδισης της κυκλοφορίας του υλικού. Αυτή η αντιμετώπιση προϋποθέτει τουλάχιστον δυο πράγματα. Πρώτον, τη σκληρή και επίπονη οριστική παραδοχή από μέρους των κυβερνήσεων ότι στη σημερινή εποχή τέτοιες “διαρροές” είναι απλά αναπότρεπτες. Η επόμενη φορά που θα συμβούν είναι απλά θέμα χρόνου και συγκυρίας. Δεύτερον, την με κάθε τρόπο προώθηση της ουσιαστικής συζήτησης για τη διαφάνεια και την ανοικτή διακυβέρνηση. Γιατί το αίτημα για ανοικτότητα και διαφάνεια δεν εντοπίζεται αποκλειστικά εκεί που συνήθως απαντάται όπως για παράδειγμα στη δημοσιοποίηση αποφάσεων, προϋπολογισμών, δαπανών και στην ελεύθερη διάθεση παντός είδους δημόσιων δεδομένων. Η ανοικτότητα είναι εξ’ ορισμού διάχυτο αίτημα. Αφορά σε βάθος τη φύση των σχέσεων εξουσίας, τη γνωσιακή και μαθησιακή διαδικασία, τους καθημερινούς τρόπους ζωής μας. Ασφαλώς οι συζητήσεις και οι δράσεις για τέτοιες μεταβολές υπερβαίνουν πολιτικά προγράμματα και κυβερνητικές θητείες. Έχει όμως θεμελιώδη σημασία να μην ξεχνιούνται.


Ένα δεύτερο ερμηνευτικό πλαίσιο θα λειτουργούσε κάπως αφαιρετικά προσπαθώντας να τοποθετήσει την κατανόηση του wikileaks λίγα χρόνια πριν, περίπου στα μέσα της δεκαετίας του 90’ . Όταν ναι μεν κάπου υπήρχε το θέμα διαφάνεια, αλλά δεν έχει ακόμα συντεθεί ως καθολικό αίτημα στην ατζέντα. Όταν, ας τολμήσουμε να πούμε, δεν είχε γίνει ακόμα μόδα ο περί διαφάνειας λόγος και του συρμού οι αντίστοιχες δημόσιες και ιδιωτικές δικτυακές εφαρμογές που υποτίθεται θα ενσαρκώσουν αυτόματα τις υποσχέσεις της. Πως θα κατανοούσαμε τότε το wikileaks;


Είναι μάλλον περιττό να κάνουμε τα απαιτούμενα νοητικά άλματα για να επιχειρήσουμε να απαντήσουμε. Σίγουρα θα μιλούσαμε περισσότερο για νίκη της διεθνούς δημοσιογραφίας απέναντι στα κλειστά συστήματα εξουσίας και τις μυστικιστικές κυβερνήσεις. Σήμερα όμως, με τόσο λόγο για την ανοικτότητα κάτι τέτοιο είναι δύσκολο να γίνει. Όπως είναι φανερό, η εξουσία πλέον τάσσεται με το δικό της ρυθμό, πλην όμως έμπρακτα, υπέρ της διαφάνειας. Επομένως, υπό αυτό το πρίσμα, το ξέσπασμα των αποκαλύψεων του wikileaks ήρθε ως μάννα εξ ουρανού για τα διεθνή ειδησεογραφικά συγκροτήματα που αμελλητί έσπευσαν να συνεργαστούν με τον Assange, να επεξεργαστούν το υλικό, να συνθέσουν θέματα, ακόμα και να φιλοξενήσουν αυτόματα ενημερωμένα αυτούσια αντίγραφα του wikileaks.


Αυτό το απρόβλεπτο ξέσπασμα διαφάνειας ήταν απρόσμενο δώρο για τη διεθνή δημοσιογραφία που μαστίζεται από κρίση, βλέπει το διαμεσολαβητικό της ρόλο να απειλείται από πρωτοβουλίες ανοικτής διακυβέρνησης και δεν είχε δώσει επί της ουσίας δείγματα στρατηγικής για το ρόλο της στη νέα εποχή. Παρόλαυτα, η στάση της τέταρτης εξουσίας είναι βαθιά υποκριτική. Εφόσον τα ΜΜΕ ισχυρίζονται ότι οι πολίτες έχουν δικαίωμα να γνωρίζουν τι λένε κατ’ ιδίαν οι κυβερνώντες, γιατί τότε δεν αποκαλύπτουν το περιεχόμενο των ιδιωτικών συνομιλιών, των εγγράφων και των emails που ανταλλάσσουν οι δημοσιογράφοι με κυβερνητικά στελέχη. Υπάρχει πολύ τέτοιο υλικό που θα είχε το ίδιο αν όχι μεγαλύτερο ενδιαφέρον να γνωρίζουμε έστω και με κάποια χρονική απόσταση και τις ελάχιστες αναγκαίες διορθώσεις. Αν αυτό είναι για λόγους που όλοι φαντάζονται αδιανόητο τότε ας σκεφτούμε άλλα ερωτήματα. Πως η διαφάνεια και η ανοικτή διακυβέρνηση αφορούν στην οργάνωση και λειτουργία της τέταρτης εξουσίας; Ποια τα εμπόδια και τι είδους συμβιβασμοί χρειάζονται για να είναι δυνατή μια μετάβαση σε ένα ανοικτό σύστημα πολιτικής επικοινωνίας;


Επιστρέφουμε στο αρχικό ερώτημα, υπάρχουν διαρροές στην εποχή της διαφάνειας και πως αυτές νοούνται; Καθόλου βέβαιο δεν είναι πως θα φθάσουμε σε εποχή πλήρους ριζοσπαστικής διαφάνειας. Οποιαδήποτε διαρροή εκλύει ενέργεια που είναι αφύσικο να επιστρέψει στην πηγή της. Αν είναι να φθάσουμε σε μια εποχή κάποιας πλήρους διαφάνειας αυτό που σήμερα εκλαμβάνουμε ως διαρροή ή θα εξαφανιστεί ή στο βαθμό που θα υπάρχει θα έχει εντελώς διαφορετικό νόημα και περιεχόμενο. Είναι πολύ πιθανόν το ίδιο να συμβεί και με την ίδια την έννοια της διαφάνειας καθώς επίσης και με τη συνακόλουθη έννοια της λογοδοσίας. Ωστόσο σήμερα, αυτή η ενέργεια που φέρει στο εσωτερικό της η πράξη και το αποτέλεσμα της διαρροής ή αν προτιμάτε της προνομιακής γνώσης ή ακόμα και της παντελούς άγνοιας πληροφοριών έχει ακόμα πολύ ισχυρούς λόγους να κυκλοφορεί στο πολιτικό σύστημα.

1. Ένα δώρο εξ ουρανού – Ο Χρόνος


Οι κυβερνήσεις ευδοκιμούν πάνω σε ιστορίες για το παρελθόν. Κυβερνούν το παρόν ακριβώς επειδή μπορούν, τώρα, να εκπροσωπήσουν τη μαζική εμπειρία του παρελθόντος: για τις σχέσεις εξουσίας, τους νόμους, τις κοινωνικές συμβάσεις. Είναι το πλησιέστερο πράγμα στον ολοκληρωτικό Εαυτό, στη φαντασίωση ενός πλήρους υποκειμένου. Μ’ αυτή την έννοια, το Wiki-leaks είναι δώρο εξ ουρανού για την προσωρινότητα των κυβερνήσεων. Το μέλλον πάντα εξαρτάται από το παρελθόν, οι μαζικές κυβερνητικές διαρροές μας υπενθυμίζουν το ότι βρισκόμαστε εκτός από τις επίσημες συμφωνίες και τις κρίσιμες αποφάσεις. Μέσω της δημοσιοποίησης των διαρροών μας δίνεται η ευκαιρία να δούμε ανοιχτά όλες τις σκευωρίες και τις μεθόδους που τις προκάλεσαν, καλούμαστε να τις δούμε με δέος, και μας κολακεύουν αν και όταν καταφέρουμε να τις αναπαράξουμε.



2. Αυτό είναι ένα κομμάτι μόνο – του Κώδικα


Συχνά καταφέρνουμε να δούμε ένα μέρος του κυβερνητικού κώδικα, αποθανόντα ή μη. Αν προσπαθήσετε να επισκεφτείτε το γραφείο κοινωνικής μέριμνας της περιοχής σας, το συμπέρασμα είναι το ίδιο. Η διαφάνεια δεν έχει να κάνει με τον ίδιο τον κώδικα, αλλά με μια πολύ συγκεκριμένη πτυχή του, ιδωμένο από μια ουδέτερη, αποστασιοποιημένη, ματιά: θα πρέπει να επιτρέπεται σε “όλους” να παίζουν με τα δεδομένα, να δημιουργούν την δική τους εκδοχή, να συνεισφέρουν στην ολοκληρωμένη διακυβέρνηση, στο κοινό σχέδιο. “Όλοι” είναι ελεύθεροι να δώσουν ζωή στο νεκρό κώδικα, να του προσθέσουν νέες λειτουργίες. Αλλά είναι τελικά ασήμαντο αν το μικρό κομμάτι του κώδικα που καταφέρνουμε να δούμε είναι νεκρό ή όχι καθώς μας δίνεται η ευκαιρία να ζούμε στο σύνολό του. Η κυβέρνηση, όπως και το wiki-leaks, έχει να κάνει με την οικονομία, τους νόμους, τις σχέσεις, την αισθητική, την τέχνη, είναι ένας ζωντανός κώδικας που μπορείς να παγώσεις για λίγο ένα κομμάτι του αλλά ζεις, ο ίδιος, τις επιπτώσεις της λειτουργίας του ως συνόλο.


3. Το Wiki-leaks ως σκηνικό – Χώρος


Αυτό που συμβαίνει είναι ένα παιχνίδι που για μια στιγμή μοιάζει καινούριο, μέχρι να ανακαλύψουμε ότι χρησιμοποιεί ακριβώς τις ίδιες παλιές μεθόδους: κατασκόπους, διαρροές, αποκαλύψεις, και ο κατάλογος δεν έχει τέλος. Αυτό δεν είναι απαραίτητα κακό, εκτός από το γεγονός ότι αυτές οι μέθοδοι αντιμετωπίζουν τα υποκείμενα τους με την ίδια πάντα απόσταση. Αναγνωρίζουμε τους βασικούς πρωταγωνιστές των διαρροών, μπορούμε να νιώσουμε πως μας αφορούν οι κινήσεις τους, να φανταστούμε τις ζωές τους, να κατανοήσουμε τα κίνητρά τους αλλά γνωρίζουμε ότι ποτέ δεν θα αποτελέσουν κομμάτι της δικής μας καθημερινότητας. Μπορεί να μας προκαλούν συγκινήσεις όλα αυτά τα υποκείμενα που εμφανίζονται ως πρωταγωνιστές στις διαρροές, αλλά μέσα απο μια κανονικότητα ποπ σταρ φυσιογνωμιών. Αυτή είναι μια αντανάκλαση του πως θα “έπρεπε” να βλέπουμε την ίδια την Εξουσία: τόσο κοντά, τόσο μακριά σε μια αναμενόμενη, ομαλή, μελωδική επανάληψη.


3+1. Το Wiki – leaks δεν έχει τίποτα το wiki


Το επιχείρημα μοιάζει προφανές, ή μήπως όχι; Ο όρος wiki έχει από μόνος του μια φορτισμένη, σχεδόν χειραγωγήσιμη, έννοια. Το Wiki έχει να κάνει με τη δημοκρατία, τη συμμετοχή, την καινοτομία… Η οικειοποίηση λέξεων όπως το wiki, από την δράση του Wiki – leaks, είναι κομμάτι όλων των προηγούμενων παρατηρήσεων του κειμένου. Εδώ το παιχνίδι της προσωρινότητας, του κώδικα και του χώρου εισχωρεί στο πεδίο της γλώσσας. Το Wiki-leaks μας ζητά να καταγράψουμε τις αποφάσεις του, να αναπαράξουμε τις ιστορίες του, να χρηματοδοτήσουμε τους στόχους του. Μπορεί αυτό και να είναι η διαδικασία του wiki τελικά. Θα το κάναμε ευχαρίστως.


Το “συμπέρασμα” παραμένει: Αντί να επιμένουμε στην αποκάλυψη και την αποποίηση της βίας που μας επιβάλλει ο αποκλεισμός μας από την κυβέρνηση και τις λειτουργίες της, πρέπει να αρχίσουμε να σκεφτόμαστε με κριτικό τρόπο τη βία που συνεπάγεται από τη συμμετοχή και ενσωμάτωσή μας στα δίκτυα της διακυβέρνησης και στα πληροφορικά της κανάλια.

1. Το Wikileaks αποτελεί την σκοτεινή πλευρά της φιλελεύθερης αντίληψης για την διαφάνεια


Το Wikileaks ενσαρκώνει την σκοτεινή πλευρά των εκστρατειών της επικυρωμένης από το κράτος διαφάνειας από το ίδρυμα Sunlight, τον Lawrence Lessig και τόσους άλλους. Οι σκοτεινές και οι επικυρωμένες σταυροφορίες διαφάνειας, εντούτοις, δεν είναι και τόσο ριζοσπαστικά διαφορετικές. Κατά κάποιο τρόπο, αμφότερες, έχουν σαν τελικό στόχο “να κάνουν την κυβέρνηση πιο διαφανή”, αν και οι φιλελεύθεροι σταυροφόροι αναλαμβάνουν αυτό το έργο με την κρατικές ευλογίες και χρηματοδοτήσεις, ενώ το Wikileaks εναντιώνεται στο κράτος. Το Wikileaks εργάζεται ενάντια στη βούληση των κυβερνητικών στελεχών (όχι όλων φυσικά, μιας κι εξαρτάται από τη συνεργασία κάποιων που δρουν σαν βασικοί συνεργοί στις διαρροές), ενώ οι φιλελεύθεροι σταυροφόροι λειτουργούν σε μια σχέση διαχειρίσημης έντασης με κυβερνητικά στελέχη, παραπονούμενοι συνεχώς ότι η κυβέρνηση τηρεί, κάποιες φορές, υποκριτική στάση στην υποστήριξή της διαφάνειας ή ότι δεν είναι προετοιμασμένη να φτάσει την υπόθεση ως το τέλος. Τα εγχειρήματα τύπου Sunlight που χαρτογραφούν που ξοδεύεται το κρατικό χρήμα ή που προσπαθούν να συσχετίσουν τo πώς ψηφίζουν τα μέλη του Αμερικανικού Κονγκρέσου με τις δωρεές που λαμβάνουν και το ποιους εκπροσώπους λόμπυ συναντούν παρασκηνιακά, μπορούν να θεωρηθούν ως συμπληρώματα του Wikileaks. Κατά κάποιον τρόπο, το Wikileaks απλά ενισχύει την επιτάχυνση της μηχανής της διαφάνειας.


2. Το Wikileaks ενσαρκώνει την αποθέωση του πληροφορικού ψηφιακού θεάματος


Οι διαμάχες γύρω από το Wikileaks σηματοδοτούν την εκτόξευση του πληροφορικού ψηφιακού θεάματος στη μαζική κατανάλωση. Το δράμα του Wikileaks φέρνει σε κοινή θέα όλες τις κρυμμένες πλευρές της, κατά τα άλλα, ομαλής λειτουργίας των ψηφιακών δικτύων. Με το Wikileaks, οι εξαιρέσεις αποκτούν αισθητική λειτουργία και γίνονται ο πυρήνας της ψηφιακής κινητικότητας. Οι επιθέσεις κατανεµηµένης άρνησης παροχής υπηρεσιών (DDoS) υπέρ (από τη λεγεώνα των Ανωνύμων) και κατά του Wikileaks (από δεξιούς χάκερς, υποστηριζόμενους ή δρώντας ανεξάρτητα από το Πεντάγωνο). Η άρνηση φιλοξενίας DNS στο Wikileaks. Η διάσπαρτη εξάπλωση εκατοντάδων καθρεπτών (mirrors) της ιστοσελίδας του Wikileaks σ’ όλο τον κόσμο. Οι πρόσφατες δημιουργίες μεταλλάξεων του Wikileaks που έχουν βαπτιστεί ως Brussels- , Balkans-, και βεβαίως πολλά άλλα μελλοντικά -leaks. Οι διαμάχες γύρω από κρυπτογραφήσεις, αποκρυπτογραφήσεις και τo δικαίωμα στην ανωνυμία. Το πληροφορικό ψηφιακό θέαμα αποκτά σάρκα και οστά μέσω της αισθητικοποίησης της κινητικότητας των δικτύων, με το Wikileaks να αποτελεί το βασικό αισθητικό σημαίνον σ’ αυτή τη διαδικασία. Το πληροφορικό ψηφιακό θέαμα που παράγεται από το Wikileaks μοιάζει, επίσης, να περιστρέφεται γύρω από ζητήματα συνδεσιμότητας και τις πιθανότητες αυτή να απαγορευτεί προσωρινά.


Το τηλεοπτικό θέαμα των διαρροών υποτίθεται ότι στοχεύει να αποκαλύψει την ενοχή: να δείξει με το δάχτυλο τα κυβερνητικά στελέχη που έσφαλαν (που καταχράστηκαν την εξουσία, που παρανόμησαν) και να σπρώξει προς την κατεύθυνση της απομάκρυνσής τους από τα δίκτυα της κυβέρνησης. Ως προς αυτό σκεφτείτε το Watergate σαν την παραδειγματική υπόθεση. Το Wikileaks αποκαλύπτει, αντίθετα, με κάπως αυτοαναφορικό τρόπο απλά ότι η κυβέρνηση δεν μπορεί να ελέγξει την πληροφορία, ούτε τα πληροφορικά κανάλια των πληροφοριών της. Στο Cablegate, δεν υπάρχει υπαιτιότητα, ούτε κατηγορούνται στελέχη για κατάχρηση εξουσίας ή παραβίαση του νόμου. Οι διαρροές αποκαλύπτουν ακριβώς αυτό: Ότι οι διαρροές δεν μπορούν να περιοριστούν, το ξεκάθαρο γεγονός ότι το κράτος δεν μπορεί πλέον να ελέγξει τις μεταλλάξεις του πληροφορικού ψηφιακού θεάματος.


3. Το Wikileaks ανοίγει τον νεκρό πηγαίο κώδικα της κυβέρνησης


Από την προοπτική της ηθικής του χακτιβισμού, το Wikileaks είναι ζωτικής σημασίας μιας και ανοίγει τον “πηγαίο κώδικα της κυβέρνησης”. Ακόμη κι αν δεν είμαστε ενάντιοι σ’ αυτό, τι ακριβώς αποκαλύπτει αυτός ο πηγαίος κώδικας; Και τώρα που τον έχουμε, τι μπορούμε να βάλουμε αυτόν τον κώδικα να κάνει; Σχεδόν τίποτα: ο κώδικας είναι νεκρός. Ένας κώδικας που οργανώνει καθημερινές κυβερνητικές δραστηριότητες: συναντήσεις κυβερνητικών στελεχών με άλλα στελέχη, ή με πληροφοριοδότες–κλειδιά, ή με άλλους έμπιστους συνομιλητές, τις αξιολογήσεις όλων αυτών για όποια παγκόσμια κατάσταση αυτοί θεωρούν κρίσιμη, τις προτάσεις τους για δράσεις που είναι κυρίως εκτός θέματος και απραγματοποίητες. Το κράτος βασίζεται σε πορώδη κανάλια επικοινωνίας που είναι εκτός συγχρονισμού με την πραγαμτικότητα, σε άσχετους πληροφοριοδότες-κλειδιά, σε μεγαλομανή στελέχη που απολαμβάνουν γεωπολιτικές φιλοδοξίες σαν να βρίσκονταν ακόμα στον 19ο αιώνα.


Το Cablegate, όπως και τα ημερολόγια του Αφγανιστάν πριν από αυτό, γίνεται απλά μια αυτοαναφορική διαδικασία αποκάλυψης πληροφοριών που είτε έχουμε ήδη υποπτευθεί πως υπάρχουν ή που είναι έτσι κι αλλιώς αντιπαραγωγική ως προς τη πιθανή μελλοντική χρήση τους. Με όρους ψηφιακής πληροφορικής, το cablegate αποκαλύπτει ότι το κράτος έχει χάσει το βασικό ρόλο του στην καινοτομία της ψηφιακής πληροφορικής.


3+1. Έχει μείνει κάτι για να αποκαλυφθεί;


Η διαρροή δεν είναι το ίδιο με την αποκάλυψη. Η διαρροή που πραγματοποιήθηκε από το Wikileaks δεν υπονοεί την αποκάλυψη του δικτύου εξουσίας που θέτει η κυβέρνηση σε κίνηση. Το πρόβλημα δεν είναι τόσο ότι τα τηλεγραφήματα των πρεσβειών ή τα ημερολόγια του πολέμου δεν έχουν ήδη πλήρως αναλυθεί από τα παραδοσιακά δημοσιογραφικά μέσα με τα οποία συνεργάζεται το Wikileaks ή από άλλους αναλυτές. Αντίθετα, η διαρροή μοιάζει να αιχμαλωτίζει κυβερνητικές πληροφορίες των οποίων η αποκάλυψη δεν σημαίνει κάποια ριζοσπαστική αλλαγή στις σύγχρονες λειτουργίες της εξουσίας. Η αναγωγή σε μύθο αυτών των πληροφοριών έγκειται κυρίως στη λαϊκή σύλληψη πως αυτές υποτίθεται ότι θα έπρεπε να παραμείνουν οπωσδήποτε απόρρητες, αν και αποτελούσαν ήδη στόχο της διακρατικής κατασκοπείας και είχαν ήδη συζητηθεί σε διπλωματικούς κύκλους. Η αδιαφάνεια δεν είναι, με άλλα λόγια, ένα βασικό εμπόδιο για τη δημοκρατική διακυβέρνηση. Η εξουσία (συμπεριλαμβανομένης της κυβερνητικής) μοιάζει να λειτουργεί στο σύγχρονο κόσμο, περισσότερο με το να κάνει την πρόσβαση δυνατή, με το να προπογανδίζει την ανοικτότητα, με το να κάνει τα πράγματα γνωστά, παρά περικλείοντας, αποκρύβοντας, ή εμποδίζοντας την πρόσβαση. Η σύγχρονη διακυβέρνηση λειτουργεί πρωτίστως μέσω διαδικασιών συμπερίληψης παρά αποκλεισμού.


Αντί να επιμένουμε στην αποκάλυψη και την αποποίηση της βίας που μας επιβάλλει ο αποκλεισμός μας από την κυβέρνηση και τις λειτουργίες της, πρέπει να αρχίσουμε να σκεφτόμαστε με κριτικό τρόπο τη βία που συνεπάγεται από τη συμμετοχή μας στα δίκτυα της κυβέρνησης και τα πληροφοριακά της κανάλια.

Το Wikileaks είναι μια από τις καθοριστικές ιστορίες του Ίντερνετ, που σημαίνει ότι είναι αυτή τη στιγμή μια από τις καθοριστικές ιστορίες του σήμερα, τελεία. Τουλάχιστον τέσσερις τάσεις ευρείας κλίμακας που διαπερνούν τις κοινωνίες μας ως σύνολο συγχωνεύονται εδώ σε ένα εκρηκτικό μίγμα που οι επιπτώσεις του δεν είναι σαφείς.

Πρώτον, μια αλλαγή στην υλικότητα της επικοινωνίας. Η επικοινωνία γίνεται πιο εκτεταμένη, πιο αρχειοθετημένη και τα αρχεία αποκτούν μεγαλύτερη κινητικότητα. Δεύτερον, μια κρίση των θεσμών, ιδίως στις δυτικές δημοκρατίες, όπου η ηθικοπλαστική ρητορική και η ασχήμια της καθημερινής πρακτικής αποκλίνουν ακόμη περισσότερο την ίδια στιγμή που το θεσμικό προσωπικό ενθαρρύνεται να σκέφτεται περισσότερο για τον εαυτό του. Τρίτον, η άνοδος νέων παικτών, ατόμων υπερ-εξουσιοδοτημένων, ικανών να παρεμβαίνουν στις ιστορικές εξελίξεις σε συστημικό επίπεδο. Τέταρτον, τέλος, μια δομική μεταμόρφωση της δημόσιας σφαίρας (μέσω της εδραίωσης των μέσων ενημέρωσης στον ένα πόλο και της έκρηξης μη θεσμικών εκδοτών στον άλλον), η οποία αντιπαλεύεται εκείνη που περιέγραψε ο Χάμπερμας σχετικά με την άνοδο των μέσων μαζικής ενημέρωσης στην στροφή του 20ού αιώνα.


Δοχεία με διαρροή


Φανταστείτε να έπρεπε να πετάξετε περίπου 400.000 χάρτινα έγγραφα σε μια ταχυδρομική θυρίδα που είναι διακριτικά τοποθετημένη σε μια δύσκολη πλευρά ενός δρόμου. Αδύνατον. Φανταστείτε τώρα να κάνατε το ίδιο πράγμα με ψηφιακά αρχεία σε ένα USB στικ ή ανεβάζοντάς τα σε οποιονδήποτε διαδικτυωμένο υπολογιστή. Κανένα πρόβλημα. Ωστόσο, οι υλικές διαφορές ανάμεσα στα χάρτινα και τα ψηφιακά αρχεία ξεπερνούν κατά πολύ το θέμα του όγκου. Τα ψηφιακά αρχεία είναι τα ερεθίσματα που ταξιδεύουν μέσω του νευρικού συστήματος δυναμικών, διανεμημένων οργανώσεων όλων των μεγεθών. Είναι προορισμένα, από την αρχή, να κυκλοφορούν με άνεση. Διαφορετικά αυτές οι οργανώσεις θα διαλύονταν και δεν θα είχαν πλέον δυναμισμό. Όσο πιο ευέλικτες και διανενημένες είναι οι οργανώσεις, τόσο περισσότερα αρχεία παράγουν και τόσο πιο γρήγορα κυκλοφορούν. Λόγω της διανεμημένης μορφής τους και της πίεσης για διοργανωτική συνεργασία, είναι όλο και πιο δύσκολο να κρατούν αρχεία μέσα σε συγκεκριμένες οργανώσεις που τα όρια τους είναι έτσι κι αλλιώς θολά. Ερευνητές που εποπτεύουν αυτή τη διαδικασία, όπως ο David Lyon, έχουν γράψει πολλά για την ικανότητα διαρροής των “δοχείων”, εννοώντας την τάση που έχουν τα ευαίσθητα ψηφιακά αρχεία να υπερβαίνουν τα όρια των θεσμών που τα παράγουν. Αυτή η ικανότητα διαρροής οφείλεται συχνά σε εμπορικούς λόγους (ιδιωτικά δεδομένα που πωλούνται) ή σε ακαταλληλότητα( συστήματα που δεν είναι αρκετά ασφαλή) ή επειδή κάποιοι παραβιάζουν συνειδητά τις οργανωτικές πολιτικές για τους δικούς τους σκοπούς. Είτε προβαίνουν σε αποκαλύψεις καθοδηγούμενοι από τη συνείδηση, όπως είναι η περίπτωση του WikiLeaks, είτε πρόκειται για άτομα που πουλούν πληροφορίες για ιδιωτικό όφελος, όπως είναι η περίπτωση πολλών υπαλλήλων ελβετικών τραπεζών που αντέγραψαν πρόσφατα τα στοιχεία ιδιωτικών λογαριασμών και τα πούλησαν σε φορολογικές αρχές ανά την Ευρώπη. Σε ορισμένες οργανώσεις όπως οι τράπεζες και ο στρατός, όλα ταξινομούνται και ένας μεγάλος αριθμός ανθρώπων έχει πρόσβαση σ’ αυτά τα στοιχεία, ακόμη και το μεσαίο προσωπικό που χειρίζεται τη ροή ανεπεξέργαστων στοιχείων όπως τα αρχεία ιδιωτών που παράγονται ως μέρος της καθημερινής διαδικασίας.


Η βασική επεξεργασία δεδομένων πρέπει να είναι αποτελεσματική, σε ό, τι αφορά την πρόσβαση στα στοιχεία και τη διαβίβαση. Δεν μπορεί να περιορίζεται από υπερβολικές γραφειοκρατικές διατυπώσεις και αυστηρές προϋποθέσεις πρόσβασης σε απόρρητες πληροφορίες ή υπερβολικά αυστηρό διαχωρισμό των στοιχείων σε ενότητες ασύνδετες μεταξύ τους. Σε τελική ανάλυση, η αδυναμία σύνδεσης δεδομένων σε διάφορους γραφειοκρατικούς τομείς ήταν από τις κύριες κριτικές που ασκήθηκαν στις έρευνες για τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου. Υπάρχει ένα εγγενές παράδοξο. Πολλά ταξινομημένα αρχεία πρέπει να ρέουν ελεύθερα για να στηρίζουν περίπλοκες, διανεμημένες και ευαίσθητες στο χρόνο επιχειρήσεις. Ωστόσο, από τη στιγμή που η πληροφορία ταξινομείται, πρέπει να ρέει εντός συγκεκριμένων ορίων που δεν μπορούν να καθοριστούν σαφώς σε γενικό επίπεδο (τελικά, ποτέ δεν ξέρεις εκ των προτέρων τι πρέπει να συνδεθεί με τι) και πρέπει να ρέει μέσω πολλών, πολλών χεριών. Αυτό δημιουργεί τις τεχνο-οργανωτικές προϋποθέσεις για μαζικές ποσότητες πληροφοριών προς διαρροή.


Το WikiLeaks, από την άλλη πλευρά, δημιούργησε μια ειδική υποδομή που δέχεται αυτούς τους χείμαρρους αρχείων. Περισσότερο από μια δεκαετία μετά τις ξέφρενες συζητήσεις των κυβερνοπάνκς που ονειρεύονταν πλήρη ανωνυμία μέσω πλήρους κωδικοποίησης, το WikiLeaks κατάφερε για πρώτη φορά να δημιουργήσει μια αποτελεσματική υποδομή για ανώνυμη επικοινωνία. Αντί να βασιστεί αποκλειστικά στην τεχνολογία, έφτιαξε μια κοινωνική υπηρεσία πληροφοριών (φιλτράρισμα, επιμέλεια) μέσα στο σύστημα για να ενθαρρύνει ένα μόνο είδος ανώνυμου λόγου – που αποκαλύπτει απόρρητες πληροφορίες- ενώ προστατεύεται από τις συνήθεις κριτικές για την ανώνυμη επικοινωνία ( διακίνηση παιδικής πορνογραφίας και τα παρόμοια). Παρόλα αυτά, η μεταμόρφωση της υλικότητας των αρχείων και οι νέες υποδομές δημιουργούν απλώς δυνατότητες και αδυνατούν να εξηγήσουν γιατί ορισμένα δοχεία έχουν μεγάλη τάση διαρροής και άλλα όχι.


Θεσμοί σε ακυβερνησία


Είναι άραγε σύμπτωση που η μεγάλη πλειοψηφία του υλικού του WikiLeaks προήλθε, μέχρι στιγμής, μέσα από τους θεσμούς των δημοκρατικών συστημάτων; Νομίζω πως όχι. Η δυτική πολιτική γίνεται όλο και πιο ηθικοπλαστική. Ο Τόνι Μπλερ ήταν αδιαμφισβήτητος μάστορας του είδους. Μπορούσε να μιλάει με πάθος για “ανθρωπιστικούς πολέμους” που υποτίθεται ότι προωθούσαν τα ανθρώπινα δικαιώματα. Το Αφγανιστάν επρόκειτο να αποκτήσει ευημερία υπό τη θέρμη της φροντίδας των συμμαχικών δυνάμεων, ύστερα από δεκαετίες εγκατάλειψης και εμφύλιου πόλεμου. Αυτή τη φορά, με την εισβολή, η χώρα επρόκειτο να αναπτυχθεί, οι υποδομές να ανοικοδομηθούν, οι γυναίκες να απελευθερωθούν, τα παιδιά να αποκτήσουν ελπίδα και τι άλλο ακόμα. Ο πόλεμος του Ιράκ- από την ώρα που αποδείχτηκε ότι τα όπλα μαζικής καταστροφής ήταν προϊόν της φαντασίας- επρόκειτο να ελευθερώσει τον ιρακινό λαό από τον δεσποτισμό, να φέρει τη δημοκρατία στη Μέση Ανατολή και να αποτελέσει την απαρχή μιας νέας εποχής ειρήνης, κυριαρχίας του νόμου και εμπορικών ευκαιριών. Σε ένα βαθμό, υπάρχει πάντα ένα χάσμα μεταξύ πολιτικής ρητορικής και πρακτικής, ιδίως σε εποχές πολέμου. Τώρα όμως υπάρχει μια ποιοτική διαφορά. Τα δυτικά πολιτικά συστήματα μοιάζουν να έχουν χάσει την ικανότητά τους να κτίζουν ιστορικές αφηγήσεις που να μπορούν να αιτιολογήσουν και να δώσουν νόημα σην ασχήμια που αποτελεί μέρος κάθε πολέμου. Από το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, η πολιτική δεν ακολουθεί κάποιο ιστορικό σχέδιο, δημιουργώντας έτσι ένα κενό τυλιγμένο σε μια κενή ηθικολογία.


Εάν όμως το μόνο που έχει απομείνει είναι μια επιφανειακή ηθική, τότε η συνάντηση με τις βίαιες καθημερινές επιχειρήσεις του πεδίου μάχης είναι ανεπιτυχής και διαβρωτική. Το σκεπτικό της ηθικής του πολέμου διαλύεται γρήγορα κάτω από την πραγματική εμπειρία του πολέμου και αυτό που μένει είναι ένας κυνικός μηχανισμός που οδηγεί σε παροξυσμό. Δεν μπορεί πλέον να γεννήσει μια μόνιμη και θετική ταύτιση από την πλευρά των πρωταγωνιστών του. Κατά κάποιο τρόπο, βλέπουμε μια παρόμοια έλλειψη ταύτισης μέσα στις εταιρίες, όπως έδειξαν οι διαρροές από τις ελβετικές τράπεζες. Με κυρίαρχη τη νεοφιλελεύθερη ιδεολογία, λένε συνέχεια στους υπαλλήλους ότι δεν πρέπει να περιμένουν τίποτα από την εταιρία, ότι οι θέσεις εργασίας τους βρίσκονται διαρκώς σε κίνδυνο και ότι αν δεν ανταποκριθούν στους στόχους θα αντικατασταθούν στη στιγμή. Δεν υπάρχει μεγαλύτερη αφήγηση από την γενικευμένη ανασφάλεια.


Αυτό το άδειασμα των θεσμών λαμβάνει χώρα σε ένα πλαίσιο γενικής μεταμόρφωσης της εργασίας, πέρα από τις αυστηρές ιεραρχίες και την τυφλή υπακοή στην εκτέλεση των διαταγών, προς ένα πιο περίπλοκο στυλ γνωστικής εργασίας. Λένε λοιπόν στους ανθρώπους να συμμετέχουν περισσότερο στην εργασία τους, να γίνουν πιο δημιουργικοί, πιο αυτόνομοι, να αναπτύσσουν περισσότερες πρωτοβουλίες. Δεν αρκεί πλέον να ακολουθείς απλώς τις εντολές, χωρίς να επενδύεις τη δημιουργικότητα και την προσωπικότητά σου. Υπάρχει λοιπόν μια δεύτερη εσωτερική αντίφαση. Ζητούν από τους ανθρώπους να ταυτιστούν προσωπικά με οργανώσεις, οι οποίες δεν μπορούν πλέον να φέρουν σε πέρας ιστορικά σχέδια που αξίζουν μεγάλες θυσίες ή που αντιμετωπίζουν σαφώς τους υπαλλήλους τους ως αναλώσιμους βραχυπρόθεσμους πόρους. Αυτό, νομίζω, δημιουργεί μια γνωστική δυσαρμονία που αιτιολογεί, ίσως και απαιτεί από αυτόν που κάνει τη διαρροή να παραβιάσει τη διαδικασία και να βλάψει ενεργά την οργάνωση της οποίας εκείνος ή εκείνη ήταν, σε ένα βαθμό, ένα πολιτιστικά αλλοτροιωμένο μέλος (αυτή είναι η διαφορά με τον κατάσκοπο). Αυτή η δυσαρμονία δημιουργεί την κινητήρια δύναμη για να υπάρξει μετακίνηση από το εν δυνάμει στο υπαρκτό.


Υπερ-εξουσιοδοτημένοι


Υπάρχει μια μεγάλη ποσότητα υποδομής- μεταφορές, επικοινωνία, χρηματοδότηση, παραγωγή- που είναι διαθέσιμη και στην οποία, μέχρι πρόσφατα, είχαν πρόσβαση μόνο οι πολύ μεγάλες οργανώσεις. Τώρα δεν θέλει πολύ- λίγους αφοσιωμένους ανθρώπους με βαθιά γνώση- για να συνδέσουν αυτά τα κομμάτια σε μια ισχυρή πλατφόρμα από την οποία να δράσουν. Οι ειδικοί στη στρατιωτική στρατηγική μιλούν για “υπερ-εξουσιοδοτημένα άτομα”, εννοώντας κάποιον



που μπορεί αυτόνομα να δημιουργήσει ένα γεγονός καταιγιστικό, {……} μια “διατάραξη του συστήματος”. Μια διακοπή στη λειτουργία του συστήματος και μια ανατροπή των υπαρχόντων κανόνων, τουλάχιστον σε εθνικό αλλά πιθανώς και σε παγκόσμιο επίπεδο. Βασικές προϋποθέσεις για να γίνει κάποιος “υπερ-εξουσιοδοτημένος” είναι να κατανοεί την ικανότητα σύνδεσης και τη λειτουργία ενός περίπλοκου συστήματος, να έχει πρόσβαση σε καίριους δικτυακούς κόμβους, να κατέχει μια δύναμη που μπορεί να χρησιμοποιηθεί κατά της δομής του συστήματος και να έχει τη βούληση να τη χρησιμοποιήσει.[1]


Υπάρχουν πολλές πραγματικές αδυναμίες σ’ αυτή την αντίληψη, όπως ότι μέχρι στιγμής έχει εφαρμοστεί αποκλειστικά για την τρομοκρατία και ότι περιορίζει τη δομική δυναμική σε ατομικές πράξεις. Παρόλα αυτά, μπορεί να είναι χρήσιμη, καθώς αναδεικνύει ότι περίπλοκα, διαδικτυωμένα συστήματα που μπορούν να είναι αρκετά σταθερά, κατέχουν καίριους κόμβους (“systempunkt” κατά την παράξενη διάλεκτο των ειδικών στην στρατιωτική στρατηγική) που σε περίπτωση αποτυχίας μπορούν να έχουν καταιγιστικές συνέπειες σε ολόκληρο το σύστημα.[2] Αναδεικνύει επίσης πώς άτομα ή συνήθως μικρές ομάδες μπορούν να επηρεάσουν δυσανάλογα αυτά τα συστήματα αν καταφέρουν να παρέμβουν σε αυτούς τους καίριους κόμβους. Επομένως, άτομα, με την υποστήριξη μικρών, διαδικτυωμένων οργανώσεων, μπορούν τώρα να παρέμβουν στην κοινωνική δυναμική σε συστημικό επίπεδο, για το καλύτερο ή το χειρότερο.


Η εικόνα αυτή ταιριάζει πολύ καλά στο WikiLeaks, που είναι οργανωμένo γύρω από ένα χαρισματικό άτομο. Αυτό άλλωστε αποτελεί ταυτόχρονα τη δύναμη και την αδυναμία τoυ. Τη δύναμη, επειδή μπόρεσε να πυροδοτήσει γεγονότα ευρείας κλίμακας γρήγορα και φθηνά. Εάν το WikiLeaks απαιτούσε επένδυση πολλών εκατομμυρίων δολαρίων, δεν θα μπορούσε να απογειωθεί. Αυτή είναι όμως και η κύρια αδυναμία τoυ, καθώς παραμένει τόσο πολύ επικεντρωμένο γύρω από ένα μόνο πρόσωπο. Πολλά από τα προβλήματα που χαρακτηρίζουν τις μικρές ομάδες, οι οποίες είναι οργανωμένες γύρω από έναν χαρισματικό ηγέτη, επιδρούν και στο WikiLeaks, όπως ο αυταρχισμός, η έλλειψη εσωτερικής διαδικασίας, ο κίνδυνος εξάντλησης και οι εσωτερικές και εξωτερικές επιθέσεις σε σχέση με την αξιοπιστία αυτού του μοναδικού προσώπου (αν όχι κάτι χειρότερο). Μια τέτοια χαρισματική ηγεσία είναι συχνά ασταθής και κανείς μπορεί να υποψιαστεί ότι όλα τα προβλήματα- θετικά λόγω της υπερ-εξουσιοδότησης, αλλά και αρνητικά λόγω των πιέσεων που ασκούνται- πολλαπλασιάζονται σε μια κλίμακα χωρίς προηγούμενο στην περίπτωση του WikiLeaks και του ηγέτη του Τζούλιαν Ασσάνζ. Δύσκολα μπορεί κανείς να φανταστεί πώς κάτι τέτοιο μπορεί να είναι βιώσιμο.


Μια νέα δημόσια σφαίρα


Η δημόσια σφαίρα ως πεδίο πολιτικού λόγου και αντισταθμίσματος στο κράτος βρίσκεται σε παρακμή εδώ και πολύ καιρό. Μολονότι δεν είναι σαφές πότε άρχισε αυτή η παρακμή- είναι εμφανές ότι επιταχύνθηκε στη δεκαετία του 1980, ακολουθώντας τα κύματα απορρύθμισης και εδραίωσης της επιχείρησης των μίντια. Οι πολιτικές και οικονομικές πιέσεις οδήγησαν στην αύξηση της ποσότητας των “εύπεπτων ειδήσεων”, των ανθρώπινων ιστοριών και των σχολίων και στην πτώση του ρεπορτάζ και της έρευνας. Αυτή είναι γνωστή ιστορία. Την ίδια στιγμή οι κυβερνήσεις έμαθαν να παίζουν το παιχνίδι της πρόσβασης και των διαρροών. Οι δημοσιογράφοι ταΐζονται επιδέξια με πληροφόρηση εκ των έσω και γίνονται όλο και πιο εξαρτώμενοι από την πρόσβαση στα κέντρα εξουσίας. Οι εγκάθετοι δημοσιογράφοι στην αρχή του Δεύτερου Πολέμου του Κόλπου αποτέλεσαν το πιο χτυπητό παράδειγμα αυτής της εξέλιξης. Για τα μίντια, αυτό είναι πολύ πιο γρήγορο και φτηνό από το να κάνουν τη δική τους έρευνα, ενώ η κυβέρνηση μπορεί να ελέγχει την ιστορία, όχι μόνο παρέχοντας την πληροφόρηση ( ακόμη και “ειδικούς” για συνεντεύξεις στην τηλεόραση), αλλά και απειλώντας με απαγόρευση πρόσβασης τους δημοσιογράφους και τα μίντια που δεν ακολουθούν τη γραμμή. Τελευταίο αλλά όχι λιγότερο σημαντικό είναι το γεγονός ότι η νομική προστασία της δημοσιογραφίας είναι πιο ανίσχυρη, εν μέρει επειδή οι προκλήσεις γίνονται πιο επιθετικά και εν μέρει επειδή τα εμπορικά μίντια βλέπουν το κριτικό ρεπορτάζ μέσα απ’ τα μάτια των νομικών υπηρεσιών και των λογιστηρίων τους που αποστρέφονται το ρίσκο.


Μπροστά στην προφανή κρίση των ειδησεογραφικών μέσων ενημέρωσης, υπάρχει ελπίδα ότι το Ίντερνετ- η μπλογκόσφαιρα και η δημοσιογραφία των πολιτών- μπορεί να αντικαταστήσει τις παλιές, απαρχαιωμένες δομές. Σε γενικές γραμμές αυτό δεν έχει συμβεί, πράγμα που δεν αποτελεί έκπληξη, καθώς τα νέα μίντια ποτέ δεν αντικαθιστούν απλώς τα παλιά. Αυτό που βλέπουμε, όμως, είναι μια αργή, δομική μεταμόρφωση της δημόσιας σφαίρας όπου τα παλιά ειδησεογραφικά μέσα ενημέρωσης συμπληρώνονται από νέους παίκτες, που εκμεταλλεύονται τις αδυναμίες των κυρίαρχων μέσων ενημέρωσης, χρησιμοποιώντας παράλληλα την ικανότητά τους να αφηγούνται ιστορίες σε πλήθη κόσμου. Με δυο λόγια, η διαδικασία της ερευνητικής δημοσιογραφίας αναδιοργανώνεται και, όπως μπορούμε να ελπίζουμε, αναζωογονείται.


Στην οικολογία των ειδήσεων, τα παραδοσιακά ειδησεογραφικά μέσα ενημέρωσης παραμένουν ο πιο σημαντικός δίαυλος παροχής ειδήσεων. Ξέρουν καλύτερα πώς να πακετάρουν και να δίνουν αποτελεσματικά τις ειδήσεις. Ο νομικός κίνδυνος που συνδέεται με τη δημοσιοποίηση ευαίσθητων πληροφοριών είναι ωστόσο υπαρκτός στο WikiLeaks, σε ακραίες περιπτώσεις, ή σε μπλογκς και άλλους χειριστές χωρίς ενεργητικά, σε κανονικές συνθήκες. Την ίδια στιγμή, εμφανίζονται νέες πηγές χρηματοδότησης της ερευνητικής δημοσιογραφίας έξω από τα κυρίαρχα μίντια. Στις ΗΠΑ, η Pro-Publica ιδρύθηκε το 2007 με φιλανθρωπικά κονδύλια από το Knights Foundation ως “ανεξάρτητο, μη κερδοσκοπικό γραφείο σύνταξης ειδήσεων που παράγει ερευνητική δημοσιογραφία για το δημόσιο συμφέρον”, επειδή “πολλές νέες οργανώσεις το αντιμετωπίζουν όλο και περισσότερο ως πολυτέλεια”.[3] Το Bureau of Investigative Journalism, που ιδρύθηκε τον Απρίλιο του 2010 στο Λονδίνο από την Potter Foundation με τον ίδιο σκοπό, είναι επίσης μη κερδοσκοπικό. Και οι δυο μονάδες συνεργάζονται με τα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης, έντυπα και τηλεοπτικά, τα οποία μεταδίδουν τις ιστορίες που εκείνοι ερευνούν. Επιπλέον, νέες συνεργατικές υποδομές, όπως το DocumentCloud, “αρχείο ντοκουμέντων από πρωτογενείς πηγές και εργαλείο για το σχολιασμό, την οργάνωση και τη δημοσιοποίησή τους”, παρέχει την υποδομή για τον αποτελεσματικό χειρισμό υλικού σε μεγάλες ποσότητες, πέρα από τα συνήθη ειδησεογραφικά και οργανωτικά όρια. Τα διάφορα στοιχεία που συνθέτουν τη διαδικασία του ερευνητικού ρεπορτάζ (προστασία της πηγής, χρονοβόρα διαδικασία συλλογής και κατανόησης των πληροφοριών, παροχή εργαλείων για χειρισμό του υλικού και μετάδοση της ιστορίας στο ευρύτερο κοινό) δεν εκτελούνται πλέον από μια οργάνωση αλλά από μια σειρά διαδικτυωμένων οργανώσεων, που η κάθε μια εκτελεί μόνο μια από αυτές τις διαδικασίες, βασίζονται σε διαφορετικά οικονομικά μοντέλα, αλλά εργάζονται μαζί για να φέρουν την ιστορία στη δημόσια σφαίρα. Σε αυτή τη νέα οικολογία, το WikiLeaks είναι ο παίκτης που αναλαμβάνει το μεγαλύτερο ρίσκο, πράγμα που αφήνει τους άλλους σχετικά ελεύθερους να δράσουν σε ένα κατά τα άλλα πολύ εξαναγκαστικό περιβάλλον.


Αυτό αλλάζει, κατά κάποιο τρόπο, το χαρακτήρα του τελικού προϊόντος, των ειδήσεων. Συνδυάζει το παραδοσιακό ρεπορτάζ- όπου η πηγή του υλικού συνήθως δεν δημοσιοποιείται-και το μπλόγκινγκ, όπου συνήθως υπάρχει σύνδεση με την πηγή, δημοσιεύεται μαζί. Από τη στιγμή που το WikiLeaks δημοσιεύει έτσι κι αλλιώς το υλικό, πολλές από τις εφημερίδες που μετατρέπουν τα αρχεία του σε ιστορίες, κάνουν κι αυτές το ίδιο (αντί να αναφέρουν απλώς μια ή δυο προτάσεις). Συνολικά, αυτό κάνει τις ιστορίες πιο διαφανείς και, ειλικρινά, πιο ενδιαφέρουσες στην ανάγνωση. Απ’ όσο μπορούμε προς το παρόν να πούμε, οι ιστορίες που είναι γραμμένες με το DocumentCloud τείνουν να είναι παρόμοιες. Κατά πόσο αυτό είναι “επιστημονική δημοσιογραφία”, όπως ελπίζει ο Τζούλιαν Ασσάνζ, δημοσιογραφία που δημοσιεύει την πηγή της πληροφορίας όπως οι επιστήμονες δημοσιεύουν ανεπεξέργαστα δεδομένα και μεθόδους έρευνας, μένει να αποδειχτεί. Αλλά ο συνδυασμός της πρόσβασης σε μια καλά επιμελημένη ιστορία όπως και σε εκτεταμένο πρωτογενές υλικό, μπορεί να είναι πολύ ισχυρός.


Συνέπειες


Είναι πολύ δύσκολο να εκτιμήσει κανείς ποιες θα είναι οι συνέπειες του WikiLeaks, καθώς αυτό εξαρτάται από τόσες πολλές παραμέτρους. Είναι αρκετά ασφαλές να πούμε ότι η διαρροή θα εξακολουθήσει να αποτελεί μια σημαντική μέθοδο στην πολιτική της ενημέρωσης, ανεξάρτητα από την τύχη του WikiLeaks. Αυτό που άλλαξε με το WikiLeaks είναι η κλίμακα των διαρροών- από άποψη όγκου όπως και ευαισθησίας. Αντί να κάνει πολιτική με τον συνήθη τρόπο, το WikiLeaks μπορεί να παρεμβαίνει σε αυτήν και να θέτει τη δική του ατζέντα. Τι μπορεί όμως να πετύχει; Ο πιο ταπεινός στόχος που ανέφερε ο Ασσάνζ είναι να αυξήσει τον “φόρο απορρήτου”. Όπως έγραψε πριν από μερικά χρόνια σε μια μελέτη για τις “Μη Γραμμικές Επιδράσεις των Διαρροών σε Άδικα Συστήματα Διακυβέρνησης“,

Όσο πιο μυστική ή άδικη είναι μια οργάνωση, τόσο περισσότερο οι διαρροές προκαλούν φόβο και παράνοια στην ηγεσία της και την παρέα της. Αυτό καταλήγει κανονικά στην ελαχιστοποίηση των μηχανισμών αποτελεσματικής εσωτερικής επικοινωνίας ( αύξηση στον γνωστικό “φόρο απορρήτου”) και στην επακόλουθη γνωστική παρακμή ολόκληρου του συστήματος.


Όσο περισσότερο μια οργάνωση πρέπει να προστατευθεί απέναντι στις διαρροές, τόσο η εσωτερική αντίφαση ανάμεσα στην απαίτηση να μοιραστεί την πληροφορία (για να λειτουργήσει αποτελεσματικά) και να την ελέγξει (για να την κρατήσει μυστική) θα γίνει πρωταρχική και θα επιδράσει αρνητικά στην ικανότητα της να φέρει σε πέρας την αποστολή της. Οι στόχοι του Ασσάνζ μπορεί να πραγματοποιηθούν απ’ αυτή τη στενή άποψη, αλλά είναι ασαφές αν ο “φόρος” θα είναι αρκετά υψηλός για να περιορίσει την εξουσία οργανώσεων όπως ο στρατός των ΗΠΑ ή αν θα χρειαστεί απλώς να επενδύσει περισσότερους πόρους για να κάνει το ίδιο που έκανε πριν.


Πέραν τούτου, πολλά θα εξαρτηθούν από το διάστημα που θα λειτουργήσει το WikiLeaks. Οι πιέσεις που του ασκούνται είναι τεράστιες και η θεσμική βάση του μοιάζει συγκριτικά αδύναμη, παρά ή μάλλον εξαιτίας της υπερ-εξουσιοδότησης. Ούτε είναι σαφές πόσο θα το στηρίξουν οι μιντιακές συνεργασίες του με τη νέα οικολογία της δημοσιογραφίας. Οι New York Times, για παράδειγμα, παίζουν διπλό παιχνίδι. Συνεργάζονται επιλεκτικά με το WikiLeaks, κατεβάζοντας όμως τους τόνους.[4] Η αποφυγή αναφοράς, από πλευράς τους, του όρου ʺβασανιστήριαʺ είναι τόσο επίπονη, που ακόμη και το μη πολιτικό μπλογκ BoingBoing τους ειρωνεύτηκε γράφοντας: “Οι New York Times Γεννήτορες Ευφημισμού για τα Βασανιστήρια”. Την ίδια στιγμή, οι NYT συμμετέχουν ενεργά στην παγκόσμια εκστρατεία σπίλωσης του Ασσάνζ.[5] Τα άλλα κυρίαρχα μέσα ενημέρωσης στις ΗΠΑ είναι πιο φανερά εχθρικά και συνεχίζουν την περιδίνησή τους. Η Fox News ισχυρίστηκε ότι το Iraq War Log περιείχε πληροφορίες για όπλα μαζικής καταστροφής κι ένας από τους σχολιαστές της ζήτησε να κηρυχθούν οι ακτιβιστές του WikiLeaks “στρατιώτες του εχθρού” και κάλεσε για “εξωδικαστική δράση”, εννοώντας στοχευμένες δολοφονίες εναντίον τους.[6] Όσο τα αμερικανικά μίντια θα παραμένουν τόσο εξαρτημένα από την πρόσβαση στην εξουσία (για να λαμβάνουν την πληροφόρηση που διαρρέεται επισήμως), η βούλησή τους να εμπλακούν πλήρως με το υλικό που δημοσιεύει το WikiLeaks θα είναι περιορισμένη. Η εμπλοκή τους, ωστόσο, θα είναι κρίσιμη καθώς η ερμηνεία και οι πολιτικές συνέπειες των διαρροών δεν θα εξαρτηθούν μόνο από τα γεγονότα.


Το άρθρο δημοσιεύτηκε στα αγγλικά στο περιοδικό Mute με τίτλο “Contain This! Leaks, Whistle-Blowers and the Networked News Ecology“.


Σημειώσεις

[1] “The Super Empowered Individual“, Zenpundit, 28 October 2006.

[2] John Robb, ‘The Systempunkt‘, Global Guerillas, 19 December 2004.

[3] Βλ. http://www.propublica.org/about/

[4] Βλ. Glenn Greenwald, “NYT v. the World: WikiLeaks coverage“, Salon, 25 October 2010.

[5] John F. Burns and Ravi Somaiya, ‘WikiLeaks Founder on the Run, Trailed by Notoriety‘, New York times 23 October 2010.

[6] Stephen C. Webster, “Fox News editorial: WikiLeaks employees should be declared ‘enemy combatants‘”, 25 October 2010.

Κατά γενική αντίληψη, το κράτος πρόνοιας βρίσκεται σε κρίση εδώ και περισσότερο από μια δεκαετία. Οι προτεινόμενες θεραπείες ποικίλλουν: η αναζήτηση πιο αποτελεσματικών ή δίκαιων φορολογικών συστημάτων που θα μπορούσαν να χρηματοδοτήσουν τα κόστη της κοινωνικής πρόνοιας, η εφαρμογή μεταρρυθμίσεων στους θεσμούς πρόνοιας για την περικοπή των αυξανόμενων δαπανών τους, η ιδιωτικοποίηση ορισμένων τομέων των υπηρεσιών κοινωνικής πρόνοιας, η διασύνδεση της κοινωνικής πρόνοιας με την αγορά εργασίας και τη δια βίου εργασιακή εκπαίδευση. Κεντρική προϋπόθεση αυτής της δημόσιας συζήτησης είναι η αναγνώριση του καίριου ρόλου του κράτους (ή της αγοράς, σε περιπτώσεις που το κράτος αποτυγχάνει ή είναι απρόθυμο) ως χορηγού κοινωνικής πρόνοιας και της έννοιας των αναξιοπαθούντων πολιτών ως δικαιούχων.


Αυτό που δεν φωτίζεται αρκετά σ’ αυτή τη συζήτηση είναι η πλούσια ιστορία των άτυπων κοινωνικών πρακτικών πρόνοιας που διατρέχουν τους οικονομικούς, οικογενειακούς, ταξικούς, φυλετικούς και έμφυλους φραγμούς, όπως επίσης οι νέες δυνατότητες για την οργάνωση της πρόνοιας μέσω της ανόδου των νέων κοινωνικών κινημάτων και ενός νέου πολιτικού ακτιβισμού. Στόχος του αφιερώματος είναι η επανεξέταση των κοινωνικών πρακτικών πέρα από τους υπάρχοντες θεσμούς του κράτους και της αγοράς και η απόπειρα διασύνδεσης του κράτους πρόνοιας με νέες μορφές κοινωνικής και οικονομικής οργάνωσης.

Η έκταση της απόλυτης φτώχειας στις αναπτυσσόμενες χώρες, το Νότο, υπενθυμίζει πόσο μακριά βρίσκεται η ανθρωπότητα από το να έχει εξασφαλίσει ικανοποιητικές συνθήκες διαβίωσης για όλους. Ένας στους πέντε ανθρώπους στον κόσμο σήμερα δεν έχει άλλη επιλογή παρά να επιζεί με λιγότερα από 2 δολάρια τη μέρα και 1,5 δις άνθρωποι δίνουν μάχη για να ζουν με λιγότερα από 1 δολάριο. Η μεγάλη πλειοψηφία εκείνων που πλήττονται είναι παιδιά, και το καθένα τους είναι μια ατομική ιστορία ανεκπλήρωτης ελπίδας και δυνατοτήτων.

Ένας χάρτης του κόσμου διαβαθμισμένος ανάλογα με την έκταση της έσχατης φτώχειας δείχνει την περιφερειακή κατανομή της (Εικόνα 1). Δείχνει επίσης ότι εάν εστιαστούμε στη φτώχεια, θα μπορέσουμε να δούμε τον πλανήτη μας πολύ διαφορετικά.


Λίγοι μπορούν να αμφισβητήσουν ότι ʺένας κόσμος απαλλαγμένος από τη φτώχειαʺ αποτελεί τη μεγάλη πρόκληση του 21ου αιώνα. Το καίριο ζήτημα είναι πώς αυτό μπορεί να επιτευχθεί. Στο βιβλίο Just Give Money to the Poor: The Development Revolution from the Global South, οι Hanlon, Barrientow και Hulme συζητούν για το κύμα της νέας σκέψης για τη μείωση της φτώχειας και την ανάπτυξη που σαρώνει το Νότο. Αντί να βασιζόμαστε σε μια μεγάλη και ακριβή βιομηχανία βοήθειας για να βρούμε τρόπους “να βοηθήσουμε τους φτωχούς”, θα ήταν καλύτερο να στηρίζουμε τις εσωτερικές πολιτικές πρόνοιας και τους θεσμούς προκειμένου να μεταβιβάζουν χρήματα και πόρους απευθείας στα νοικοκυριά που βρίσκονται σε κατάσταση φτώχειας, έτσι ώστε να μπορούν να βρουν τους πιο αποτελεσματικούς τρόπους για να ξεφύγουν από αυτήν.



Εικόνα 1: Χάρτης – Εισόδημα $1/ημέρα ανά χώρα (πηγή: Chronic Poverty Research Centre)


Στις ανεπτυγμένες χώρες, η κοινωνική αρωγή είναι κατά μεγάλο μέρος ένα κατάλοιπο. Άλλα στοιχεία του κράτους πρόνοιας τους, όπως μορφές κοινωνικής ασφάλισης, πολιτικές και προγράμματα που εστιάζονται στην προστασία και την προώθηση της απασχόλησης, προσπαθούν να αποτρέψουν άτομα και νοικοκυριά από τη φτώχεια. Η κοινωνική αρωγή στηρίζει μια πολύ μικρή μειοψηφία του πληθυσμού που γλυστράει έξω απ’ το δίκτυ ασφαλείας. Στις ανεπτυσσόμενες χώρες, από την άλλη πλευρά, οι οργανισμοί κοινωνικής ασφάλισης καλύπτουν μια μειοψηφία εργατών που απασχολούνται επισήμως (μόνο 7% του εργατικού δυναμικού στην Ινδία) και οι αγορές εργασίας είναι σε μεγάλο βαθμό αρρύθμιστες. Μέχρι πρόσφατα, ελάχιστες αναπτυσσόμενες χώρες είχαν δώσει προσοχή σε προγράμματα κοινωνικής πρόνοιας που παρέχουν απευθείας υποστήριξη σε νοικοκυριά που βρίσκονται σε κατάσταση φτώχειας. Η κατάσταση αλλάζει με πολύ γρήγορους ρυθμούς.


Οι περισσότεροι ερευνητές και διαμορφωτές πολιτικής στο Νότο αναγνωρίζουν ότι η εισαγωγή θεσμών κοινωνικής πρόνοιας από το Βορρά δεν προωθεί την πρόοδο. Η πρόκληση για τις αναπτυσσόμενες χώρες είναι να σχεδιάσουν και να εγκαθιδρύσουν προγράμματα και θεσμούς που μειώνουν την έσχατη φτώχεια και συμβάλλουν στην οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη. Αυτό αποτελεί προϋπόθεση για τα προγράμματα κοινωνικών μεταβιβάσεων όπως το Oportunidades στο Μεξικό, το Bolsa Familia στη Βραζιλία, το Child Support Grant στη Νότια Αφρική και το National Rural Employemnt Guarantee Scheme στην Ινδία. Παρέχουν όλα τακτικές μεταβιβάσεις χρημάτων σε νοικοκυριά που βρίσκονται σε έσχατη φτώχεια με στόχο να βελτιώσουν τη διατροφή τους, να εξασφαλίσουν ότι τα παιδιά πηγαίνουν σχολείο, να διασφαλίσουν ότι οι υποψήφιες μητέρες υποβάλλονται σε τακτικούς ιατρικούς ελέγχους και να δημουργήσουν κοινοτικά ενεργητικά.


Το Bolsa Familia καλύπτει παραπάνω από 12 εκατομμύρια νοικοκυριά σε έσχατη φτώχεια στη Βραζιλία, παρέχοντας μεταβιβάσεις σε μετρητά μαζί με πρόσβαση στην εκπαίδευση και την περίθαλψη. Έχει αποδειχτεί ότι είναι αποτελεσματικό μέσο για τη μείωση της φτώχειας στη χώρα και είχε ιδιαίτερη επιτυχία στην προστασία νοικοκυριών σε κατάσταση φτώχειας από την επίδραση της παγκόσμιας χρηματοοικονομικής κρίσης του 2008/9. Το Child Support Grant καλύπτει παραπάνω από 9 εκατομμύρια παιδιά που ζουν σε νοικοκυριά που βρίσκονται σε έσχατη φτώχεια στη Νότια Αφρική και έχει βοηθήσει στην βελτίωση της διατροφής και της κατάστασης της υγείας των παιδιών. Το National Rural Employment Guarantee Scheme στην Ινδία παρέχει εγγυημένη απασχόληση έως 100 μέρες σε άνεργους αρχηγούς οικογενειών σε αγροτικές περιοχές, με αντάλλαγμα την εργασία για τη βελτίωση των κοινοτικών υποδομών. Το 2008/9 έφτασε σε 48 εκατομμύρια νοικοκυριά. Αυτά είναι παραδείγματα από ένα νέο κύμα προγραμμάτων για την αντιμετώπιση της έσχατης φτώχειας στο Νότο.


Τα προγράμματα κοινωνικών μεταβιβάσεων είναι αναπτυξιακά. Δεν υποκαθιστούν την ανάγκη επένδυσης στην οικονομική ανάπτυξη και τις βασικές υπηρεσίες. Αντίθετα, έχουν σχεδιαστεί για να εξασφαλίσουν ότι νοικοκυριά σε έσχατη φτώχεια μπορούν να συμμετέχουν στην οικονομική δραστηριότητα και να έχουν πρόσβαση σε βασικές υπηρεσίες. Οι μικρές μεταβιβάσεις σε νοικοκυριά που βρίσκονται σε μεγάλη φτώχεια βοηθούν στην παροχή πρόσβασης σε νέες οικονομικές ευκαιρίες και υπηρεσίες ζωτικές για την υγεία και την εκπαίδευση. Χωρίς τις μεταβιβάσεις αυτές, τα κόστη μεταφοράς, σχολικής στολής, φαρμάκων και αναζήτησης εργασίας θα ήταν απαγορευτικά.


Τα προγράμματα κοινωνικών μεταβιβάσεων δεν πετούν τα χρήματα από ελικόπτερα. Επιλέγουν και εποπτεύουν προσεκτικά τους παραλήπτες, βεβαιώνονται ότι είναι καλά πληροφορημένοι για τους στόχους και ελέγχουν τα αποτελέσματα. Στη Λατινική Αμερική, οι μεταβιβάσεις καταβάλλονται απευθείας στις μητέρες, δυναμώνοντας έτσι τη φωνή τους μέσα στο νοικοκυριό. Οι ευθύνες της κυβέρνησης και των νοικοκυριών συζητιούνται προσεκτικά κατά την εγγραφή. Δίνεται έμφαση στην εποπτεία και την αποτίμηση, επιτρέποντας έτσι στους αρμόδιους οργανισμούς να μαθαίνουν από την εφαρμογή των προγραμμάτων αλλά και να συμβάλουν στην προστασία των επιτυχών προγραμμάτων από πολιτικές παρεμβάσεις.


Παρά τις απόπειρες της βιομηχανίας βοήθειας να πιστωθεί αυτές τις πρωτοβουλίες, τα προγράμματα κοινωνικών μεταβιβάσεων αποτελούν συνήθως εθνικές απαντήσεις σε τοπικά προβλήματα. Το Bolsa Familia της Βραζιλίας ξεκίνησε ως δημοτικό πρόγραμμα στο Campinas το 1994/5 και έχει κτιστεί πάνω στην εσωτερική γνώση και εμπειρία ως προς το τι μπορεί να μειώσει τη φτώχεια. Το National Employment Guarantee Scheme κτίζει επίσης πάνω σε μια προσεκτική αξιολόγηση παρόμοιων προγραμμάτων στο Maharastra και αλλού. Τα προγράμματα κοινωνικών μεταβιβάσεων έχουν υψηλά κόστη χρηματοδότησης και γι’ αυτό το λόγο η διεθνής βοήθεια είναι σημαντική στις χώρες με χαμηλό εισόδημα. Ωστόσο, η βιωσιμότητα και η νομιμότητα απαιτούν μεσοπρόθεσμα εσωτερική πολιτική στήριξη και χρηματοδότηση. Η χορήγηση χρημάτων σε νοικοκυριά σε κατάσταση φτώχειας αποτελεί ένα ʺ σχέδιο του Νότουʺ, όπως δείχνει η μεγάλη ποικιλία προγραμμάτων στον αναπτυσσόμενο κόσμο.


Οι σημαντικές προκλήσεις παραμένουν, ιδίως σε χώρες με χαμηλό εισόδημα που δεν έχουν την ικανότητα να σχεδιάζουν, να παραδίδουν και να χρηματοδοτούν προγράμματα κοινωνικών μεταβιβάσεων.


Χώρες με μεσαία εισοδήματα όπως η Βραζιλία και η Νότια Αφρική μπορούν να βασιστούν σε δημόσιους οργανισμούς που διαθέτουν πόρους για να εφαρμόσουν τα προγράμματα. Ανακαλύπτουν όμως ότι για να έχουν πρόσβαση σε νοικοκυριά που βρίσκονται σε κατάσταση φτώχειας και να τα στηρίξουν αποτελεσματικά, χρειάζεται μια γκάμα υπηρεσιών και τεχνογνωσίας που μόνο ένα δίκτυο υπηρεσιών, συμπεριλαμβανομένων των δημοσίων, των μη κερδοσκοπικών και των ιδιωτικών οργανώσεων, μπορούν να παράσχουν. Για τα βασικά τμήματα των προγραμμάτων- συστήματα πληροφορικής, κατάρτιση, εκταμιεύσεις χρημάτων- απασχολούνται μέλη αυτών των δικτύων.


Σε χώρες με χαμηλό εισόδημα, η ικανότητα των δημοσίων οργανισμών είναι περιορισμένη και σε ορισμένα μέρη ανύπαρκτη. Σε χώρες όπως η Ζάμπια ή το Μαλάουι τα προγράμματα κατά της φτώχειας παρέχονται μόνο με την υποστήριξη των κοινοτικών οργανώσεων και εκείνων της κοινωνίας των πολιτών. Στη Ζάμπια, οι κοινοτικές οργανώσεις εντοπίζουν τους πιθανούς δικαιούχους, συγκεντρώνουν χρήματα από περιφερειακά γραφεία και παραδίδουν μεταβιβάσεις και στήριξη σε αυτούς που βρίσκονται σε ανάγκη. Στο Μπαγκλαντές, οι τοπικές επιτροπές αποτελούν ουσιαστικό μέρος ενός επιτυχούς προγράμματος κατά της φτώχειας. Το Targeting the Ultra-Poor Programme του BRAC, που παρεμβαίνει στη διατροφή και την υγεία, όπως επίσης στην κατάρτηση και τα ενεργητικά γυναικών αρχηγών οικογενειών, ξεκινάει κινητοποιώντας τις πολιτικές ελίτ για να εξασφαλίσει τη συμμετοχή και την υποστήριξή τους στην προσπάθεια κατά της φτώχειας.


Η παράδοση μιας ολοκληρωμένης σειράς μεταβιβάσεων και υπηρεσιών στους δικαιούχους είναι μια πρόκληση που μπορεί να αντιμετωπιστεί μόνο με τη συμβολή των δικτύων κατά της φτώχειας. Οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών παίζουν, επιπρόσθετα, σημαντικό ρόλο στη διασφάλιση της επίβλεψης και της υπευθυνότητας των υπηρεσιών που χειρίζονται το πρόγραμμα.


Σε πολλές αναπτυσσόμενες χώρες η θεσμοποθέτηση των προγραμμάτων κατά της φτώχειας είναι επισφαλής. Η Βραζιλία, η Ινδία και η Νότια Αφρική επέλεξαν να εντάξουν τα δικαιώματα στην εισοδηματική ασφάλεια και προστασία στο σύνταγμά τους. Οι πολίτες διαθέτουν νομικές οδούς για τη διασφάλιση των δικαιωμάτων και αρμοδιοτήτων τους. Σε άλλες χώρες, η απουσία νομικού πλαισίου σημαίνει ότι οι πολίτες είναι υποχρεωμένοι να βασίζονται στην διακριτική ευχέρεια των δημοσίων οργανισμών. Η πολιτική αστάθεια συχνά καθυστερεί τη διαδικασία θεσμοθέτησης.


Τα υπάρχοντα προγράμματα κοινωνικών μεταβιβάσεων πρέπει να γίνουν αντιληπτά ως ένα πρώτο στάδιο για την ανάπτυξη ισχυρών και σταθερών θεσμών, ικανών να προστατεύσουν τους φτωχούς και ευάλωτους πληθυσμούς του Νότου από την αστάθεια και την κρίση της παγκόσμιας οικονομίας. Η εισαγωγή καινοτόμων προγραμμάτων για την αντιμετώπιση της έσχατης φτώχειας θα οδηγήσει τελικά σε ισχυρούς και αποτελεσματικούς θεσμούς κοινωνικής ασφάλισης στο Νότο, ικανούς να ενσωματώσουν απαντήσεις στην πολυδιάστατη φύση της έσχατης φτώχειας. Αυτή η μορφή οικοδόμησης θεσμών υπάρχει ήδη σε μερικές χώρες στη Λατινική Αμερική, στη Χιλή, τη Βραζιλία και το Μεξικό.


Κατά τα φαινόμενα, οι θεσμοί κοινωνικής ασφάλισης που αναδύονται στη Νότο θα είναι πολύ διαφορετικοί από τα κράτη πρόνοιας των ανεπτυγμένων χωρών. Εάν μη τι άλλο, επειδή η κυριαρχία των βόρειων συμφερόντων στη διεθνή οικονομική αρχιτεκτονική συνεπάγεται ότι οι αναπτυσσόμενες χώρες έχουν περιορισμένο πεδίο για τη ρύθμιση των αγορών εργασίας, την αύξηση των φόρων προσωπικών και εταιρικών εισοδημάτων και, στη συνέχεια, την αναδιανομή.


Η εμφάνιση καινοτόμων προγραμμάτων σε πολλές αναπτυσσόμενες χώρες δείχνει ότι, εάν θελήσουμε να διδαχτούμε από το Νότο, η γνώση για τον τρόπο εξάλειψης της φτώχειας βρίσκεται ήδη στη διάθεσή μας.

Οι τρέχουσες συζητήσεις για το κράτος πρόνοιας επισκιάζουν την παλαιότερη ιστορία της πρόνοιας, η οποία εκτείνεται πέρα από το κράτος και την αγορά, εμπλέκοντας συγγένειες, φιλανθρωπικές οργανώσεις, συνδικαλιστικές ενώσεις και πιο πρόσφατα άλλες μορφές πολιτικού ακτιβισμού, ειδικότερα τα “νέα κοινωνικά κινήματα”. Αυτό το ευρύτερο πλαίσιο διαταράσσει την απλή εξίσωση μεταξύ πρόνοιας και κράτους. Τραβάει επίσης στην προσοχή στην μοίρα εκείνων που βρίσκονται μεταξύ κρατικών συνόρων, όπως οι εκατοντάδες χιλιάδες ναυτικοί που αποτελούν τα πληρώματα της παγκόσμιας εμπορικής ναυτιλίας. Γι’ αυτούς τους άνδρες και γυναίκες, η πρόνοια συνεπάγεται ένα περίπλοκο δίκτυο θεσμών. Η παρακολούθηση της ιστορίας αυτής βοηθά στον εντοπισμό των τάσεων για την παροχή πρόνοιας στην ξηρά.


Στη Βόρεια Αμερική και σε μεγάλο μέρος της Ευρώπης, το κράτος πρόνοιας εμφανίστηκε τον εικοστό αιώνα, αντικαθιστώντας μερικώς παλαιότερες μορφές πρόνοιας από συγγενείς, φιλανθρωπικές οργανώσεις, φιλικές εταιρίες και συνδικαλιστικές ενώσεις. Στο μεταξύ, στη θάλασσα, τα συνδικάτα και οι φιλανθρωπικές οργανώσεις υπήρξαν πάντοτε οι κύριοι πάροχοι πρόνοιας.[1] Η “πρόνοια” στη ναυτιλιακή βιομηχανία τείνει να αναφέρεται σε εγκαταστάσεις στα πλοία και στα λιμάνια όπως βιβλιοθήκες, αθλητικός και μουσικός εξοπλισμός, πρόσβαση στο ίντερνετ και την τηλεφωνία. Πολλές από αυτές είναι συγκεντρωμένες σε κέντρα για τους ναυτικούς, δίπλα σε ένα παρεκκλήσι, στο λιμάνι. Οι μεταφορές μεταξύ πλοίων, τα κέντρα για τους ναυτικούς και τα λιμάνια αποτελούν επίσης σημαντικό μέρος της πρόνοιας, ιδίως λόγω της τάσης να βρίσκονται τα λιμάνια σε ερημικές περιοχές, μακριά από τις πυκνοκατοικημένες πόλεις και τα κέντρα των πόλεων.


Μέχρι το μέσο του εικοστού αιώνα, ένα μεγάλο μέρος της πρόνοιας πάνω στο πλοίο παρείχαν τα φιλανθρωπικά ιδρύματα, ενώ τα υπουργεία Ναυτιλίας φρόντιζαν για τις ποιμαντορικές εκαταστάσεις και τους χώρους αναψυχής στα λιμάνια (Kahveci 2006Q 196). Κατά το δεύτερο μισό του εικοστού αιώνα, οι πλοιοκτήτες άρχισαν να εγγράφουν τα πλοία τους σε ξένα μητρώα γνωστά ως “σημαίες ευκαιρίας”, με πρώτα παραδείγματα τη Λιβερία και τον Παναμά. Τα μητρώα αυτά επέτρεπαν στους κατόχους να αποφεύγουν τους όρους εργασίας των δικών τους κρατών και να εκμεταλλεύονται τα σχετικά φτηνά εργατικά χέρια στην Ασία και, αργότερα, στην ανατολική Ευρώπη (ILO 2004: 1-3). Το αποτέλεσμα ήταν να ανοίξει η αγορά εργασίας των ναυτικών σε έναν αυξανόμενο αριθμό εθνικοτήτων, πολλές από τις οποίες προέρχονταν από τον παγκόσμιο Νότο.


Η “παγκοσμιοποίηση” της ναυτιλίας οδήγησε τα κράτη, τα εθνικά συνδικάτα και τις φιλανθρωπικές οργανώσεις να μειώσουν την υποστήριξη πάνω στα πλοία και στα λιμάνια, καθώς η υπηκοότητα των ναυτικών δεν αντιστοιχεί πλέον στις εδαφικές δικαιοδοσίες των χώρων αυτών. Ολοένα περισσότερο, τα υπουργεία Ναυτιλίας- που είναι πάντα οργανωμένα σε παγκόσμιο επίπεδο- επικρατούν σε ό, τι αφορά την παροχή πρόνοιας στους ναυτικούς πάνω στα πλοία και στα λιμάνια (ibid) , αν και χρηματοδοτούνται σε μεγάλο βαθμό από το ταμείο ναυτικών της οργάνωσης International Transport Workers’ Federation (μια οργάνωση ομπρέλα για τα εργατικά συνδικάτα που έχουν να κάνουν με τις εθνικές μεταφορές).


Αυτό σημαίνει ότι ο σημερινός τυπικός Φιλιππινέζος[2] ναυτικός προσδοκά συνήθως να έχει πρόσβαση σε ένα επίπεδο φιλανθρωπικής πρόνοιας, χρηματοδοτούμενης από τα συνδικάτα, στη θάλασσα και στο λιμάνι. Μπορεί επίσης να επωφεληθεί από την περιορισμένη πρόνοια που παρέχουν διάφορες κρατικές πρωτοβουλίες στις οποίες συμβάλλει η οργάνωση Overseas Filipino Workers.[3] Εάν ανήκει στη μειοψηφία των ναυτικών που εργάζονται σε πλοία που καλύπτονται από μια συμφωνία ανάμεσα στον εργοδότη και την εθνική συνδικαλιστική ένωση που είναι ενταγμένη στην ITF, τότε το μεγαλύτερο μέρος της πρόνοιας που λαμβάνει προέρχεται από τη συνδικαλιστική ένωση, που χρηματοδοτείται από τις εισφορές των εργοδοτών. Όταν η Σύμβαση Εργασίας στη Ναυτιλία[4] τεθεί σε ισχύ, όλοι οι ναυτικοί θα έχουν δικαίωμα σε τουλάχιστον τρεις μορφές κοινωνικής ασφάλισης[5] καθώς και πρόσβαση στις εγκαταστάσεις πρόνοιας στην ακτή (ITF 2010). Προς το παρόν, οι ναυτικοί διαφέρουν δραματικά ως προς την πρόνοια που λαμβάνουν, και οι λίγοι[6] που εργάζονται σε συνδικαλισμένα πλοία βιοπορεύονται καλύτερα από τους πολλούς.


Ειδικότερα εκείνοι που εργάζονται σε πλοία που καλύπτονται από μια συμφωνία ανάμεσα στον εργοδότη και την κυριότερη ναυτιλιακή συνδικαλιστική οργάνωση των Φιλιππίνων, AMOSUP (Associated Marine Officers’ and Seamen’s Union of the Philippines), έχουν πρόσβαση σε μια υποδομή πρόνοιας στην ξηρά, που ανταγωνίζεται εκείνη του Χένρι Φορντ ή άλλων γνωστών πατερναλιστών, και περιλαμβάνει νοσοκομεία, ναυτικό πανεπιστήμιο, κέντρα εκπαίδευσης, ξενώνες, παντοπωλεία και ένα χωριό που κτίστηκε για να εξυπηρετεί τα μέλη και τις οικογένειές τους. Πράγματι, ο ιδρυτής της και έκτοτε πρόεδρος, ο ογδοντάχρονος ʺ νονός της ναυσιπλοΐας των Φιλιππίνων ʺ καπετάνιος Oca, είναι μια σεβάσμια μορφή πάροχου και οι πρωτοβουλίες του για τη ζωή του ναυτικού, από την κούνια μέχρι τον τάφο, κάνουν την AMOSUP να αποτελεί μια πιο ισχυρή παρουσία στις ζωές των οικογενειών των ναυτικών από το γνωστό σε όλους ως ανίσχυρο κράτος των Φιλιππίνων.


Η οργάνωση αυτή δεν έχει φροντιστές στα πλοία ούτε αναλαμβάνει βιομηχανική δράση. Οι οφειλές της αφαιρούνται από τις αποδοχές και καταβάλλονται στην οργάνωση από τους εργοδότες. Η συμμετοχή στην συνδικαλιστική ένωση αποτελεί προϋπόθεση για την απασχόληση σε ένα πλοίο που καλύπτεται από συμφωνία διαπραγμάτευσης. Στο επίκεντρο των δραστηριοτήτων της AMOSUP είναι μάλλον η πρόνοια και η συλλογική διαπραγμάτευση παρά τα ατομικά αιτήματα των μελών. Με άλλα λόγια, δεν πρόκειται για κάποια στρατευμένη, κομματική οργάνωση που καθοδηγείται από ένα ήθος εργασιακής ισότητας. Δεν πιέζει για αυξήσεις αποδοχών από φόβο μήπως αποκλείσει τους Φιλιππινέζους από την ανταγωνιστική αγορά, και επομένως συντάσσεται με τους στόχους του κράτους των Φιλιππίνων, που θέλει να διατηρήσει τα επίπεδα των εμβασμάτων.


Επιπλέον, δίνοντας προτεραιότητα στη συλλογική σύμβαση, η οργάνωση αντιμετωπίζει τους δομικούς περιορισμούς της. Από την ώρα που τα μέλη της είναι διασκορπισμένα σε μικρές, απομονωμένες μονάδες (πλοία), η συλλογική σύμβαση δίνει έμφαση στη διασφάλιση από πλευράς εργοδοτών ότι το διεθνές δίκαιο σε ό, τι αφορά τα εργασιακά δικαιώματα και την ασφάλεια τηρείται στη θάλασσα. Αυτό επιτρέπει στην οργάνωση να εστιάζει στην εποπτεία των πλοίων που δεν έχουν τέτοια κάλυψη, σε συζητήσεις πολιτικής σε εθνικό και διεθνές επίπεδο διακυβέρνησης και στην παροχή πρόνοιας στους ναυτικούς και τις οικογένειές τους στην ξηρά, μεγάλο μέρος της οποίας χρηματοδοτείται από τους πλοιοκτήτες. Μέρος αυτής της χρηματοδότησης, όπως οι δωρεές στην ανάπτυξη του Χωριού των Ναυτικών (Seamen’s Village) της οργάνωσης, είναι εθελοντική. Άλλα μέρη αποτελούν προαπαιτούμενο για την υπογραφή συλλογικής σύμβασης, ως αντιστάθμισμα για το γεγονός ότι οι ναυτικοί απασχούνται για σύντομο διάστημα, με συμβόλαια μια κι έξω και συνήθως χωρίς επιδόματα.


Από τη σκοπιά της εταιρίας, όταν υπογράφει συλλογική σύμβαση, πληρώνοντας γι’ αυτό το λόγο ένα τέλος, αποφεύγει τις καθυστερήσεις των επιθεωρήσεων της ITF και συνεισφέρει στους εταιρικούς στόχους για “εταιρική κοινωνική ευθύνη”. Η προσπάθεια του κλάδου να αποκρυπτογραφήσει τι είναι ο “συνδικαλισμός” έναντι της “εταιρικής κοινωνικής ευθύνης” και σε τι απ’ αυτά ταιριάζει η “πρόνοια” συνεχίζεται.


Εστιάζοντας στις δραστηριότητες αυτού του ενός συνδικάτου, δίνουμε έμφαση στο γεγονός ότι σε συζητήσεις για την πρόνοια και γενικότερα είναι πολύ εύκολο να προκαταλάβουμε για τη φύση ενός συνδικάτου ή οποιασδήποτε άλλης οργάνωσης ή θεσμού και επομένως στο πώς διαφέρει από άλλα σώματα. Ενώ η AMOSUP συντάσσεται με τους εργοδότες και το κράτος, η χαρισματική ηγεσία της και η συμμετοχή της κοινότητας (μέσω του Seamen’s Village και άλλων εγκαταστάσεων) απηχούν αυτά που ο “κοινοτικός συνδικαλισμός” και τα “νέα κοινωνικά κινήματα” διέκριναν από τον μεταπολεμικό συνδικαλισμό της Δυτικής Ευρώπης και της Βόρειας Αμερικής ( π.χ. Wills 2001: 468, Munck 2004). Η φύση των συνδικάτων έχει να κάνει με το ειδικό πολιτισμικό και ιστορικό πλαίσιο τους ( βλ. Mollona 2009) και στην περίπτωση της AMOSUP δεν μπορούν εύκολα να θεωρηθούν μέρος μιας “κοινωνίας των πολιτών” ξεχωριστής από ένα ισχυρό και ανεξάρτητο κράτος. Η Gottschalk το σημειώνει κομψά στη μελέτη της για τον ρόλο των συνδικάτων στην παροχή πρόνοιας στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Ο όρος “κράτος πρόνοιας” είναι πολύ παραπλανητικός γιατί δεν δείχνει πώς μια ευρεία κατηγορία παικτών του δημόσιου και του ιδιωτικού τομέα, κινήτρων και πρωτοβουλιών, διαμορφώνουν την παροχή κοινωνικής πρόνοιας. Η αποκλειστική εστίαση στον δημόσιο τομέα μειώνει τον σημαντικό ρόλο που παίζουν τα συνδικάτα στην ανάπτυξη, επέκταση και περικοπή της παροχής κοινωνικής πρόνοιας στις Ηνωμένες Πολιτείες. Οι οργανωμένες προσφορές και ανασχέσεις εργασίας στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων, στα δικαστήρια και στις βουλευτικές και κρατικές νομοθεσίες έχουν διαμορφώσει ριζικά τόσο το δίκτυο ασφαλείας του ιδιωτικού τομέα όσο και τη δημόσια παροχή κοινωνικής προστασίας στις Ηνωμένες Πολιτείες (2000: 16).


Ανεξάρτητα από το αν υιοθετούμε την άποψη του Gramsci για την κοινωνία των πολιτών, ως επιβαλλόμενη από το κράτος, ή εκείνη του Polanyi για τον οποίον η “ενεργός κοινωνία” ( βλέπε “κοινωνία των πολιτών”, σε σχέση με αυτή τη συζήτηση) εμφανίζεται ως άμεση απάντηση στις αποκτηνωτικές επιδράσεις της αγοράς,[7] πρέπει να βλέπουμε το κράτος και την κοινωνία των πολιτών διαλεκτικά. Στο πλαίσιο της συζήτησης για το μέλλον της παροχής πρόνοιας έναντι του κράτους και άλλων ανεπίσημων οργανώσεων, αξίζει να σημειώσουμε ότι οι μεταξύ τους διαφορές είναι ιστορικά δομημένες και πολιτισμικά ευμετάβλητες.


Σε μια στιγμή που το μέλλον του κράτους πρόνοιας στις χρεωμένες χώρες αποτελεί ένα οδυνηρό και συναφές θέμα, αξίζει να προσέξουμε την ετοιμολογία της κατάληξης του όρου welfare (πρόνοια) που αναφέρεται σε ναύλο ή σε μια κατάσταση ρευστότητας. Η έννοια του κράτους πρόνοιας μπορεί να φέρνει στο νου των κυνικών μια αίσθηση νωθρότητας, εν μέρει επειδή το κράτος – ως οριοθετημένη επικράτεια- υποδηλώνει στάση. Αλλά το “fare” στο welfare σηματοδοτεί τη ρευστότητα και τη συνεχή εξέλιξη των ατόμων και θεσμών που παρέχουν πρόνοια διαμέσου χρόνου και τόπου. Στη θάλασσα ήταν πάντα έτσι, εκτός ίσως από τα διαβόητα πειρατικά πλοία στον Ατλαντικό, τον δέκατο όγδοο αιώνα. Λέγεται ότι αυτά τα πλοία λειτουργούσαν ως δημοκρατικές κρατικές οντότητες και ένα μέρος της λείας έμπαινε σε ένα κοινό ταμείο για εκείνους που υπέφεραν από μόνιμες βλάβες, όπως η απώλεια ματιού, χεριού ή ποδιού (Linebaugh και Rediker 2000: 164). Τα σημερινά υπουργεία Ναυτιλίας παρέχουν κατά τον ίδιο τρόπο πρόνοια σε όλους τους ναυτικούς, ανεξάρτητα από φύλο, εθνικότητα, φυλή ή θρησκεία. Τα πειρατικά πλοία των Linebaugh και Rediker, όπως τα σημερινά υπουργεία Ναυτιλίας και κράτη πρόνοιας, λειτουργούσαν σύμφωνα με την ηθική αρχή του “δικτύου κοινωνικής ασφάλειας” για όλους. Η πρόκληση όταν απομακρυνόμαστε από το κράτος πρόνοιας είναι να διατηρούμε την υποκείμενη λογική του για ισότητα.


Σημειώσεις

[1] Καθώς δεν είναι όλοι οι ναυτικοί μέλη κρατών πρόνοιας. Επιπλέον, η προκλητική και συμβατική φύση της ναυσιπλοΐας και οι πολλές δικαιοδοσίες που οι ναυτικοί πρέπει να διαπραγματευτούν κάνουν την ανάγκη των ναυτικών για προστασία και ειδική πρόνοια να είναι αναγνωρισμένη. Η Διεθνής Οργάνωση Εργασίας του ΟΗΕ ( International Labour Organization – ILO) και η Διεθνής Οργάνωση Ναυτιλίας (International Maritime Organization –IMO) αναγνωρίζουν τους ναυτικούς ως ξεχωριστή κατηγορία εργαζομένων που χρειάζεται ειδική προστασία. Από το 1920, η ILO κάνει ειδικές συνεδριάσεις για την αντιμετώπιση των συνθηκών εργασίας στη ναυτιλία (ITF 2006).

[2] Οι Φιλιππίνες έχουν το μεγαλύτερο μερίδιο της αγοράς εργασίας: σύμφωνα με την κυβέρνηση των Φιλιππίνων, 330.424 Φιλιππινέζοι ναυτικοί αναπτύχθηκαν το 2009 < www.poea.gov.ph/stats/2009_OFW%20Statistics.pdf > [Τελευταία πρόβαση Ιούλιος 2010]. Η κυβέρνηση χρησιμοποιεί τα συμβόλαια αντί για τους απασχολούμενους ναυτικούς ως μέτρο, πράγμα που σημαίνει ότι οι ναυτικοί που επαναπατρίζονται νωρίτερα μετρώνται δυο φορές διογκώνοντας τεχνητά το σύνολο.

[3] Η υπερπόντια απασχόληση ρυθμίζεται από την Philippines Overseas Employement Administration. Οι Φιλιππινέζοι ναυτικοί υποχρεούνται από το νόμο να εμβάζουν τουλάχιστον το 80% του βασικού μισθού τους στις Φιλιππίνες. Βλέπε Swift (2010: 185) για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τις εργοδοτικές συνεισφορές στα κρατικά πλάνα.

[4] Η ενοποίηση των υπαρχουσών ναυτικών συμβάσεων της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας σε μια Διακήρυξη για τα Δικαιώματα των Ναυτικών, που αναμένεται να επικυρωθεί στα τέλη του 2010/αρχές 2011 και να τεθεί σε ισχύ 12 μήνες αργότερα.

[5] Η ιατρική περίθαλψη και τα επιδόματα ασθένειας και τραυματισμού στην εργασία συστήνονται ως προτεραιότητες.

[6] Βλέπε Swift (2010: 135) για συνεκτίμηση και εξήγηση.

[7] Δυο προσεγγίσεις που συσσωματώθηκαν από τον Burawoy (2003) και συζητήθηκαν περαιτέρω σε σχέση με τα συνδικάτα (στο Bhilai, Ινδία) από τον Parry (2009).


Αναφορές

- Burawoy, M. (2003) ‘For a Sociological Marxism: the complementary convergence of Antonio Gramsci and Karl Polanyi’. Politics and Society 31 (2): 193-261.

- Gottschalk, M. (2000) The Shadow Welfare State: Labor, Business and the Politics of Health Care in the U.S. Ithaca NY: Cornell University Press.

- ILO (2004) The Global Seafarer: Living and Working Conditions in a Globalized Industry. Geneva: International Labour Office.

- ITF (2006) ‘Out of sight, out of mind: seafarers, fishers and human rights’. Έκθεση. London: International Transport Workers’ Federation.

- ITF (2010). ‘Seafarers get a new bill of rights’ στο Seafarers’ Bulletin 24: 31.